Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
d. 1413
Merch Owain Glyndŵr, a rannodd berygl rhyfel ei thad ac a fu farw’n garcharor yn Llundain. Saif cofeb iddi yn Ninas Llundain.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Catrin Glyndŵr: Catrin, merch Owain Glyndŵr
Catrin Glyndŵr
Catrin, merch Owain Glyndŵr a Marged Hanmer, oedd merch hynaf Owain yn ôl pob tebyg, ac mae’n un o’i blant y gwyddom fwyaf amdani. Seliodd ei phriodas yn 1402 â Syr Edmund Mortimer gynghrair fawr rhyfel ei thad. Rhannodd ei beryglon hyd y diwedd, a bu farw’n garcharor yn Llundain yn 1413. Heddiw mae cofeb yn Ninas Llundain yn ei hanrhydeddu.FfynonellauCatrin ferch Owain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Catrin ferch Owain Glyndŵr (bu farw 1413), un o ferched, yr hynaf yn ôl pob tebyg, Marged Hanmer ac Owain Glyndŵr, ac un o’i blant y gwyddys fwyaf amdani; ym mis Tachwedd 1402 priododd Edmund Mortimer, carcharor na thalwyd ei bridwerth a wnaeth gynghrair â’i thad; bu farw Mortimer yn ystod gwarchae Harlech yn 1409; aed â Chatrin gyda’i merched, ei mam ac un o’i chwiorydd i Dŵr Llundain; cofnodir marw Catrin a’i merched a’u claddu yn Eglwys San Swithin yn Llundain, ond nid yw’r achos yn hysbys; saif cofeb iddi yng Ngardd Eglwys San Swithin, a gynlluniwyd gan Nic Stradlyn-John ac a gerfluniwyd gan Richard Renshaw, a ddadorchuddiwyd yn 2001 gan Siân Phillips; yn 2003 cynhaliodd y Llyfrgell Genedlaethol arddangosfa ar ei hetifeddiaeth ac ysgrifennodd Menna Elfyn gerdd fer er cof amdani; llwyfannwyd y ddrama Catrin Glyndwr gan Heledd Bianchi gyntaf yn 2004.Catrin ferch Owain Glyn Dŵr ↗Wicipedia CymraegUn o ferched hynaf y Tywysog Owain Glyn Dŵr a Marged Hanmer (ganwyd wedi 1383, bu farw tua 1 Rhagfyr 1413); ar 30 Tachwedd 1402 priododd Edmund Mortimer wedi iddo wneud cynghrair â’i thad; cofnoda Adda o Frynbuga i un o’i merched fyw’n hirach na hi; fe’i magwyd yn ôl pob tebyg yng nghartref y teulu yn Sycharth, ac roedd ganddi o leiaf ddeg o frodyr a chwiorydd; cafodd Mortimer, a ddaliwyd ym Mryn Glas ym Mehefin 1402, ei drin yn barchus gan y Cymry, a phan wrthododd y Brenin Harri dalu ei bridwerth ymunodd ag achos Owain, cynghrair a seliwyd yn y dull traddodiadol drwy ei briodas â Chatrin; cawsant bedwar o blant, bachgen, Lionel, a thair merch; wedi cwymp Harlech yn 1409 aed â Chatrin, ei merched, ei mam ac un o’i chwiorydd i Dŵr Llundain, ac mae cofnodion yn dangos eu bod yno o hyd ym Mehefin 1413; mae cofnod yn Rholiau Taliadau’r Trysorlys, yn yr Archifau Cenedlaethol heddiw (E403/613), yn nodi taliad am gladdu Catrin a dwy o’i merched yn Eglwys San Swithin ym mis Rhagfyr 1413, y dystiolaeth gynradd bwysicaf am eu tynged; derbynnir 1 Rhagfyr 1413 yn ddyddiad symbolaidd cenedlaethol.
| Ganwyd | Wedi 1383 |
|---|---|
| Bu farw | Tua 1 Rhagfyr 1413, Llundain |
| Ei thad | Owain Glyndŵr |
| Ei mam | Marged Hanmer |
| Ei gŵr | Syr Edmund Mortimer |
| Ei phlant | Mab, Lionel, a thair merch |
| Ei chofio | Cofeb yng Ngardd Eglwys San Swithin, Llundain |
Roedd Catrin yn un o ferched hynaf Owain a Marged, ac roedd ganddi o leiaf ddeg o frodyr a chwiorydd. Fe’i magwyd yn ôl pob tebyg yng nghartref y teulu yn Sycharth, y llys croesawus a folodd y bardd Iolo Goch, lle trigai’r teulu cyfan mewn tŷ nad oedd byth angen clo arno.FfynonellauCatrin ferch Owain Glyn Dŵr ↗Wicipedia CymraegUn o ferched hynaf y Tywysog Owain Glyn Dŵr a Marged Hanmer (ganwyd wedi 1383, bu farw tua 1 Rhagfyr 1413); ar 30 Tachwedd 1402 priododd Edmund Mortimer wedi iddo wneud cynghrair â’i thad; cofnoda Adda o Frynbuga i un o’i merched fyw’n hirach na hi; fe’i magwyd yn ôl pob tebyg yng nghartref y teulu yn Sycharth, ac roedd ganddi o leiaf ddeg o frodyr a chwiorydd; cafodd Mortimer, a ddaliwyd ym Mryn Glas ym Mehefin 1402, ei drin yn barchus gan y Cymry, a phan wrthododd y Brenin Harri dalu ei bridwerth ymunodd ag achos Owain, cynghrair a seliwyd yn y dull traddodiadol drwy ei briodas â Chatrin; cawsant bedwar o blant, bachgen, Lionel, a thair merch; wedi cwymp Harlech yn 1409 aed â Chatrin, ei merched, ei mam ac un o’i chwiorydd i Dŵr Llundain, ac mae cofnodion yn dangos eu bod yno o hyd ym Mehefin 1413; mae cofnod yn Rholiau Taliadau’r Trysorlys, yn yr Archifau Cenedlaethol heddiw (E403/613), yn nodi taliad am gladdu Catrin a dwy o’i merched yn Eglwys San Swithin ym mis Rhagfyr 1413, y dystiolaeth gynradd bwysicaf am eu tynged; derbynnir 1 Rhagfyr 1413 yn ddyddiad symbolaidd cenedlaethol.Llys Owain Glyndŵr yn Sycharth ↗Iolo Goch, golygwyd gan Dafydd Johnston yn Gwaith Iolo Goch (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988), cerdd X, a chyda chyfieithiad yn Iolo Goch: Poems (Gomer, 1993) (Saesneg)Y gerdd ei hun, a ganwyd yn Sycharth cyn y gwrthryfel: y ffos, y bont a’r porth, y llys ar y bryn gwyrdd, y llofftydd, y simnai a’r gwydr, y neuadd fel eglwys, y berllan, y winllan, y felin, y colomendy, y pysgodlyn, y gwningar a’r parc ceirw, Marged a’r plant, a thŷ lle nad oedd angen clo.
Ym mis Mehefin 1402 enillodd Owain ei fuddugoliaeth fawr ym Mryn Glas a chymryd Syr Edmund Mortimer yn garcharor. Triniodd y Cymry Mortimer yn barchus, a phan wrthododd Harri IV dalu ei bridwerth trodd at achos Owain. Seliwyd y gynghrair yn yr hen ffordd, drwy briodas: ar 30 Tachwedd 1402 daeth Catrin yn wraig i Edmund. Dyma’r cwlwm a arweiniodd yn 1405 at y Cytundeb Tridarn.FfynonellauCatrin ferch Owain Glyn Dŵr ↗Wicipedia CymraegUn o ferched hynaf y Tywysog Owain Glyn Dŵr a Marged Hanmer (ganwyd wedi 1383, bu farw tua 1 Rhagfyr 1413); ar 30 Tachwedd 1402 priododd Edmund Mortimer wedi iddo wneud cynghrair â’i thad; cofnoda Adda o Frynbuga i un o’i merched fyw’n hirach na hi; fe’i magwyd yn ôl pob tebyg yng nghartref y teulu yn Sycharth, ac roedd ganddi o leiaf ddeg o frodyr a chwiorydd; cafodd Mortimer, a ddaliwyd ym Mryn Glas ym Mehefin 1402, ei drin yn barchus gan y Cymry, a phan wrthododd y Brenin Harri dalu ei bridwerth ymunodd ag achos Owain, cynghrair a seliwyd yn y dull traddodiadol drwy ei briodas â Chatrin; cawsant bedwar o blant, bachgen, Lionel, a thair merch; wedi cwymp Harlech yn 1409 aed â Chatrin, ei merched, ei mam ac un o’i chwiorydd i Dŵr Llundain, ac mae cofnodion yn dangos eu bod yno o hyd ym Mehefin 1413; mae cofnod yn Rholiau Taliadau’r Trysorlys, yn yr Archifau Cenedlaethol heddiw (E403/613), yn nodi taliad am gladdu Catrin a dwy o’i merched yn Eglwys San Swithin ym mis Rhagfyr 1413, y dystiolaeth gynradd bwysicaf am eu tynged; derbynnir 1 Rhagfyr 1413 yn ddyddiad symbolaidd cenedlaethol.Battle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ger Trefyclo a Llanandras; Owain yn erbyn Edmund Mortimer a gwŷr swydd Henffordd, tua 1,500 o Gymry yn erbyn 2,000; un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored; roedd saethwyr Owain ar y llethr yn saethu ymhellach na’r Saeson, trawodd llu cudd yr ystlys a’r cefn, a throdd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain; daliwyd Mortimer; saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia’n nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd; ni thalai Harri IV bridwerth am Mortimer, ac ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.Tripartite Indenture ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed ym mis Chwefror 1405 rhwng Owain Glyndŵr, Edmund Mortimer a Henry Percy, iarll Northumberland, i rannu Cymru a Lloegr rhyngddynt; cyfran Owain oedd Cymru a llawer o orllewin Lloegr, a’r ffin ar hyd afon Hafren hyd Gaerwrangon, yna at Onennau Meigion, yr onnen ger Six Ashes rhwng Bridgnorth a Kinver, at darddiad afon Trent ac ar hyd afon Merswy i’r môr; ni ddaeth i rym erioed.
Cafodd Catrin ac Edmund bedwar o blant, mab, Lionel, a thair merch. Buont fyw drwy flynyddoedd grym mwyaf Owain, pan oedd Castell Harlech yn gartref ac yn llys iddo. Bu farw Edmund yn ystod gwarchae hir y Saeson ar Harlech, a phan syrthiodd y castell yn 1409, aed â Chatrin, ei merched, ei mam Marged ac un o’i chwiorydd i Dŵr Llundain.FfynonellauCatrin ferch Owain Glyn Dŵr ↗Wicipedia CymraegUn o ferched hynaf y Tywysog Owain Glyn Dŵr a Marged Hanmer (ganwyd wedi 1383, bu farw tua 1 Rhagfyr 1413); ar 30 Tachwedd 1402 priododd Edmund Mortimer wedi iddo wneud cynghrair â’i thad; cofnoda Adda o Frynbuga i un o’i merched fyw’n hirach na hi; fe’i magwyd yn ôl pob tebyg yng nghartref y teulu yn Sycharth, ac roedd ganddi o leiaf ddeg o frodyr a chwiorydd; cafodd Mortimer, a ddaliwyd ym Mryn Glas ym Mehefin 1402, ei drin yn barchus gan y Cymry, a phan wrthododd y Brenin Harri dalu ei bridwerth ymunodd ag achos Owain, cynghrair a seliwyd yn y dull traddodiadol drwy ei briodas â Chatrin; cawsant bedwar o blant, bachgen, Lionel, a thair merch; wedi cwymp Harlech yn 1409 aed â Chatrin, ei merched, ei mam ac un o’i chwiorydd i Dŵr Llundain, ac mae cofnodion yn dangos eu bod yno o hyd ym Mehefin 1413; mae cofnod yn Rholiau Taliadau’r Trysorlys, yn yr Archifau Cenedlaethol heddiw (E403/613), yn nodi taliad am gladdu Catrin a dwy o’i merched yn Eglwys San Swithin ym mis Rhagfyr 1413, y dystiolaeth gynradd bwysicaf am eu tynged; derbynnir 1 Rhagfyr 1413 yn ddyddiad symbolaidd cenedlaethol.Catrin ferch Owain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Catrin ferch Owain Glyndŵr (bu farw 1413), un o ferched, yr hynaf yn ôl pob tebyg, Marged Hanmer ac Owain Glyndŵr, ac un o’i blant y gwyddys fwyaf amdani; ym mis Tachwedd 1402 priododd Edmund Mortimer, carcharor na thalwyd ei bridwerth a wnaeth gynghrair â’i thad; bu farw Mortimer yn ystod gwarchae Harlech yn 1409; aed â Chatrin gyda’i merched, ei mam ac un o’i chwiorydd i Dŵr Llundain; cofnodir marw Catrin a’i merched a’u claddu yn Eglwys San Swithin yn Llundain, ond nid yw’r achos yn hysbys; saif cofeb iddi yng Ngardd Eglwys San Swithin, a gynlluniwyd gan Nic Stradlyn-John ac a gerfluniwyd gan Richard Renshaw, a ddadorchuddiwyd yn 2001 gan Siân Phillips; yn 2003 cynhaliodd y Llyfrgell Genedlaethol arddangosfa ar ei hetifeddiaeth ac ysgrifennodd Menna Elfyn gerdd fer er cof amdani; llwyfannwyd y ddrama Catrin Glyndwr gan Heledd Bianchi gyntaf yn 2004.Harlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289, gyda James o St George yn feistr; daliodd allan drwy wrthryfel Madog ap Llywelyn, gan gael bwyd o’r môr drwy borth y dŵr; cymerodd Owain Glyndŵr ef ddiwedd 1404, a daeth yn gartref iddo, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys; cynhaliodd senedd yno ym mis Awst 1405; fe’i hailgipiwyd ym mis Chwefror 1409; yn Rhyfeloedd y Rhosynnau daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, y cadarnle mawr olaf yn eu dwylo, nes ildio yn 1468; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.
Mae cofnodion yn dangos bod y tywysogesau Cymreig yn dal yn y Tŵr ym mis Mehefin 1413, yn fuan wedi i Harri V ddod i’r orsedd. Mae cofnod yn Rholiau Taliadau’r Trysorlys, yn yr Archifau Cenedlaethol heddiw, yn nodi taliad am gladdu Catrin a dwy o’i merched yn Eglwys San Swithin yn Llundain ym mis Rhagfyr 1413. Nid yw’n hysbys sut y buont farw. Cedwir y cyntaf o Ragfyr 1413 yng Nghymru heddiw fel y dyddiad i’w chofio.FfynonellauCatrin ferch Owain Glyn Dŵr ↗Wicipedia CymraegUn o ferched hynaf y Tywysog Owain Glyn Dŵr a Marged Hanmer (ganwyd wedi 1383, bu farw tua 1 Rhagfyr 1413); ar 30 Tachwedd 1402 priododd Edmund Mortimer wedi iddo wneud cynghrair â’i thad; cofnoda Adda o Frynbuga i un o’i merched fyw’n hirach na hi; fe’i magwyd yn ôl pob tebyg yng nghartref y teulu yn Sycharth, ac roedd ganddi o leiaf ddeg o frodyr a chwiorydd; cafodd Mortimer, a ddaliwyd ym Mryn Glas ym Mehefin 1402, ei drin yn barchus gan y Cymry, a phan wrthododd y Brenin Harri dalu ei bridwerth ymunodd ag achos Owain, cynghrair a seliwyd yn y dull traddodiadol drwy ei briodas â Chatrin; cawsant bedwar o blant, bachgen, Lionel, a thair merch; wedi cwymp Harlech yn 1409 aed â Chatrin, ei merched, ei mam ac un o’i chwiorydd i Dŵr Llundain, ac mae cofnodion yn dangos eu bod yno o hyd ym Mehefin 1413; mae cofnod yn Rholiau Taliadau’r Trysorlys, yn yr Archifau Cenedlaethol heddiw (E403/613), yn nodi taliad am gladdu Catrin a dwy o’i merched yn Eglwys San Swithin ym mis Rhagfyr 1413, y dystiolaeth gynradd bwysicaf am eu tynged; derbynnir 1 Rhagfyr 1413 yn ddyddiad symbolaidd cenedlaethol.Catrin ferch Owain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Catrin ferch Owain Glyndŵr (bu farw 1413), un o ferched, yr hynaf yn ôl pob tebyg, Marged Hanmer ac Owain Glyndŵr, ac un o’i blant y gwyddys fwyaf amdani; ym mis Tachwedd 1402 priododd Edmund Mortimer, carcharor na thalwyd ei bridwerth a wnaeth gynghrair â’i thad; bu farw Mortimer yn ystod gwarchae Harlech yn 1409; aed â Chatrin gyda’i merched, ei mam ac un o’i chwiorydd i Dŵr Llundain; cofnodir marw Catrin a’i merched a’u claddu yn Eglwys San Swithin yn Llundain, ond nid yw’r achos yn hysbys; saif cofeb iddi yng Ngardd Eglwys San Swithin, a gynlluniwyd gan Nic Stradlyn-John ac a gerfluniwyd gan Richard Renshaw, a ddadorchuddiwyd yn 2001 gan Siân Phillips; yn 2003 cynhaliodd y Llyfrgell Genedlaethol arddangosfa ar ei hetifeddiaeth ac ysgrifennodd Menna Elfyn gerdd fer er cof amdani; llwyfannwyd y ddrama Catrin Glyndwr gan Heledd Bianchi gyntaf yn 2004.
Yn 2001 dadorchuddiwyd cofeb i Gatrin gan yr actores Siân Phillips yng Ngardd Eglwys San Swithin, lle safai’r hen eglwys gynt. Fe’i cynlluniwyd gan Nic Stradlyn-John a’i cherflunio gan Richard Renshaw. Yn 2003 cynhaliodd y Llyfrgell Genedlaethol arddangosfa er anrhydedd iddi, ysgrifennodd y bardd Menna Elfyn gerdd er cof amdani, ac yn 2004 llwyfannwyd drama Heledd Bianchi, Catrin Glyndwr, am y tro cyntaf.FfynhonnellCatrin ferch Owain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Catrin ferch Owain Glyndŵr (bu farw 1413), un o ferched, yr hynaf yn ôl pob tebyg, Marged Hanmer ac Owain Glyndŵr, ac un o’i blant y gwyddys fwyaf amdani; ym mis Tachwedd 1402 priododd Edmund Mortimer, carcharor na thalwyd ei bridwerth a wnaeth gynghrair â’i thad; bu farw Mortimer yn ystod gwarchae Harlech yn 1409; aed â Chatrin gyda’i merched, ei mam ac un o’i chwiorydd i Dŵr Llundain; cofnodir marw Catrin a’i merched a’u claddu yn Eglwys San Swithin yn Llundain, ond nid yw’r achos yn hysbys; saif cofeb iddi yng Ngardd Eglwys San Swithin, a gynlluniwyd gan Nic Stradlyn-John ac a gerfluniwyd gan Richard Renshaw, a ddadorchuddiwyd yn 2001 gan Siân Phillips; yn 2003 cynhaliodd y Llyfrgell Genedlaethol arddangosfa ar ei hetifeddiaeth ac ysgrifennodd Menna Elfyn gerdd fer er cof amdani; llwyfannwyd y ddrama Catrin Glyndwr gan Heledd Bianchi gyntaf yn 2004.
Ffynonellau a darllen pellach
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf