
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Pen-y-bont ar Ogwr
Pen-y-bont ar Ogwr
Cynffig · Kenfig
Bwrdeistref Normanaidd gyda chastell a siarter a lyncwyd gan y twyni tywod yn yr 1400au a’r 1500au. Dim ond pen gorthwr ei chastell sy’n dal i ddangos uwchben y tywod.
Llun: Tafarn y Prince of Wales, Cynffig · Gareth James, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Bwrdeistref o’r 1100au o gwmpas ei chastell oedd Cynffig, hyd nes i dywod y twyni orchuddio’i chaeau a’i strydoedd yn araf.FfynonellauKenfig ↗Wikipedia (Saesneg)Cynffig, pentref a sefydlwyd yn y 12fed ganrif o gwmpas Castell Cynffig; erbyn y 14eg ganrif roedd tywod yn chwythu wedi gwneud y rhan fwyaf o’i gaeau a’i adeiladau’n ddiwerth, a gadawyd y lle erbyn 1650; symudwyd yr eglwys garreg wrth garreg i’r Pîl; helpodd y fwrdeistref i anfon aelod i’r Senedd hyd 1832; mae Tafarn Tywysog Cymru, o’r 17eg ganrif, wedi bod yn neuadd dref ac yn llys, ac mae ynddi gopi piwter o fyrllysg y fwrdeistref, a’r gwreiddiol yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru; mae’r twyni a Phwll Cynffig yn Warchodfa Natur Genedlaethol, yn llawn tegeirianau’r fign.Kenfig Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 1080 dywedid i Iestyn ap Gwrgant ailgryfhau castell yng Nghynffig; cododd Robert, Iarll Caerloyw, y castell ar ddechrau’r 12g, gyda gorthwr ar ei ben ei hun 14 m sgwâr; roedd bwrdeistref wedi tyfu i’r de erbyn 1183; ar ddechrau’r 14g ailgodwyd y castell gyda llenfur a phorthdy mawr i’r fwrdeistref; tua 1539 cafodd John Leland ef bron wedi’i dagu a’i lyncu gan y tywod; cliriwyd llawer o’r tywod yn yr 1920au a dechrau’r 1930au, ond mae wedi dychwelyd a dim ond pen y gorthwr sydd i’w weld heddiw.
| Bwrdeistref erbyn | 1183FfynhonnellKenfig Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 1080 dywedid i Iestyn ap Gwrgant ailgryfhau castell yng Nghynffig; cododd Robert, Iarll Caerloyw, y castell ar ddechrau’r 12g, gyda gorthwr ar ei ben ei hun 14 m sgwâr; roedd bwrdeistref wedi tyfu i’r de erbyn 1183; ar ddechrau’r 14g ailgodwyd y castell gyda llenfur a phorthdy mawr i’r fwrdeistref; tua 1539 cafodd John Leland ef bron wedi’i dagu a’i lyncu gan y tywod; cliriwyd llawer o’r tywod yn yr 1920au a dechrau’r 1930au, ond mae wedi dychwelyd a dim ond pen y gorthwr sydd i’w weld heddiw. |
|---|---|
| Gorthwr | 14 m sgwârFfynhonnellKenfig Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 1080 dywedid i Iestyn ap Gwrgant ailgryfhau castell yng Nghynffig; cododd Robert, Iarll Caerloyw, y castell ar ddechrau’r 12g, gyda gorthwr ar ei ben ei hun 14 m sgwâr; roedd bwrdeistref wedi tyfu i’r de erbyn 1183; ar ddechrau’r 14g ailgodwyd y castell gyda llenfur a phorthdy mawr i’r fwrdeistref; tua 1539 cafodd John Leland ef bron wedi’i dagu a’i lyncu gan y tywod; cliriwyd llawer o’r tywod yn yr 1920au a dechrau’r 1930au, ond mae wedi dychwelyd a dim ond pen y gorthwr sydd i’w weld heddiw. |
| Clirio’r tywod | 1920au a 1930auFfynhonnellKenfig Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 1080 dywedid i Iestyn ap Gwrgant ailgryfhau castell yng Nghynffig; cododd Robert, Iarll Caerloyw, y castell ar ddechrau’r 12g, gyda gorthwr ar ei ben ei hun 14 m sgwâr; roedd bwrdeistref wedi tyfu i’r de erbyn 1183; ar ddechrau’r 14g ailgodwyd y castell gyda llenfur a phorthdy mawr i’r fwrdeistref; tua 1539 cafodd John Leland ef bron wedi’i dagu a’i lyncu gan y tywod; cliriwyd llawer o’r tywod yn yr 1920au a dechrau’r 1930au, ond mae wedi dychwelyd a dim ond pen y gorthwr sydd i’w weld heddiw. |
Castell Iestyn
Tua 1080 dywedir i Iestyn ap Gwrgant, rheolwr annibynnol olaf Morgannwg, ailgryfhau castell yng Nghynffig.FfynonellauKenfig Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 1080 dywedid i Iestyn ap Gwrgant ailgryfhau castell yng Nghynffig; cododd Robert, Iarll Caerloyw, y castell ar ddechrau’r 12g, gyda gorthwr ar ei ben ei hun 14 m sgwâr; roedd bwrdeistref wedi tyfu i’r de erbyn 1183; ar ddechrau’r 14g ailgodwyd y castell gyda llenfur a phorthdy mawr i’r fwrdeistref; tua 1539 cafodd John Leland ef bron wedi’i dagu a’i lyncu gan y tywod; cliriwyd llawer o’r tywod yn yr 1920au a dechrau’r 1930au, ond mae wedi dychwelyd a dim ond pen y gorthwr sydd i’w weld heddiw.Iestyn ap Gwrgant (fl. c. 1081–1093), last independent ruler of Glamorgan ↗Ceinwen Hannah Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Gwrgant ab Ithel ac Angharad ferch Ednowain ap Bleddyn; ymhlith ei feibion roedd Caradog, Goronwy a Gruffudd; ymddengys mai Caerdydd oedd sedd ei lywodraeth; ni allai fod wedi dod yn bennaf ym Morgannwg cyn 1081, pan laddwyd Caradog ap Gruffudd, a reolai Forgannwg o tua 1075; yn 1080 tystiodd i rodd o dir i Landaf gan ‘Caratocus rex morcannuc’; sefydlodd bumed llwyth brenhinol Cymru, a hawliai’r rhan fwyaf o deuluoedd bonheddig Morgannwg eu bod yn disgyn ohono; mae stori enwog ym Morgannwg, o leiaf mor hen â’r bymthegfed ganrif, yn cysylltu goresgyniad Normanaidd Morgannwg â’i enw, gan adrodd sut y daeth Iestyn, drwy ei berthynas Einion ap Collwyn, â Robert Fitzhamon i mewn; lle mae’r stori’n cyffwrdd â ffeithiau hysbys mae’n amlwg yn anghywir: ni sefydlwyd Abaty Keynsham, lle dywedid iddo farw, tan 1169, a lladdwyd Rhys ap Tewdwr ger Aberhonddu yn wythnos y Pasg 1093.
Y gorthwr
Cododd Robert, Iarll Caerloyw, y castell ar ddechrau’r 1100au, gyda gorthwr tal 14 metr sgwâr, ac yn y 1300au fe’i hailgodwyd gyda llenfur a phorthdy mawr i’r fwrdeistref.FfynhonnellKenfig Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 1080 dywedid i Iestyn ap Gwrgant ailgryfhau castell yng Nghynffig; cododd Robert, Iarll Caerloyw, y castell ar ddechrau’r 12g, gyda gorthwr ar ei ben ei hun 14 m sgwâr; roedd bwrdeistref wedi tyfu i’r de erbyn 1183; ar ddechrau’r 14g ailgodwyd y castell gyda llenfur a phorthdy mawr i’r fwrdeistref; tua 1539 cafodd John Leland ef bron wedi’i dagu a’i lyncu gan y tywod; cliriwyd llawer o’r tywod yn yr 1920au a dechrau’r 1930au, ond mae wedi dychwelyd a dim ond pen y gorthwr sydd i’w weld heddiw.
O dan y tywod
Tua 1539 cafodd John Leland y castell bron wedi’i dagu a’i lyncu gan y tywod. Symudwyd yr eglwys garreg wrth garreg i’r Pîl, a heddiw dim ond pen y gorthwr sy’n dangos.FfynonellauKenfig Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 1080 dywedid i Iestyn ap Gwrgant ailgryfhau castell yng Nghynffig; cododd Robert, Iarll Caerloyw, y castell ar ddechrau’r 12g, gyda gorthwr ar ei ben ei hun 14 m sgwâr; roedd bwrdeistref wedi tyfu i’r de erbyn 1183; ar ddechrau’r 14g ailgodwyd y castell gyda llenfur a phorthdy mawr i’r fwrdeistref; tua 1539 cafodd John Leland ef bron wedi’i dagu a’i lyncu gan y tywod; cliriwyd llawer o’r tywod yn yr 1920au a dechrau’r 1930au, ond mae wedi dychwelyd a dim ond pen y gorthwr sydd i’w weld heddiw.Kenfig ↗Wikipedia (Saesneg)Cynffig, pentref a sefydlwyd yn y 12fed ganrif o gwmpas Castell Cynffig; erbyn y 14eg ganrif roedd tywod yn chwythu wedi gwneud y rhan fwyaf o’i gaeau a’i adeiladau’n ddiwerth, a gadawyd y lle erbyn 1650; symudwyd yr eglwys garreg wrth garreg i’r Pîl; helpodd y fwrdeistref i anfon aelod i’r Senedd hyd 1832; mae Tafarn Tywysog Cymru, o’r 17eg ganrif, wedi bod yn neuadd dref ac yn llys, ac mae ynddi gopi piwter o fyrllysg y fwrdeistref, a’r gwreiddiol yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru; mae’r twyni a Phwll Cynffig yn Warchodfa Natur Genedlaethol, yn llawn tegeirianau’r fign.
Pwll Cynffig
Mae Tafarn Prince of Wales o’r 1600au, a fu’n neuadd y dref ac yn llys, yn cadw copi piwter o fyrllysg y fwrdeistref, a’r gwreiddiol yn yr Amgueddfa Genedlaethol. Mae’r twyni a Phwll Cynffig yn Warchodfa Natur Genedlaethol, yn llawn tegeirianau’r fign.FfynhonnellKenfig ↗Wikipedia (Saesneg)Cynffig, pentref a sefydlwyd yn y 12fed ganrif o gwmpas Castell Cynffig; erbyn y 14eg ganrif roedd tywod yn chwythu wedi gwneud y rhan fwyaf o’i gaeau a’i adeiladau’n ddiwerth, a gadawyd y lle erbyn 1650; symudwyd yr eglwys garreg wrth garreg i’r Pîl; helpodd y fwrdeistref i anfon aelod i’r Senedd hyd 1832; mae Tafarn Tywysog Cymru, o’r 17eg ganrif, wedi bod yn neuadd dref ac yn llys, ac mae ynddi gopi piwter o fyrllysg y fwrdeistref, a’r gwreiddiol yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru; mae’r twyni a Phwll Cynffig yn Warchodfa Natur Genedlaethol, yn llawn tegeirianau’r fign.
Lleoedd hanesyddol gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
