
Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Ysgrifennwyd yn y 1100au
Buchedd Brynach
Sant Nanhyfer: yr hwch wen a’i pherchyll, y blaidd a fugeiliai ei fuwch, a’r angylion ar Garn Ingli, Mynydd yr Angylion.
Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
| Iaith | Lladin |
|---|---|
| Ysgrifennwyd | yn y 1100au |
| Lle | Nanhyfer a Charn Ingli, yng ngogledd Sir Benfro |
Brynach yw sant Nanhyfer, yng ngogledd Sir Benfro, lle saif ei eglwys ger yr afon dan Garn Ingli, gyda’i chroes garreg gerfiedig fawr o tua’r flwyddyn 1000. Geilw traddodiad Cymru ef yn Brynach Wyddel. Ysgrifennwyd ei Fuchedd Ladin yn y 1100au, ac mae mwy o gynhesrwydd a hiwmor ynddi na’r rhan fwyaf o Fucheddau’r saint.FfynonellauBrynach ↗Wikipedia (Saesneg)Brynach, ei eglwys yn Nanhyfer a Charn Ingli, Mynydd yr Angylion.Brynach ↗Wicipedia CymraegBrynach a’r eglwysi a enwir ar ei ôl yn Sir Benfro.
O Rufain i Aberdaugleddau
Dywed y Fuchedd fod Brynach o deulu bonheddig ac iddo wasanaethu Duw o’i blentyndod. Teithiodd ymhell, i Rufain ac i Lydaw, gan wneud rhyfeddodau ble bynnag yr âi, ac o’r diwedd hwyliodd i Aberdaugleddau. Gwnaeth gelloedd ger Cleddau a Gwaun, ond dywedodd angel wrtho nad yno yr oedd ei gartref.FfynonellauVita Sancti Bernaci ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Brynach, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.Brynach ↗Wikipedia (Saesneg)Brynach, ei eglwys yn Nanhyfer a Charn Ingli, Mynydd yr Angylion.
Yr hwch wen
Dywedodd yr angel wrtho am ddilyn yr afon nes gweld hwch wen wyllt gyda pherchyll gwynion, a gwneud ei gartref yno. Cafodd hyd iddynt ger afon Caman, yn y lle y saif ei eglwys yn awr.FfynhonnellVita Sancti Bernaci ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Brynach, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.
Yr hwch wen
Mynydd yr Angylion
Bu Brynach fyw bywyd mor dderbyniol gan Dduw, medd y Fuchedd, fel y deuai angylion yn aml ato i ymddiddan ag ef, a galwyd y mynydd lle cyfarfyddent, ac wrth ei droed yr adeiladwyd ei eglwys, yn Fynydd yr Angylion. Hwnnw yw Carn Ingli, y bryn creigiog uwchben Trefdraeth a Nanhyfer.FfynonellauVita Sancti Bernaci ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Brynach, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.Brynach ↗Wikipedia (Saesneg)Brynach, ei eglwys yn Nanhyfer a Charn Ingli, Mynydd yr Angylion.
Mynydd yr Angylion
Y ceirw a’r blaidd
Roedd anifeiliaid gwyllt yn ufuddhau iddo. Pan symudai ei deulu, galwai ddau hydd o’r gyr i dynnu ei gerbyd, a’u gollwng yn ôl i’w porfa wedyn. Ei fuwch orau, a roddai fwy o laeth nag un arall, a roddodd yng ngofal blaidd, a fyddai’n ei gyrru i bori bob bore ac yn ei dwyn adref yn ddiogel bob hwyr. Pan ddaeth gwŷr y Brenin Maelgwn i fynnu swper, safodd Brynach dros ryddid ei eglwys, ac yn y diwedd gwnaeth y brenin heddwch ag ef a rhyddhau ei diroedd rhag pob teyrnged frenhinol. Bu farw Brynach ar 7 Ebrill, a dyna’i ddydd gŵyl o hyd.FfynonellauVita Sancti Bernaci ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Brynach, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.Brynach ↗Wikipedia (Saesneg)Brynach, ei eglwys yn Nanhyfer a Charn Ingli, Mynydd yr Angylion.
Y blaidd a fugeiliai’r fuwch
Brynach → Nanhyfer → Nanhyfer → Trefdraeth → Yr hen destunau Cymraeg →
Pobl y testun
Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)
- Sant Brynach mewn gwydr lliw yng Nghapel Non — Wolfgang Sauber · CC BY-SA 3.0
- Maelgwn Gwynedd fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif ganoloesol o hanes brenhinoedd Prydain — Unknown medieval scribe · CC0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan

