Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd yn y 1100au

Buchedd Tathyw

Yr athro o Iwerddon a hwyliodd i Went, a gafodd dref Rufeinig Caer-went gan y Brenin Caradog, ac a ddysgodd yno’r Cadog ifanc.

Llun: Muriau tref Rufeinig Caer-went (Venta Silurum) a’u bastiynau · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

IaithLladin
Ysgrifennwydyn y 1100au
LleCaer-went, tref Rufeinig Venta Silurum yng Ngwent

Tathyw oedd athro Caer-went, hen dref Rufeinig Venta yng Ngwent, ac ymhlith ei ddisgyblion roedd y Cadog ifanc. Ysgrifennwyd ei Fuchedd Ladin yn y 1100au. Mae’n adrodd sut y daeth o Iwerddon a sefydlu ysgol yng Nghaer-went a ddenai ysgolheigion o bell ac agos.

O Iwerddon i Went

Dywed y Fuchedd i Dathyw gael ei ddysgu’n dda o’i blentyndod, a dod mor enwog am ei ddysg yn Iwerddon nes i lawer o lanciau ddod i wrando arno. Dewisodd deyrnas nefoedd o flaen unrhyw deyrnas ddaearol, ac anfonodd angel ef i Brydain. Hwyliodd gyda’i ddisgyblion a dod i’r lan yng Ngwent.

Caradog, brenin Gwent

Clywodd Caradog, brenin dwy ran Gwent, am y gŵr sanctaidd a dysgedig ac anfon negeswyr i ofyn iddo ddod i’w lys. Anfonodd Tathyw ateb gostyngedig yn ôl: os mynnai’r brenin ymweld ag ef, deued. Ni ddigiodd y brenin, ond daeth ei hun gyda phedwar marchog ar hugain, ac erfyn ar Dathyw ddod i ddinas Caer-went a dysgu yno.

Deued y brenin yma

Rex vester, si cupiat nos visitare,Os myn eich brenin ymweld â ni,huc veniatdeued yma.rex non dedignans, sed magis obtemperans,Ni ddigiodd y brenin, ond yn hytrach ufuddhaodd,viginti quatuor militibus comitantibusa chyda phedwar marchog ar hugainvisitavit honorabilem doctoremdaeth i ymweld â’r athro anrhydeddus.
Buchedd Tathyw: Caradog brenin Gwent

Ysgol Caer-went

Felly aeth Tathyw i Gaer-went ac agor ei ysgol, a daeth ysgolheigion o bob cyfeiriad i ddysgu’r saith gelfyddyd. Rhoddodd y brenin dir iddo ger y ddinas, ac ymhen amser, medd y Fuchedd, rhoddodd iddo’r ddinas gyfan a’i holl dir am byth. Sefydlodd Tathyw eglwys yno i’r Drindod Sanctaidd, a phan fu farw fe’i claddwyd ynddi.

Ysgol Caer-went

et incepit regere studium;a dechreuodd gadw ysgol;confluentibus undique scholaribusa llifai ysgolheigion yno o bob cyfeiriadad erudiendam scientiam septem disciplinarum.i ddysgu’r saith gelfyddyd.
Buchedd Tathyw: Caer-went

Ei ddisgybl Cadog

Ei ddisgybl enwocaf oedd Cadog, mab y Brenin Gwynllyw. Dywed y Fuchedd i Gadog, unwaith, pan anfonwyd ef i nôl tân, gael gwybod gan y gof na châi ef oni bai ei fod yn ei gario yn ei fantell, ac iddo ei ddwyn yn ôl at ei athro heb farc ar y brethyn. Byddai Tathyw wedi ei gadw’n hwy, ond aeth Cadog adref, dan wylo, yn ddysgedicach na’r holl ddisgyblion eraill, i sefydlu ei ysgol ei hun yn Llancarfan.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan