
Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Tua 1080–1090
Englyn ffon Padarn
Pedair llinell o Hen Gymraeg i foli Cyrwen, ffon Sant Padarn, wedi’u hysgrifennu ar ymyl llyfr yn Llanbadarn Fawr.
Llun: Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth · Pricey, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | yn yr 1080au, yn Llanbadarn Fawr |
|---|---|
| Iaith | Hen Gymraeg, ar fesur englyn |
| Cedwir yn | Coleg Corpus Christi, Caergrawnt, Llsgr. 199, ffolio 11a |
| Testun | Cyrwen, ffon Sant Padarn |
Sefydlodd Sant Padarn ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr, ger y môr yn Aberystwyth, yn y chweched ganrif. Dywed ei Fuchedd iddo fynd i Gaersalem gyda Dewi a Theilo, ac i’r Patriarch roi dwy rodd iddo: tiwnig wedi’i gweu ag aur, a ffon.FfynhonnellPadarn ↗Wikipedia (Saesneg)Ei Fuchedd, ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr, a’r ffon a’r tiwnig a ddaeth adref gydag ef. Bum can mlynedd yn ddiweddarach roedd y ffon yn Llanbadarn o hyd, yn cael ei chadw fel crair mwyaf y gymuned, ac roedd ganddi ei henw ei hun: Cyrwen.
Pedair llinell ar ymyl y ddalen
Yn yr 1080au copïodd Ieuan ap Sulien, mab yr esgob ac ysgolhaig yn ysgol Llanbadarn, lyfr Sant Awstin Ar y Drindod. Ar ymyl un o’i ddalennau ysgrifennodd rhywun o’r tŷ englyn pedair llinell mewn Hen Gymraeg i foli’r ffon.FfynonellauCambridge, Corpus Christi College, MS 199 ↗Llyfrgell Parker, Coleg Corpus Christi, Caergrawnt (Saesneg)Awstin, De trinitate, a ysgrifennwyd tua 1085–1095 yn Llanbadarn Fawr gan Ieuan ap Sulien, sy’n enwi ei hun yn Ioan, mab Sulien a brawd Rhygyfarch; ei gerdd Ladin ar f. 76r; pennill Cymraeg yn yr ymylon wedi’i ddyddio 1079×1089, a gollwyd yn rhannol wrth ailrwymo yn 1953.The Englyn on Padarn’s Staff ↗Llyfrgell hen destunau Mary Jones (maryjones.us), o Goleg Corpus Christi, Caergrawnt, Llsgr. 199, ffolio 11a (Saesneg)Hen Gymraeg yr englyn fel y saif ar yr ymyl. Mae’n un o’r ychydig iawn o gerddi Cymraeg a ysgrifennwyd cyn Llyfr Du Caerfyrddin, a’i ysgrifennu gan bobl a allai weld a chyffwrdd â’r peth y mae’n ei foli.
Englyn ffon Padarn
Beth a ddywed y llinellau
Datododd yr ysgolhaig mawr Ifor Williams yr Hen Gymraeg anodd air wrth air.FfynhonnellAn Old Welsh VerseIfor Williams, yn The Beginnings of Welsh Poetry, gol. Rachel Bromwich, Gwasg Prifysgol Cymru, 1972 (Saesneg)Englyn ffon Padarn wedi’i ddarllen a’i esbonio, air wrth air. Mae pob llinell yn dechrau â’r un sain, am-, ac yn llawn geiriau sy’n atseinio’i gilydd: trynit, trylenn, trybann, teirbann. Dywed y bardd fod y ffon yn gweithio’n nerthol, yn annwyl gan bawb, ac yn rhoi nawdd; fod ei rhin sanctaidd yn cyrraedd ffiniau tair gwlad; nad oes crair arall i’w gymharu â Chyrwen; a bod ffon Padarn yn rhodd ryfeddol. Mae’r llinell olaf yn defnyddio bacl, hen ffurf bagl, sef pen crwm ffon esgob, gair sy’n fyw yn y Gymraeg heddiw.
Y ffon a’i phobl
Câi creiriau fel Cyrwen eu cario o amgylch y plwyf, tyngid llw arnynt wrth daro bargen, a’u dal i fyny pan fyddai tiroedd yr eglwys dan fygythiad. Gwelodd Gerallt Gymro fod y Cymry yn ei ddydd yn tyngu’n barotach ar ffon sant nag ar yr Efengylau. Mae’r englyn yn dangos mor annwyl oedd ffon Padarn i bobl Llanbadarn, yn yr union adeg pan oedd eu hysgol y ddisgleiriaf yng Nghymru.
Awstin Ieuan ap Sulien → Sant Padarn → Pob hen destun Cymraeg →
Pobl y testun
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


