Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

c. 1072–1137

Ieuan ap Sulien

Mab yr Esgob Sulien a brawd Rhygyfarch, a addurnodd Sallwyr Rhygyfarch ac a ysgrifennodd y gerdd Ladin ar fywyd ei dad.

Llun: Dechrau Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a wnaed yn Llanbadarn Fawr tua 1080 · Ithael and Ieuan ap Sulien, Llanbadarn Fawr; Trinity College Dublin, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1072–1137 (wedi’i gofnodi) Bardd ac arlunydd Llanbadarn Oes y Brenhinoedd Ysgolheigion ac athrawon
Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a addurnodd Ieuan ap Sulien yn Llanbadarn Fawr
Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a addurnodd Ieuan ap Sulien yn Llanbadarn Fawr · Llun: Wikimedia Commons · Trinity College Dublin, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Ieuan ap Sulien: Ieuan, mab Sulien

Ieuan ap Sulien

  • Ieuan ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Sulien enw ei dad

Roedd Ieuan ap Sulien yn ysgolhaig, copïydd, arlunydd a bardd o Lanbadarn Fawr, un o bedwar mab dysgedig Sulien Ddoeth. Ei waith ef yw llythrennau clymwaith mawr Sallwyr Rhygyfarch, sydd heddiw yng Ngholeg y Drindod, Dulyn; mae ei gopi ei hun o Awstin Sant wedi goroesi gyda’i gerdd Ladin am ei dad ar ei ddail rhydd; a daeth yn archoffeiriad Llanbadarn, lle bu farw yn 1137.

PrydBu farw 1137
Ei dadSulien Ddoeth
Ei frodyrRhygyfarch, Arthen a Daniel
Ei gartrefLlanbadarn Fawr
Ei gelfyddydSallwyr Rhygyfarch

Mab i Sulien#

Roedd Ieuan yn un o bedwar mab Sulien, athro mawr Llanbadarn ac esgob Tyddewi ddwywaith, ac fel ei frodyr fe’i dysgwyd gan ei dad ei hun. Ysgrifennodd ei frawd hynaf Rhygyfarch Fuchedd Dewi Sant, daeth ei frawd Daniel yn archddiacon Powys, a gwnaeth y teulu Lanbadarn yn ysgol Cymru am dair cenhedlaeth.

Arlunydd y Sallwyr#

Rhwng 1064 a 1082 gwnaed llyfr o’r Salmau yn ystafell ysgrifennu Llanbadarn i Rygyfarch, a ysgrifennodd benillion ar ei gyfer. Fe’i hysgrifennwyd gan gopïydd o’r enw Ithael, a pheintiwyd ei briflythrennau mawr a’i luniau gan Ieuan, brawd Rhygyfarch. Mae ei addurn yn llawn o glymwaith a phatrymau anifeiliaid celfyddyd Iwerddon, a ddysgodd Sulien yn ei flynyddoedd yno, gyda chyffyrddiad o arddull y Llychlynwyr hefyd. Mae heddiw yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, a’i enw yw Sallwyr Rhygyfarch, neu’r Ricemarch Psalter.

Llyfr Awstin#

Copïodd Ieuan hefyd yn ei law ei hun lyfr mawr Awstin Sant Ar y Drindod, ac mae’r union gopi hwnnw wedi goroesi. Gadawodd hefyd addurniadau wedi eu peintio mewn llawysgrif o waith Sant Jerôm. Mae llyfr a ysgrifennwyd ac a lofnodwyd gan ysgolhaig o Gymro yn yr unfed ganrif ar ddeg yn drysor prin, ac mae’n dangos sut y darllenai Llanbadarn awduron mwyaf yr Eglwys.

Y gerdd i’w dad#

Ar ddail rhydd ei Awstin ysgrifennodd Ieuan gerdd Ladin am ei dad Sulien a’i deulu. Daw bron y cyfan a wyddom am Sulien ohoni: ei fod o dras bonheddig, iddo astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac yn Iwerddon, iddo ddod adref i ddysgu, ac iddo gael ei wneud yn esgob Tyddewi ddwywaith. Dyma’r fuchedd gyntaf i ysgolhaig o Gymro a ysgrifennwyd gan ei fab ei hun.

Archoffeiriad Llanbadarn#

Daeth Ieuan yn archoffeiriad Llanbadarn, pennaeth ei chlas, ac arweiniodd hen gymuned Sant Padarn i’r ddeuddegfed ganrif, wrth i’r Normaniaid godi eu cestyll yng Ngheredigion ac i dywysogion Cymru ymladd i’w hennill yn ôl. Bu farw yn Llanbadarn yn 1137, yn y blynyddoedd pan oedd Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn ennill Ceredigion yn ôl i’r Cymry.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf