Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’i hadroddwyd o’r Oesoedd Canol; ysgrifennwyd yn y 1500au

Yr anifeiliaid hynaf

Mae eryr Gwernabwy am briodi tylluan Cwm Cawlwyd, ac mae’n mynd at greaduriaid hynaf y byd i ofyn faint yw ei hoed.

Llun: Bonion coed hynafol y goedwig dan y môr yn y golwg ar draeth y Borth pan fo’r llanw allan · Ian Medcalf, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Adroddwydo’r Oesoedd Canol; ysgrifennwyd y fersiwn hwn yn y 1500au a’i argraffu yn Cymru Fu, 1862
Creaduriaideryr Gwernabwy, carw Rhedynfre, gleisiad Glyn Llifon, mwyalchen Cilgwri, llyffant Cors Fochno a thylluan Cwm Cawlwyd

Mae’r anifeiliaid hynaf yn hyfrydwch Cymreig. Yn Culhwch ac Olwen mae gwŷr Arthur yn mynd o un creadur hynafol i’r nesaf, pob un yn hŷn na’r olaf, i gael gwybod ble mae Mabon fab Modron yn garcharor. Mae chwedl arall, a adroddwyd ar ei phen ei hun am ganrifoedd ac a ysgrifennwyd yn yr unfed ganrif ar bymtheg, yn rhoi mater i’r hen greaduriaid ei setlo drostynt eu hunain.

Cwestiwn yr eryr

Bu eryr Gwernabwy yn briod ers tro, a phan fu farw ei wraig mynnai briodi tylluan Cwm Cawlwyd. Ond yn gyntaf mynnai wybod ei hoed. Aeth at garw Rhedynfre, a orweddai wrth hen fonyn derwen. ‘Gwelais y dderwen hon pan oedd yn fesen,’ meddai’r carw, ‘a threuliodd yn ddim ond drwy i mi ymrwbio ynddi bob dydd, ac ni welais y dylluan erioed yn iau nac yn hŷn nag ydyw heddiw.’ Ond roedd un hŷn, gleisiad Glyn Llifon.

Dywedodd y gleisiad ei fod yn flwydd oed am bob smotyn ar ei groen a phob gronyn yn ei fol, ac na wyddai am y dylluan erioed yn wahanol i’r hyn ydyw. Eisteddai mwyalchen Cilgwri ar garreg fach: ‘Pan adnabûm y garreg hon gyntaf roedd yn llwyth i gant o ychen, ac fe’i treuliwyd mor fach dim ond drwy i mi sychu fy mhig arni bob nos.’ Yn olaf daeth llyffant Cors Fochno, na fwytaodd ddim ond pridd, a hynny heb hanner ei wala: ‘A weli di’r ddau fryn yna wrth y gors? Gwelais y fan honno pan oedd yn dir gwastad.’

Yr ateb

Ac ni wyddai’r un ohonynt, o’r hynaf i lawr, am y dylluan erioed ond fel hen wrach yn canu ‘tw-hw-hw’ i ddychryn plant, fel y mae heddiw. Felly dyma greaduriaid hynaf y byd: eryr Gwernabwy, carw Rhedynfre, mwyalchen Cilgwri, gleisiad Glyn Llifon, llyffant Cors Fochno a thylluan Cwm Cawlwyd. Cors Fochno yw’r gors fawr ger y Borth yng Ngheredigion, a Chilgwri yw Penrhyn Cilgwri, y Wirral.

Pobl y testun

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan