Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru Glyndŵr

22 Mehefin 1402

Bryn Glas

Rhys Gethin dros Owain Glyndŵr yn erbyn Edmund Mortimer

Llun: Bryn Glas ac eglwys Pyllalai, lle’r ymladdwyd y frwydr · Ian Paterson, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

22 Mehefin 1402Cymru GlyndŵrBuddugoliaeth Gymreig (wedi’i gofnodi)Pilleth, Bryn GlasAr y llinell amserAr fap y brwydrau
Pryd22 Mehefin 1402
BlePilleth, Bryn Glas
Pwy a ymladdoddRhys Gethin dros Owain Glyndŵr yn erbyn Edmund Mortimer
Yn erbynBrenhinoedd Lloegr
Sut y daeth i benBuddugoliaeth Gymreig

Ar 22 Mehefin 1402, gŵyl Sant Alban, cyfarfu byddin Owain Glyndŵr â gwŷr Swydd Henffordd ar lethr Bryn Glas uwchben Pyllalai, ger Trefyclo, a’u dinistrio. Roedd yn un o’r buddugoliaethau Cymreig mwyaf erioed dros fyddin Seisnig yn y maes agored.

Trydydd haf Owain#

Cyhoeddwyd Owain yn Dywysog Cymru ym mis Medi 1400. Yn 1401 cipiwyd Castell Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith ac enillodd Owain ar Fynydd Hyddgen. Yn gynnar yn 1402 daliodd ei wŷr yr Arglwydd Grey o Ruthun, y cymydog y dechreuodd ei gweryl y rhyfel. Erbyn Mehefin roedd Owain ym Maelienydd, ddwsin o filltiroedd o dref garsiwn Seisnig Llanllieni.

Byddin Mortimer#

I’w gyfarfod daeth Syr Edmund Mortimer gyda gwŷr Swydd Henffordd. Roedd Mortimer yn arglwydd mawr yn y Mers, yn ewythr i Iarll ifanc y Mers, yr oedd ei hawl i goron Lloegr yn well na hawl y brenin. Ymhlith ei wŷr roedd llawer o saethwyr bwa hir Cymreig o’i diroedd ei hun.

Y fagl ar y bryn#

Mae Cronicl Wigmore yn gosod y frwydr ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’. Ychydig y newidiodd y tir, ac mae’n dangos sut yr ymladdodd Owain. Gosododd ran o’i fyddin ar y llethr, a’i saethwyr bwa hir yn amlwg, a chuddio’r gweddill mewn cwm i’r ochr. Wrth i fyddin Mortimer lafurio i fyny’r bryn, saethodd y saethwyr bwa hir Cymreig i lawr arni oddi uchod, a daeth y gwŷr cudd allan ar ei hystlys a’i chefn.

Y saethwyr bwa hir yn newid ochr#

Yna trodd y saethwyr bwa hir Cymreig ym myddin Mortimer ei hun a gollwng eu saethau ar y Saeson. Ni ŵyr neb a oeddent wedi trefnu hynny gydag Owain cyn y frwydr, ynteu dewis eu hochr pan welsant sut yr âi. Wedi’i tharo oddi uchod, o’r ochr ac o’r tu ôl, dinistriwyd byddin Mortimer.

Brwydr Bryn Glas, darlun mewn llyfr gan Syr Owen M. Edwards
Brwydr Bryn Glas, darlun mewn llyfr gan Syr Owen M. Edwards · Llun: From a book of essays by Sir Owen M. Edwards, Public domain, Wikimedia Commons

Ar ddydd Sant Alban, ger Trefyclo yng Nghymru, ymladdwyd brwydr galed rhwng y Saeson dan Syr Edmund Mortimer a’r Cymry dan Owain Glyndŵr, gyda lladdfa drist hyd at wyth mil o eneidiau, a’r fuddugoliaeth gydag Owain.

Adda o Frynbuga, Cronicl, ar sail cyfieithiad E. Maunde Thompson, 1904

Mae cyfrif Adda’n sicr yn rhy uchel, ond ymhlith y meirw roedd rhai o brif wŷr y Mers: Syr Walter Devereux, Kinard de la Bere a Syr Robert Whitney.

Mortimer yn ymuno ag Owain#

Daliwyd Mortimer ei hun yn garcharor. Ni fynnai Harri IV dalu ei bridwerth, a chyn diwedd y flwyddyn roedd Mortimer wedi ymuno ag Owain a phriodi ei ferch Catrin. Ysgrifennodd Adda o Frynbuga, a gafodd help i’w addysg gan dad Mortimer, fod ei weithredoedd rhyfeddol yn dal i gael eu hadrodd mewn cân yn y wledd.

Cymru’n codi#

Daeth y newyddion â gwŷr a fu’n aros i weld i ba ffordd yr âi’r rhyfel yn heidio at Owain, a brysiodd y Saeson filwyr i gestyll ledled Cymru. Cofiodd Shakespeare y diwrnod yn Henry IV, Part 1, lle daliwyd ‘y bonheddig Mortimer’, wrth arwain gwŷr Swydd Henffordd, gan law’r Cymro hwnnw, Glendower.

Bryn Glas heddiw#

Saif eglwys y Santes Fair ym Mhyllalai, sy’n hŷn na’r frwydr, ar lethr Bryn Glas gyda ffynnon sanctaidd wrth ei hochr. Uwch ei phen mae llwyn o goed Wellingtonia yn nodi’r man lle dywedir bod y meirw wedi’u claddu. Canfu arolwg y Comisiwn Brenhinol na ellir pennu’r union faes, ond bod yr ymladd ar Fryn Glas neu’n agos ato a’i ddau fryn cyfagos.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Y bobl

tua 1359–tua 1415

Owain Glyndŵr

Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)

Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.

Owain Glyndŵr
m. 1413

Catrin Glyndŵr

Merch Owain (wedi’i gofnodi)

Merch Owain Glyndŵr, a rannodd berygl rhyfel ei thad ac a fu farw’n garcharor yn Llundain. Saif cofeb iddi yn Ninas Llundain.

Catrin Glyndŵr
tua 1352–1430

Adda o Frynbuga

Croniclydd oes Glyndŵr (wedi’i gofnodi)

Cyfreithiwr a chroniclydd o Frynbuga y mae ei gronicl yn cadw geiriau llythyrau Owain Glyndŵr at yr Alban ac Iwerddon.

Adda o Frynbuga

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (3)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan