Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Y chweched ganrif; cerddi yn y Llyfr Du, tua 1250

Sant Elaeth, brenin a bardd

Brenin o’r Gogledd a gollodd ei dir, a ddaeth yn fynach gyda Seiriol ym Mhenmon, ac a adawodd ddwy gerdd ffydd yn Llyfr Du Caerfyrddin.

Llun: Adeiladau adfeiliedig y priordy ac eglwys Sant Seiriol ym Mhenmon, Ynys Môn · The National Churches Trust, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Bu fywyn y chweched ganrif
GelwidElaeth Frenin
Cerddidwy, yn Llyfr Du Caerfyrddin (cerddi XX a XXI)
EglwysLlanelaeth, Amlwch, Ynys Môn; dydd gŵyl 10 Tachwedd

Brenin ar Frythoniaid y Gogledd oedd Elaeth, mab Meurig ab Idno, a thrwy ei fam yn ŵyr i Wallog ap Llaennog, un o’r arwyr a ymladdodd wrth ochr Urien. Collodd ei deyrnas, fel y gwnaeth cynifer o frenhinoedd y Gogledd yn y chweched ganrif, a daeth i’r de i Ynys Môn, lle daeth yn fynach yng nghymuned Sant Seiriol ym Mhenmon.

Brenin a ganai gerddi

Mae Llyfr Du Caerfyrddin, llyfr hynaf barddoniaeth Gymraeg, yn cadw dwy gerdd yn ei enw, pob un o saith pennill: un yn syml ac un yn fwy cywrain, y ddwy’n llawn defosiwn dwfn. Yn y gyntaf mae’r bardd yn cyffesu bod ei ynni a’i nerth wedi mynd, ac yn galw ar ei wrandawyr i ddeffro ganol nos a gwylio dros Grist, oherwydd caiff pwy bynnag a alwo ar Dduw nef y nos y bydd farw. Yn yr ail mae’n dweud nad yw’n caru trysor a fydd yn darfod, oherwydd mae holl bethau’r byd hwn fel hafod, ac mae’n gofyn i Dduw am nawdd Sant Pedr, porthor y nef, y merthyron, y Forwyn Fair a’r holl saint.

Elaeth ym Môn

Cofir Elaeth fel sylfaenydd eglwys Amlwch, ar arfordir gogleddol Ynys Môn, ac roedd ei ffynnon sanctaidd, Ffynnon Elaeth, yn enwog am iacháu. Deuai pobl ati i holi am eu dyfodol a gwylio’r llysywen a drigai yn y ffynnon, gan aros iddi ymddangos. Mae’n un o frenhinoedd yr Hen Ogledd a ddaeth yn saint Cymru, wrth ochr Dunod, Deiniol a Chyndeyrn, ac yn ddolen fyw rhwng Cymry’r Gogledd a Chymry Cymru.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf