Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1534–c. 1619

Siôn Dafydd Rhys

Meddyg o Fôn a astudiodd yn yr Eidal ac ysgrifennu llyfrau yn Eidaleg, ac yna ramadeg mawr y Gymraeg yn 1592 i ddangos cyfoeth yr iaith i’r byd.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1534–c. 1619 (wedi’i gofnodi) Meddyg a gramadegydd Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Ysgolheigion ac athrawon
Wynebddalen ei ramadeg Cymraeg, 1592
Wynebddalen ei ramadeg Cymraeg, 1592 · Llun: Wikimedia Commons · Siôn Dafydd Rhys, Parth cyhoeddus

Roedd Siôn Dafydd Rhys o Lanfaethlu ym Môn yn ddoethur meddygaeth o Siena, yn feistr ar ieithoedd Ewrop, ac yn ŵr a osododd yr iaith Gymraeg a chelfyddyd y beirdd Cymraeg gerbron ysgolheigion y byd. Bu ei ramadeg mawr yn 1592, a ysgrifennwyd yn Lladin, yn llawlyfr y mesurau caeth am genedlaethau.

Ganed1534, Llanfaethlu, Môn
Ei faguSain Dunwyd, gyda’r Stradlingiaid
Ei raddauMA a Doethur Meddygaeth, Siena, 1567
Ei ewythrYr Esgob Richard Davies
Ei waith mawrGramadeg Cymraeg 1592
Bu farwTua 1609, Clun Hir, Brycheiniog

O Fôn i Sain Dunwyd#

Ganed Siôn yn 1534 yn Llanfaethlu ym Môn, o deulu cymedrol eu modd ond o dras uchelwyr. Roedd ei dad wedi dod i Fôn yn arddwr i Syr William Gruffydd o’r Penrhyn, a’i briodferch oedd Jane Stradling o Sain Dunwyd. Yn amddifad yn ifanc, magwyd Siôn yn Sain Dunwyd ym Morgannwg a’i addysgu gyda phlant y Stradlingiaid. Roedd yr Esgob Richard Davies yn ewythr iddo.

Doethur o Siena#

Wedi cyfnod yng Ngholeg Christ Church, Rhydychen, aeth tua 1555 ar deithiau hir, i Fenis, Creta a Chyprus. Ym Mhrifysgol Siena, wedi arholiad cyhoeddus a barodd ddeuddydd, fe’i gwnaed yn Feistr yn y Celfyddydau ac yn Ddoethur Meddygaeth ar 2 Gorffennaf 1567. Bu’n dysgu mewn ysgol yn Pistoia, yn athro i feibion teulu a gysylltid â’r Medici.

Llyfrau yn yr Eidal#

Yn yr Eidal ysgrifennodd ramadeg Lladin a argraffwyd yn Fenis ac a ddefnyddid yn helaeth gan fyfyrwyr, a gramadeg Groeg. Dengys ei De Italica Pronunciatione, a argraffwyd yn Padua yn 1569, efallai i Gymry a ymwelai â’r Eidal, ei fod yn gyfarwydd â holl brif ieithoedd Ewrop, ac mae’n astudiaeth arloesol o’r modd y llunnir seiniau lleferydd.

Prifathro a meddyg#

Yn ôl yng Nghymru yn yr 1570au, daeth yn brifathro Ysgol Friars ym Mangor. Yn 1577 gwahoddodd ei ewythr, yr Esgob Davies, ef i’w blas ger Caerfyrddin, a helpodd gyda gwaith ar y Beibl Cymraeg. Erbyn 1583 roedd yn feddyg yng Nghaerdydd, ac yn ddiweddarach ymsefydlodd yng Nghlun Hir, dan Fannau Brycheiniog ger Cwm Llwch. Bu iddo ef a’i wraig Agnes saith mab.

Gramadeg 1592#

Yn 1592 cyhoeddodd ei Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Institutiones et Rudimenta, a dalwyd amdano gan Syr Edward Stradling. Ysgrifennodd ef yn Lladin, iaith dysg, i wneud yr iaith Gymraeg a thraddodiad y beirdd yn hysbys y tu hwnt i Gymru. Gyda’r gramadeg daeth trafodaeth hir ar gerdd dafod, yn cadw gwybodaeth na cheir mohoni yn unman arall, a chasgliad o gerddi Cymraeg, gyda phenillion Lladin gan yr hynafiaethydd mawr William Camden. Canodd y bardd Meurig Dafydd gywydd i’w ddathlu.

Cewri Cymru#

Carai Siôn hen lên Cymru. Ar gyfer ei waith Olion Cewri casglodd draddodiadau Idris Gawr, Rhita Gawr a chewri eraill Cymru, ac ysgrifennodd waith hir yn amddiffyn hanes y Brythoniaid gan Sieffre o Fynwy. Ysgrifennodd hefyd Lythyr at y Beirdd.

Gŵr y Dadeni#

Bu farw tua 1609 yng Nghlun Hir. Barnwyd ei Gymraeg yn gampus, arhosodd ei ramadeg yn llawlyfr y mesurau caeth ymhell wedi ei farw, a dysgodd y bardd Goronwy Owen reolau’r hen grefft ohono.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ar y llinell amser

  1. Gramadeg Siôn Dafydd Rhys

    Mae Siôn Dafydd Rhys, meddyg a fu’n astudio yn yr Eidal, yn cyhoeddi gramadeg Lladin mawr o’r Gymraeg i ddangos cyfoeth yr iaith i ysgolheigion ledled Ewrop.

    Gramadeg Siôn Dafydd Rhys

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf