Owain Glyndŵr
Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain Glyndŵr
Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Cymru Glyndŵr
22 Mehefin 1402
Rhys Gethin dros Owain Glyndŵr yn erbyn Edmund Mortimer
Llun: Bryn Glas ac eglwys Pyllalai, lle’r ymladdwyd y frwydr · Ian Paterson, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
| Pryd | 22 Mehefin 1402 |
|---|---|
| Ble | Pilleth, Bryn Glas |
| Pwy a ymladdodd | Rhys Gethin dros Owain Glyndŵr yn erbyn Edmund Mortimer |
| Yn erbyn | Brenhinoedd Lloegr |
| Sut y daeth i ben | Buddugoliaeth Gymreig |
Ar 22 Mehefin 1402, gŵyl Sant Alban, cyfarfu byddin Owain Glyndŵr â gwŷr Swydd Henffordd ar lethr Bryn Glas uwchben Pyllalai, ger Trefyclo, a’u dinistrio. Roedd yn un o’r buddugoliaethau Cymreig mwyaf erioed dros fyddin Seisnig yn y maes agored.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger Trefyclo a Llanandras; llwyddiannau cynharach Glyndŵr; gwŷr Swydd Henffordd dan Syr Edmund Mortimer; Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; gosododd Glyndŵr saethwyr bwa hir ar y llethr a chuddio gweddill ei fyddin mewn cwm; newidiodd saethwyr bwa hir Cymreig ym myddin Mortimer ochr; ymhlith y meirw roedd Walter Devereux, Kinard de la Bere a Robert Whitney; un o’r buddugoliaethau Cymreig mwyaf yn erbyn byddin Seisnig yn y maes agored; priododd Mortimer Gatrin; Shakespeare; mae eglwys y Santes Fair ym Mhyllalai yn hŷn na’r frwydr, gyda ffynnon, a choed Wellingtonia yn nodi’r beddau; ni allai’r Comisiwn Brenhinol bennu’r union safle.
Cyhoeddwyd Owain yn Dywysog Cymru ym mis Medi 1400. Yn 1401 cipiwyd Castell Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith ac enillodd Owain ar Fynydd Hyddgen. Yn gynnar yn 1402 daliodd ei wŷr yr Arglwydd Grey o Ruthun, y cymydog y dechreuodd ei gweryl y rhyfel. Erbyn Mehefin roedd Owain ym Maelienydd, ddwsin o filltiroedd o dref garsiwn Seisnig Llanllieni.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger Trefyclo a Llanandras; llwyddiannau cynharach Glyndŵr; gwŷr Swydd Henffordd dan Syr Edmund Mortimer; Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; gosododd Glyndŵr saethwyr bwa hir ar y llethr a chuddio gweddill ei fyddin mewn cwm; newidiodd saethwyr bwa hir Cymreig ym myddin Mortimer ochr; ymhlith y meirw roedd Walter Devereux, Kinard de la Bere a Robert Whitney; un o’r buddugoliaethau Cymreig mwyaf yn erbyn byddin Seisnig yn y maes agored; priododd Mortimer Gatrin; Shakespeare; mae eglwys y Santes Fair ym Mhyllalai yn hŷn na’r frwydr, gyda ffynnon, a choed Wellingtonia yn nodi’r beddau; ni allai’r Comisiwn Brenhinol bennu’r union safle.
I’w gyfarfod daeth Syr Edmund Mortimer gyda gwŷr Swydd Henffordd. Roedd Mortimer yn arglwydd mawr yn y Mers, yn ewythr i Iarll ifanc y Mers, yr oedd ei hawl i goron Lloegr yn well na hawl y brenin. Ymhlith ei wŷr roedd llawer o saethwyr bwa hir Cymreig o’i diroedd ei hun.FfynonellauBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger Trefyclo a Llanandras; llwyddiannau cynharach Glyndŵr; gwŷr Swydd Henffordd dan Syr Edmund Mortimer; Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; gosododd Glyndŵr saethwyr bwa hir ar y llethr a chuddio gweddill ei fyddin mewn cwm; newidiodd saethwyr bwa hir Cymreig ym myddin Mortimer ochr; ymhlith y meirw roedd Walter Devereux, Kinard de la Bere a Robert Whitney; un o’r buddugoliaethau Cymreig mwyaf yn erbyn byddin Seisnig yn y maes agored; priododd Mortimer Gatrin; Shakespeare; mae eglwys y Santes Fair ym Mhyllalai yn hŷn na’r frwydr, gyda ffynnon, a choed Wellingtonia yn nodi’r beddau; ni allai’r Comisiwn Brenhinol bennu’r union safle.Edmund Mortimer (1376–1409) ↗Wikipedia (Saesneg)Arweiniodd Syr Edmund Mortimer, ewythr Iarll y Mers, wŷr Swydd Henffordd ym Mryn Glas, lle daliwyd ef; gwrthododd Harri IV dalu ei bridwerth; ymunodd ag Owain Glyndŵr a phriodi ei ferch Catrin, a bu farw yng ngwarchae Harlech yn 1409.
Mae Cronicl Wigmore yn gosod y frwydr ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger Trefyclo a Llanandras; llwyddiannau cynharach Glyndŵr; gwŷr Swydd Henffordd dan Syr Edmund Mortimer; Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; gosododd Glyndŵr saethwyr bwa hir ar y llethr a chuddio gweddill ei fyddin mewn cwm; newidiodd saethwyr bwa hir Cymreig ym myddin Mortimer ochr; ymhlith y meirw roedd Walter Devereux, Kinard de la Bere a Robert Whitney; un o’r buddugoliaethau Cymreig mwyaf yn erbyn byddin Seisnig yn y maes agored; priododd Mortimer Gatrin; Shakespeare; mae eglwys y Santes Fair ym Mhyllalai yn hŷn na’r frwydr, gyda ffynnon, a choed Wellingtonia yn nodi’r beddau; ni allai’r Comisiwn Brenhinol bennu’r union safle. Ychydig y newidiodd y tir, ac mae’n dangos sut yr ymladdodd Owain. Gosododd ran o’i fyddin ar y llethr, a’i saethwyr bwa hir yn amlwg, a chuddio’r gweddill mewn cwm i’r ochr. Wrth i fyddin Mortimer lafurio i fyny’r bryn, saethodd y saethwyr bwa hir Cymreig i lawr arni oddi uchod, a daeth y gwŷr cudd allan ar ei hystlys a’i chefn.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger Trefyclo a Llanandras; llwyddiannau cynharach Glyndŵr; gwŷr Swydd Henffordd dan Syr Edmund Mortimer; Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; gosododd Glyndŵr saethwyr bwa hir ar y llethr a chuddio gweddill ei fyddin mewn cwm; newidiodd saethwyr bwa hir Cymreig ym myddin Mortimer ochr; ymhlith y meirw roedd Walter Devereux, Kinard de la Bere a Robert Whitney; un o’r buddugoliaethau Cymreig mwyaf yn erbyn byddin Seisnig yn y maes agored; priododd Mortimer Gatrin; Shakespeare; mae eglwys y Santes Fair ym Mhyllalai yn hŷn na’r frwydr, gyda ffynnon, a choed Wellingtonia yn nodi’r beddau; ni allai’r Comisiwn Brenhinol bennu’r union safle.
Yna trodd y saethwyr bwa hir Cymreig ym myddin Mortimer ei hun a gollwng eu saethau ar y Saeson. Ni ŵyr neb a oeddent wedi trefnu hynny gydag Owain cyn y frwydr, ynteu dewis eu hochr pan welsant sut yr âi. Wedi’i tharo oddi uchod, o’r ochr ac o’r tu ôl, dinistriwyd byddin Mortimer.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger Trefyclo a Llanandras; llwyddiannau cynharach Glyndŵr; gwŷr Swydd Henffordd dan Syr Edmund Mortimer; Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; gosododd Glyndŵr saethwyr bwa hir ar y llethr a chuddio gweddill ei fyddin mewn cwm; newidiodd saethwyr bwa hir Cymreig ym myddin Mortimer ochr; ymhlith y meirw roedd Walter Devereux, Kinard de la Bere a Robert Whitney; un o’r buddugoliaethau Cymreig mwyaf yn erbyn byddin Seisnig yn y maes agored; priododd Mortimer Gatrin; Shakespeare; mae eglwys y Santes Fair ym Mhyllalai yn hŷn na’r frwydr, gyda ffynnon, a choed Wellingtonia yn nodi’r beddau; ni allai’r Comisiwn Brenhinol bennu’r union safle.

Ar ddydd Sant Alban, ger Trefyclo yng Nghymru, ymladdwyd brwydr galed rhwng y Saeson dan Syr Edmund Mortimer a’r Cymry dan Owain Glyndŵr, gyda lladdfa drist hyd at wyth mil o eneidiau, a’r fuddugoliaeth gydag Owain.
Adda o Frynbuga, Cronicl, ar sail cyfieithiad E. Maunde Thompson, 1904
Mae cyfrif Adda’n sicr yn rhy uchel, ond ymhlith y meirw roedd rhai o brif wŷr y Mers: Syr Walter Devereux, Kinard de la Bere a Syr Robert Whitney.FfynonellauBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger Trefyclo a Llanandras; llwyddiannau cynharach Glyndŵr; gwŷr Swydd Henffordd dan Syr Edmund Mortimer; Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; gosododd Glyndŵr saethwyr bwa hir ar y llethr a chuddio gweddill ei fyddin mewn cwm; newidiodd saethwyr bwa hir Cymreig ym myddin Mortimer ochr; ymhlith y meirw roedd Walter Devereux, Kinard de la Bere a Robert Whitney; un o’r buddugoliaethau Cymreig mwyaf yn erbyn byddin Seisnig yn y maes agored; priododd Mortimer Gatrin; Shakespeare; mae eglwys y Santes Fair ym Mhyllalai yn hŷn na’r frwydr, gyda ffynnon, a choed Wellingtonia yn nodi’r beddau; ni allai’r Comisiwn Brenhinol bennu’r union safle.Chronicon Adae de Usk, A.D. 1377–1421, pp. 246–247 ↗gol. a chyf. E. Maunde Thompson, Henry Frowde, 1904 (Saesneg)Ar ddydd Sant Alban, ger Trefyclo, ymladdwyd brwydr galed rhwng y Saeson dan Syr Edmund Mortimer a’r Cymry dan Owain, gyda lladdfa hyd at wyth mil, a’r fuddugoliaeth gydag Owain; daliwyd Mortimer, y rhoes ei dad gymorth i Adda yn yr ysgolion; priododd ferch Owain a bu farw yn Harlech, a’i weithredoedd rhyfeddol yn dal i gael eu canu yn y wledd.
Daliwyd Mortimer ei hun yn garcharor. Ni fynnai Harri IV dalu ei bridwerth, a chyn diwedd y flwyddyn roedd Mortimer wedi ymuno ag Owain a phriodi ei ferch Catrin. Ysgrifennodd Adda o Frynbuga, a gafodd help i’w addysg gan dad Mortimer, fod ei weithredoedd rhyfeddol yn dal i gael eu hadrodd mewn cân yn y wledd.FfynonellauChronicon Adae de Usk, A.D. 1377–1421, pp. 246–247 ↗gol. a chyf. E. Maunde Thompson, Henry Frowde, 1904 (Saesneg)Ar ddydd Sant Alban, ger Trefyclo, ymladdwyd brwydr galed rhwng y Saeson dan Syr Edmund Mortimer a’r Cymry dan Owain, gyda lladdfa hyd at wyth mil, a’r fuddugoliaeth gydag Owain; daliwyd Mortimer, y rhoes ei dad gymorth i Adda yn yr ysgolion; priododd ferch Owain a bu farw yn Harlech, a’i weithredoedd rhyfeddol yn dal i gael eu canu yn y wledd.Edmund Mortimer (1376–1409) ↗Wikipedia (Saesneg)Arweiniodd Syr Edmund Mortimer, ewythr Iarll y Mers, wŷr Swydd Henffordd ym Mryn Glas, lle daliwyd ef; gwrthododd Harri IV dalu ei bridwerth; ymunodd ag Owain Glyndŵr a phriodi ei ferch Catrin, a bu farw yng ngwarchae Harlech yn 1409.
Daeth y newyddion â gwŷr a fu’n aros i weld i ba ffordd yr âi’r rhyfel yn heidio at Owain, a brysiodd y Saeson filwyr i gestyll ledled Cymru. Cofiodd Shakespeare y diwrnod yn Henry IV, Part 1, lle daliwyd ‘y bonheddig Mortimer’, wrth arwain gwŷr Swydd Henffordd, gan law’r Cymro hwnnw, Glendower.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger Trefyclo a Llanandras; llwyddiannau cynharach Glyndŵr; gwŷr Swydd Henffordd dan Syr Edmund Mortimer; Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; gosododd Glyndŵr saethwyr bwa hir ar y llethr a chuddio gweddill ei fyddin mewn cwm; newidiodd saethwyr bwa hir Cymreig ym myddin Mortimer ochr; ymhlith y meirw roedd Walter Devereux, Kinard de la Bere a Robert Whitney; un o’r buddugoliaethau Cymreig mwyaf yn erbyn byddin Seisnig yn y maes agored; priododd Mortimer Gatrin; Shakespeare; mae eglwys y Santes Fair ym Mhyllalai yn hŷn na’r frwydr, gyda ffynnon, a choed Wellingtonia yn nodi’r beddau; ni allai’r Comisiwn Brenhinol bennu’r union safle.
Saif eglwys y Santes Fair ym Mhyllalai, sy’n hŷn na’r frwydr, ar lethr Bryn Glas gyda ffynnon sanctaidd wrth ei hochr. Uwch ei phen mae llwyn o goed Wellingtonia yn nodi’r man lle dywedir bod y meirw wedi’u claddu. Canfu arolwg y Comisiwn Brenhinol na ellir pennu’r union faes, ond bod yr ymladd ar Fryn Glas neu’n agos ato a’i ddau fryn cyfagos.FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger Trefyclo a Llanandras; llwyddiannau cynharach Glyndŵr; gwŷr Swydd Henffordd dan Syr Edmund Mortimer; Cronicl Wigmore: ‘ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo’; gosododd Glyndŵr saethwyr bwa hir ar y llethr a chuddio gweddill ei fyddin mewn cwm; newidiodd saethwyr bwa hir Cymreig ym myddin Mortimer ochr; ymhlith y meirw roedd Walter Devereux, Kinard de la Bere a Robert Whitney; un o’r buddugoliaethau Cymreig mwyaf yn erbyn byddin Seisnig yn y maes agored; priododd Mortimer Gatrin; Shakespeare; mae eglwys y Santes Fair ym Mhyllalai yn hŷn na’r frwydr, gyda ffynnon, a choed Wellingtonia yn nodi’r beddau; ni allai’r Comisiwn Brenhinol bennu’r union safle.
Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain GlyndŵrMerch Owain Glyndŵr, a rannodd berygl rhyfel ei thad ac a fu farw’n garcharor yn Llundain. Saif cofeb iddi yn Ninas Llundain.
Catrin GlyndŵrCyfreithiwr a chroniclydd o Frynbuga y mae ei gronicl yn cadw geiriau llythyrau Owain Glyndŵr at yr Alban ac Iwerddon.
Adda o FrynbugaGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan