Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. late 6th century

Urien Rheged

Brenin Rheged yn yr Hen Ogledd, a folwyd gan Daliesin fel y mwyaf o frenhinoedd y Brythoniaid a ymladdodd yn erbyn yr Eingl.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. late 6th century (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829) Brenin Rheged Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Enw Urien (Urbgen) mewn llawysgrif gynnar o Hanes y Brythoniaid
Enw Urien (Urbgen) mewn llawysgrif gynnar o Hanes y Brythoniaid · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Urien Rheged: Urien o Reged, ei brenin

Urien Rheged

  • Urien ei enw ei hun
  • Rheged ei deyrnas yn yr Hen Ogledd

Urien fab Cynfarch oedd brenin Rheged yn ail hanner y chweched ganrif, a’r mwyaf o Wŷr y Gogledd. Gorweddai ei deyrnas o gwmpas Moryd Solway a Chaer Liwelydd, Carlisle, a siaradai ei bobl yr iaith a drodd yn Gymraeg. Mae hen ach Gwŷr y Gogledd yn olrhain ei linach yn ôl drwy Gynfarch a Meirchion at Goel Hen.

Brenin cerddi Taliesin

Taliesin, bardd cyntaf yr iaith Gymraeg y mae ei eiriau’n fyw o hyd, oedd bardd Urien. Lluniwyd wyth o’r cerddi hynaf yn Llyfr Taliesin iddo ef. Maent yn ei alw’n arglwydd Rheged, Erechwydd a Chatraeth, yn llew mewn brwydr ac yn rhoddwr aur, meirch a medd. Yng Ngwaith Gwen Ystrad mae gwŷr Catraeth yn codi gyda’r wawr o gwmpas eu brenin; yng Ngwaith Argoed Llwyfain mae ef a’i fab Owain yn ateb cais y gelyn am wystlon â’u cleddyfau. ‘Gwelais i lyw Catraeth tra maes,’ medd y bardd.

Ac yny vallwyf i hen, ym dygyn agheu aghen, ny bydif ym dirwen na molwyf i Vryen.

Taliesin: byrdwn y cerddi i Urien, Llyfr Taliesin

Ystyr y byrdwn yw: hyd nes i mi heneiddio a marw yn angen caled angau, ni fyddaf fyth yn llawen oni folaf i Urien.

Ynys Fedcawd

Mae Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, yn adrodd sut yr ymladdodd pedwar o frenhinoedd y Brythoniaid, Urien, Rhydderch Hael, Gwallog a Morgant, yn erbyn Eingl Brynaich, a sut y caeodd Urien a’i feibion yr Eingl ar ynys Metcaut, Lindisfarne, am dri diwrnod a thair noson. Dyna’r agosaf y daeth Brythoniaid y Gogledd at yrru’r dyfodiaid i’r môr. Nid i’r Eingl y syrthiodd Urien. Fe’i trawyd i lawr drwy frad yn ystod yr ymgyrch, medd yr Hanes, o genfigen, am fod ei ddawn mewn rhyfel yn fwy na dawn unrhyw frenin arall.

Pen Urien

Galarodd beirdd Cymru amdano am ganrifoedd. Yn hen englynion cylch Urien mae rhyfelwr yn cario pen ei arglwydd adref o faes y gad fel na all unrhyw elyn ei gywilyddio: ‘Pen a borthaf,’ meddai, pen y gŵr a ofalodd amdano. Teyrnasodd ei fab Owain ar ei ôl a dod yn un o arwyr mawr chwedlau Cymru, ac aeth Urien ei hun ymlaen i ramantau Ewrop fel y Brenin Uriens. Pan fynnai beirdd diweddarach ganmol un o dywysogion Cymru, cymharent ef ag Urien.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf