Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd tua 1600

Cewri Cymru

Mae Siôn Dafydd Rhys yn cofnodi’r cewri a roddodd eu henwau i fryniau Cymru: Idris ar ei gadair fawr, Rhita a wisgai fantell o farfau brenhinoedd, a llawer mwy.

Llun: Llyn Cau yn ei gwm rhewlifol dwfn dan glogwyni Cadair Idris · NotFromUtrecht, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1600, gan Siôn Dafydd Rhys, meddyg a gramadegydd a aned ym Môn
Cadwydyn Llawysgrif Peniarth 118
LleoeddCadair Idris, Bwlch y Groes, Rhiw y Barfau, Moel Offrwm, Caer Wedros a llawer mwy

Roedd Siôn Dafydd Rhys yn un o ysgolheigion mawr Cymru’r Tuduriaid: meddyg a astudiodd yn yr Eidal, ac awdur gramadeg Cymraeg a argraffwyd yn 1592. Tua 1600 ysgrifennodd, yn Gymraeg, yr hyn a adroddai pobl Cymru am y cewri a fu’n byw yn eu bryniau ac a roddodd eu henwau i’r bryniau hynny.

Idris ar ei gadair

Ym Meirionnydd, uwchlaw Dolgellau, mae’r mynydd a elwir Cadair Idris, ac ar ei goron uchaf, meddai, mae ffurf fawr fel gwely wedi’i hadeiladu o slabiau carreg, gwely Idris Gawr, a oedd yn frenin ac yn bennaeth ar y cewri. O gylch troed y mynydd mae llynnoedd, a dywedir y daw ffon a deflir i un i’r wyneb mewn un arall ar ochr bellaf y mynydd.

Rhita a’r barfau

Ger Bwlch y Groes, rhwng Mawddwy a Phenllyn, mae bedd y cawr Rhita, a wnaeth iddo’i hun fantell o farfau’r brenhinoedd a orchfygodd. Anfonodd at Arthur i ofyn am ei farf i’w gorffen, a gwrthododd Arthur. Cyfarfuant ac ymgodymu nes dod i lawr y llethr gan dynnu barfau ei gilydd, a gelwir y llethr honno o hyd yn Rhiw y Barfau. Yno lladdodd Arthur ef, a dangosir ei fedd wrth droed y rhiw.

Map o gewri

Aiff y rhestr ymlaen drwy Gymru: Offrwm Gawr ar Foel Offrwm ger Llanfachreth, Ysbryn Gawr yn Ardudwy, Iwni Gawr yng Nghefn Caer Iwni ym Mhenllyn, Gwedros Gawr yng Nghaer Wedros yng Ngheredigion. Map o Gymru ydyw wedi’i adrodd drwy ei henwau lleoedd, ac adroddir llawer o’r storïau hynny hyd heddiw.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan