Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd yn y 1100au

Buchedd Carannog

Y tywysog o Geredigion a sefydlodd Langrannog, ei allor a nofiai ar y môr, a’r dydd y cyfarfu â’r Brenin Arthur.

Llun: Cerflun Sant Carannog yn Llangrannog · DeFacto, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

IaithLladin, mewn dwy Fuchedd
Ysgrifennwydyn y 1100au
LleoeddLlangrannog yng Ngheredigion, Iwerddon, a Carhampton ger Môr Hafren

Carannog yw sant Llangrannog, ar arfordir Ceredigion, lle bu ganddo ogof ger y môr, medd y Fuchedd. Ysgrifennwyd dwy Fuchedd Ladin iddo yn y 1100au, ac fe’i anrhydeddir hefyd yng Nghernyw, Gwlad yr Haf, Iwerddon a Llydaw, bob amser ar yr un dydd gŵyl, 16 Mai. Mae ei Fuchedd yn un o Fucheddau’r saint Cymreig sy’n sôn am y Brenin Arthur heb dynnu ar Sieffre o Fynwy.

Tywysog o Geredigion

Roedd Carannog o linach frenhinol Ceredigion, yn ŵyr i Geredig fab Cunedda. I osgoi cael ei wneud yn frenin ffodd i ogof ger y môr, lle darllenai a gweddïai, ac yna croesodd i Iwerddon, lle gweithiodd gyda Padrig a chael yr enw Gwyddelig Cernach.

Yr allor ar y môr

Wrth ddod yn ôl i Brydain, medd y Fuchedd, rhoddodd Crist iddo allor o’r nef o liw na allai neb ei enwi. Rhoddodd hi ar Fôr Hafren, a nofiodd o’i flaen i ddangos i ble y mynnai Duw iddo fynd.

Yr allor ar y môr

Et dedit ei Christus altare honorificabile de excelso,A rhoddodd Crist iddo allor ogoneddus o’r uchelder,cujus nemo intelligebat colorem;na allai neb ddeall ei lliw;et misit altare in mare,a rhoddodd yr allor ar y môr,quod et precedebat ubi Deus volebat illum venire.ac fe âi o’i flaen i ble bynnag y mynnai Duw iddo fynd.
Buchedd Carannog

Carannog a’r Brenin Arthur

Yn y dyddiau hynny, medd y Fuchedd, teyrnasai Cadwy ac Arthur yn y wlad honno, yn Nindraithou. Roedd Arthur yn hela sarff fawr ac ofnadwy a oedd wedi difetha deuddeg rhan o dir Carrum, a daeth Carannog a’i gyfarch, a derbyniodd Arthur ei fendith yn llawen. Gofynnodd Carannog i Arthur a glywsai ble y daethai ei allor i’r lan, a gofynnodd Arthur iddo yn gyntaf ddod â’r sarff, os oedd yn was i Dduw. Gweddïodd Carannog, a daeth y sarff ato gyda sŵn mawr, fel llo yn rhedeg at ei fam, a gostwng ei phen. Rhoddodd ei ystola am ei gwddf a’i harwain fel oen i’r gaer, lle croesawodd Cadwy hwy, ac yna aeth â hi allan drwy’r porth a’i gollwng yn rhydd, gan orchymyn iddi beidio â niweidio neb na dod yn ôl byth. Roedd Arthur wedi ceisio gwneud bwrdd o’r allor, ond teflid ymhell beth bynnag a osodid arni, felly rhoddodd hi’n ôl, a rhoddodd y brenin Carrum i Garannog am byth, ac adeiladodd eglwys yno.

Teyrnasai Cadwy ac Arthur

In istis temporibus,Yn yr amseroedd hynnyCato et Arthur regnabant in ista patria,teyrnasai Cadwy ac Arthur yn y wlad honno,habitantes in Dindraithouyn byw yn Nindraithou.
Buchedd Carannog

Yn ôl i Iwerddon

Hwyliodd Carannog ymlaen, a lle daeth ei allor i’r lan adeiladodd eglwys arall. O’r diwedd aeth yn ôl i Iwerddon, lle bu farw ac y’i claddwyd. Yng Nghymru, mae pentref Llangrannog a’i eglwys yn cadw ei enw ger y môr lle dechreuodd ei stori.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan