
Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Ysgrifennwyd tua 1600
Cewri Cymru
Mae Siôn Dafydd Rhys yn cofnodi’r cewri a roddodd eu henwau i fryniau Cymru: Idris ar ei gadair fawr, Rhita a wisgai fantell o farfau brenhinoedd, a llawer mwy.
Llun: Llyn Cau yn ei gwm rhewlifol dwfn dan glogwyni Cadair Idris · NotFromUtrecht, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | tua 1600, gan Siôn Dafydd Rhys, meddyg a gramadegydd a aned ym Môn |
|---|---|
| Cadwyd | yn Llawysgrif Peniarth 118 |
| Lleoedd | Cadair Idris, Bwlch y Groes, Rhiw y Barfau, Moel Offrwm, Caer Wedros a llawer mwy |
Roedd Siôn Dafydd Rhys yn un o ysgolheigion mawr Cymru’r Tuduriaid: meddyg a astudiodd yn yr Eidal, ac awdur gramadeg Cymraeg a argraffwyd yn 1592. Tua 1600 ysgrifennodd, yn Gymraeg, yr hyn a adroddai pobl Cymru am y cewri a fu’n byw yn eu bryniau ac a roddodd eu henwau i’r bryniau hynny.FfynhonnellThe Giants of Wales and Their Dwellings ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lawysgrif Peniarth 118, gan Siôn Dafydd Rhys, tua 1600 (Saesneg)Hanes Siôn Dafydd Rhys am y cewri a’u bryniau, yn Saesneg.
Idris ar ei gadair
Ym Meirionnydd, uwchlaw Dolgellau, mae’r mynydd a elwir Cadair Idris, ac ar ei goron uchaf, meddai, mae ffurf fawr fel gwely wedi’i hadeiladu o slabiau carreg, gwely Idris Gawr, a oedd yn frenin ac yn bennaeth ar y cewri. O gylch troed y mynydd mae llynnoedd, a dywedir y daw ffon a deflir i un i’r wyneb mewn un arall ar ochr bellaf y mynydd.FfynhonnellThe Giants of Wales and Their Dwellings ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lawysgrif Peniarth 118, gan Siôn Dafydd Rhys, tua 1600 (Saesneg)Hanes Siôn Dafydd Rhys am y cewri a’u bryniau, yn Saesneg.
Rhita a’r barfau
Ger Bwlch y Groes, rhwng Mawddwy a Phenllyn, mae bedd y cawr Rhita, a wnaeth iddo’i hun fantell o farfau’r brenhinoedd a orchfygodd. Anfonodd at Arthur i ofyn am ei farf i’w gorffen, a gwrthododd Arthur. Cyfarfuant ac ymgodymu nes dod i lawr y llethr gan dynnu barfau ei gilydd, a gelwir y llethr honno o hyd yn Rhiw y Barfau. Yno lladdodd Arthur ef, a dangosir ei fedd wrth droed y rhiw.FfynhonnellThe Giants of Wales and Their Dwellings ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lawysgrif Peniarth 118, gan Siôn Dafydd Rhys, tua 1600 (Saesneg)Hanes Siôn Dafydd Rhys am y cewri a’u bryniau, yn Saesneg.
Map o gewri
Aiff y rhestr ymlaen drwy Gymru: Offrwm Gawr ar Foel Offrwm ger Llanfachreth, Ysbryn Gawr yn Ardudwy, Iwni Gawr yng Nghefn Caer Iwni ym Mhenllyn, Gwedros Gawr yng Nghaer Wedros yng Ngheredigion. Map o Gymru ydyw wedi’i adrodd drwy ei henwau lleoedd, ac adroddir llawer o’r storïau hynny hyd heddiw.FfynhonnellThe Giants of Wales and Their Dwellings ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Lawysgrif Peniarth 118, gan Siôn Dafydd Rhys, tua 1600 (Saesneg)Hanes Siôn Dafydd Rhys am y cewri a’u bryniau, yn Saesneg.
Siôn Dafydd Rhys → Enwau lleoedd Cymru → Yr hen destunau Cymraeg →
Pobl y testun
Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)
- Wynebddalen gramadeg Siôn Dafydd Rhys, 1592 — Siôn Dafydd Rhys · Parth cyhoeddus
- Y Brenin Arthur yn un o’r Naw Gwron, manylyn o dapestri tua 1385 yn The Cloisters, Efrog Newydd — Unknown weaver · Parth cyhoeddus
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan

