Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd yn y 1100au

Buchedd Brynach

Sant Nanhyfer: yr hwch wen a’i pherchyll, y blaidd a fugeiliai ei fuwch, a’r angylion ar Garn Ingli, Mynydd yr Angylion.

Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

IaithLladin
Ysgrifennwydyn y 1100au
LleNanhyfer a Charn Ingli, yng ngogledd Sir Benfro

Brynach yw sant Nanhyfer, yng ngogledd Sir Benfro, lle saif ei eglwys ger yr afon dan Garn Ingli, gyda’i chroes garreg gerfiedig fawr o tua’r flwyddyn 1000. Geilw traddodiad Cymru ef yn Brynach Wyddel. Ysgrifennwyd ei Fuchedd Ladin yn y 1100au, ac mae mwy o gynhesrwydd a hiwmor ynddi na’r rhan fwyaf o Fucheddau’r saint.

O Rufain i Aberdaugleddau

Dywed y Fuchedd fod Brynach o deulu bonheddig ac iddo wasanaethu Duw o’i blentyndod. Teithiodd ymhell, i Rufain ac i Lydaw, gan wneud rhyfeddodau ble bynnag yr âi, ac o’r diwedd hwyliodd i Aberdaugleddau. Gwnaeth gelloedd ger Cleddau a Gwaun, ond dywedodd angel wrtho nad yno yr oedd ei gartref.

Yr hwch wen

Dywedodd yr angel wrtho am ddilyn yr afon nes gweld hwch wen wyllt gyda pherchyll gwynion, a gwneud ei gartref yno. Cafodd hyd iddynt ger afon Caman, yn y lle y saif ei eglwys yn awr.

Yr hwch wen

quousque suem albam videas silvestremnes y gweli hwch wen wylltcum albis porcellis,gyda pherchyll gwynion,et ibi certam tibi pone stationem.ac yno gwna dy gartref sefydlog.
Buchedd Brynach: geiriau’r angel

Mynydd yr Angylion

Bu Brynach fyw bywyd mor dderbyniol gan Dduw, medd y Fuchedd, fel y deuai angylion yn aml ato i ymddiddan ag ef, a galwyd y mynydd lle cyfarfyddent, ac wrth ei droed yr adeiladwyd ei eglwys, yn Fynydd yr Angylion. Hwnnw yw Carn Ingli, y bryn creigiog uwchben Trefdraeth a Nanhyfer.

Mynydd yr Angylion

Unde et mons ille in quo conveniebant,Ac felly y mynydd hwnnw lle y cyfarfyddent,in cujus videlicet pede ecclesia fabricata est,ac wrth ei droed yr adeiladwyd yr eglwys,mons angelorum appellatus est.a elwid yn Fynydd yr Angylion.
Buchedd Brynach: Carn Ingli

Y ceirw a’r blaidd

Roedd anifeiliaid gwyllt yn ufuddhau iddo. Pan symudai ei deulu, galwai ddau hydd o’r gyr i dynnu ei gerbyd, a’u gollwng yn ôl i’w porfa wedyn. Ei fuwch orau, a roddai fwy o laeth nag un arall, a roddodd yng ngofal blaidd, a fyddai’n ei gyrru i bori bob bore ac yn ei dwyn adref yn ddiogel bob hwyr. Pan ddaeth gwŷr y Brenin Maelgwn i fynnu swper, safodd Brynach dros ryddid ei eglwys, ac yn y diwedd gwnaeth y brenin heddwch ag ef a rhyddhau ei diroedd rhag pob teyrnged frenhinol. Bu farw Brynach ar 7 Ebrill, a dyna’i ddydd gŵyl o hyd.

Y blaidd a fugeiliai’r fuwch

lupi deputavit custodie;rhoddodd hi yng ngofal blaidd,qui more benesensati pastorisa hwnnw, fel bugail call,vaccam mane agebat ad pascua,a yrrai’r fuwch i’r borfa yn y boresero autem ad domum reducebat incolumem.ac a’i dygai adref yn ddiogel gyda’r hwyr.
Buchedd Brynach

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan