Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Pen-y-bont ar Ogwr

Pen-y-bont ar Ogwr

Maesteg

Tref glo a haearn ym mhen uchaf Cwm Llynfi, sy’n adnabyddus am ei chorau a’i chapeli.

Llun: Tŵr cloc Neuadd y Dref, Maesteg · Penscynor, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ystyr yr enw

Maesteg: maes teg

Maesteg

  • Maes maes
  • teg teg

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Daeth Maesteg, y maes teg, yn dref yn 1826, pan gododd gwaith haearn ar fferm Maesteg Uchaf. Canwyd yr anthem genedlaethol, Hen Wlad Fy Nhadau, gyntaf yma yn 1856.

Tref ers1826
Canu’r anthem gyntaf1856, Capel Tabor
Ysgol feithrin Gymraeg gyntaf1949

Haearn

Dechreuwyd Gwaith Haearn Maesteg yn 1826, ac erbyn 1831 roedd ganddo ddwy ffwrnais chwyth. Yn 1828 gorffennwyd rheilffordd geffylau bymtheng milltir o hyd i’r môr ym Mhorthcawl, a dilynodd Gwaith Haearn Llynfi yn 1839.

Glo

Ffurfiwyd North’s Navigation Collieries yn 1889, ac yn 1908 taniwyd llong Cunard y Mauretania yn gyfan gwbl â glo o gwm Llynfi. Roedd tua 400 o bobl yn byw yma yn 1821 a bron i 30,000 ganrif yn ddiweddarach.

Hen Wlad Fy Nhadau

Ysgrifennodd Evan James a’i fab James James o Bontypridd y geiriau a’r alaw ym mis Ionawr 1856. Y gaeaf hwnnw, fel Glan Rhondda, canwyd y gân gyntaf gan Elizabeth John yn festri’r Capel Tabor gwreiddiol ym Maesteg.

Arlunydd a bardd

Ganed yr arlunydd Christopher Williams ym Maesteg yn 1873, ac mae saith o’i luniau yn neuadd y dref. Ganed y bardd Vernon Watkins yma ar 27 Mehefin 1906.

Cymraeg o’r crud

Agorodd yr ysgol feithrin Gymraeg gyntaf yng Nghymru ym Maesteg yn 1949, ac yn 2011 siaradai mwy na chwarter plant y dref Gymraeg. Yn 2026 mae Maesteg yn dathlu dau gan mlynedd yn dref.

Ar fap y trefi →

Pobl Maesteg

1906–1967

Vernon Watkins

Bardd Gŵyr (wedi’i gofnodi)

Y bardd o Faesteg a dreuliodd ei fywyd wrth glogwyni Pennard yng Ngŵyr, cyfaill agosaf Dylan Thomas ym myd barddoniaeth.

Vernon Watkins

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf