Enw Urien (Urbgen) mewn llawysgrif gynnar o Hanes y Brythoniaid · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus
Ystyr yr enw
Urien Rheged: Urien o Reged, ei brenin
Urien Rheged
Urienei enw ei hun
Rhegedei deyrnas yn yr Hen Ogledd
Urien fab Cynfarch oedd brenin Rheged yn ail hanner y chweched ganrif, a’r mwyaf o Wŷr y Gogledd. Gorweddai ei deyrnas o gwmpas Moryd Solway a Chaer Liwelydd, Carlisle, a siaradai ei bobl yr iaith a drodd yn Gymraeg. Mae hen ach Gwŷr y Gogledd yn olrhain ei linach yn ôl drwy Gynfarch a Meirchion at Goel Hen.FfynhonnellBonedd Gwŷr y Gogledd, the Descent of the Men of the North ↗Llawysgrif Peniarth 45, diwedd y 13eg ganrif, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; testun a chyfieithiad ar maryjones.us (Saesneg)Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst Ledlwm fab Ceneu fab Coel; Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn; Clydno Eidyn, Dunawd fab Pabo, Gwrgi a Pheredur meibion Eliffer, a Gwenddolau, Nudd a Chof meibion Ceidio, o linach Arthwys fab Mar fab Ceneu fab Coel; Rhydderch Hael fab Tudwal Tudglyd fab Cedig fab Dyfnwal Hen; Mordaf fab Serwan fab Cedig; Elffin fab Gwyddno fab Cawrdaf fab Garmonion fab Dyfnwal Hen. Trichant cleddyf Cynferchyn, trichant ysgwyd Cynwydion a thrichant gwaew Coeling.
Brenin cerddi Taliesin
Taliesin, bardd cyntaf yr iaith Gymraeg y mae ei eiriau’n fyw o hyd, oedd bardd Urien. Lluniwyd wyth o’r cerddi hynaf yn Llyfr Taliesin iddo ef.FfynonellauUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Mae wyth cerdd yn Llyfr Taliesin yn cyfarch Urien, a saith ohonynt yn gorffen â’r un byrdwn. Yn Yspeil Taliesin: ‘gweleis i lyw katraeth tra maeu’. Yng nghylch englynion Urien: ‘penn a borthaf’. Lladdwyd Urien wrth warchae ar Theodric ar Fedcawd, o genfigen.The Book of Taliesin ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 2) (Saesneg)Copïwyd gan un copïydd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg; collwyd ei ddalen gyntaf; trawsgrifiwyd gan John Davies o Fallwyd 1631–34; yn yr Hengwrt erbyn 1655. Maent yn ei alw’n arglwydd Rheged, Erechwydd a Chatraeth, yn llew mewn brwydr ac yn rhoddwr aur, meirch a medd. Yng Ngwaith Gwen Ystrad mae gwŷr Catraeth yn codi gyda’r wawr o gwmpas eu brenin; yng Ngwaith Argoed Llwyfain mae ef a’i fab Owain yn ateb cais y gelyn am wystlon â’u cleddyfau. ‘Gwelais i lyw Catraeth tra maes,’ medd y bardd.
Ac yny vallwyf i hen, ym dygyn agheu aghen, ny bydif ym dirwen na molwyf i Vryen.
Taliesin: byrdwn y cerddi i Urien, Llyfr Taliesin
Ystyr y byrdwn yw: hyd nes i mi heneiddio a marw yn angen caled angau, ni fyddaf fyth yn llawen oni folaf i Urien.
Ynys Fedcawd
Mae Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, yn adrodd sut yr ymladdodd pedwar o frenhinoedd y Brythoniaid, Urien, Rhydderch Hael, Gwallog a Morgant, yn erbyn Eingl Brynaich, a sut y caeodd Urien a’i feibion yr Eingl ar ynys Metcaut, Lindisfarne, am dri diwrnod a thair noson.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun. Dyna’r agosaf y daeth Brythoniaid y Gogledd at yrru’r dyfodiaid i’r môr. Nid i’r Eingl y syrthiodd Urien. Fe’i trawyd i lawr drwy frad yn ystod yr ymgyrch, medd yr Hanes, o genfigen, am fod ei ddawn mewn rhyfel yn fwy na dawn unrhyw frenin arall.
Pen Urien
Galarodd beirdd Cymru amdano am ganrifoedd. Yn hen englynion cylch Urien mae rhyfelwr yn cario pen ei arglwydd adref o faes y gad fel na all unrhyw elyn ei gywilyddio: ‘Pen a borthaf,’ meddai, pen y gŵr a ofalodd amdano.FfynhonnellUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Mae wyth cerdd yn Llyfr Taliesin yn cyfarch Urien, a saith ohonynt yn gorffen â’r un byrdwn. Yn Yspeil Taliesin: ‘gweleis i lyw katraeth tra maeu’. Yng nghylch englynion Urien: ‘penn a borthaf’. Lladdwyd Urien wrth warchae ar Theodric ar Fedcawd, o genfigen. Teyrnasodd ei fab Owain ar ei ôl a dod yn un o arwyr mawr chwedlau Cymru, ac aeth Urien ei hun ymlaen i ramantau Ewrop fel y Brenin Uriens. Pan fynnai beirdd diweddarach ganmol un o dywysogion Cymru, cymharent ef ag Urien.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.