Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Tywysogion

11 Rhagfyr 1282

Pont Irfon (Cilmeri)

Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru

Llun: Cofeb wenithfaen Llywelyn ap Gruffudd ar ei thwmpath yng Nghilmeri, ger y fan lle syrthiodd yn 1282 · Rosser1954, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

11 Rhagfyr 1282Oes y TywysogionSafiad Cymreig (wedi’i gofnodi)CilmeriAr y llinell amserAr fap y brwydrau
Pryd11 Rhagfyr 1282
BleCilmeri
Pwy a ymladdoddLlywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru
Yn erbynBrenhinoedd Lloegr
Sut y daeth i benSafiad Cymreig

Ar 11 Rhagfyr 1282, wrth afon Irfon ger Llanfair-ym-Muallt, daliodd gwŷr Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, bont yn erbyn y Saeson. Mae awduron Saesneg yn ei galw’n frwydr Orewin Bridge, o hen sillafiad o Irfon; fe’i gelwir hefyd yn frwydr Pont Irfon, neu Fuallt. Yno syrthiodd tywysog olaf Cymru o’r hen linach.

Pam y daeth Llywelyn tua’r de#

Roedd rhyfel 1282 wedi dechrau’n dda i Gymru. Ar 16 Mehefin trechodd y Cymry fyddin Iarll Caerloyw ger Llandeilo, ac ar 6 Tachwedd dinistriwyd y llu Seisnig a groesodd y Fenai ym Moel-y-don. Roedd Edward I yn casglu ei nerth i gau am Eryri, felly aeth Llywelyn tua’r de, yng ngeiriau Lloyd, i dynnu sylw a lleddfu’r pwysau ar Wynedd.

Ym mryniau Buallt daeth y Cymry ato’n rhwydd. Daliwyd y castell, a ailadeiladwyd ar gost fawr ar ochr ddeheuol Irfon lle mae’n llifo i Wy, gan John Giffard a gwŷr o Swydd Amwythig.

Y bont a’r rhyd#

Mae’r hanes llawnaf, gan y croniclwr Seisnig Walter o Guisborough, yn dweud i Lywelyn adael ei brif fyddin ar y tir uchel ac anfon gwŷr i lawr i ddal y bont. Ni allai’r Saeson dan John Giffard a Roger Mortimer yr ieuaf ei chipio, nes i ŵr lleol ddangos rhyd iddynt i fyny’r afon. Gwelai Lloyd, hanesydd mawr Cymru, filwyr ffyddlon y tywysog yn dal glan ogleddol Irfon yn erbyn ymosodiad Seisnig penderfynol.

Sut y syrthiodd y tywysog#

Roedd Llywelyn i ffwrdd oddi wrth ei wŷr pan drawodd milwr o’r enw Stephen de Frankton ef i lawr â gwaywffon, heb wybod pwy ydoedd. Mae Cronicl Hagnaby yn sôn yn hytrach am ymladd hir, a’r Brut Cymraeg am dywysog wedi’i fradychu heb ond ychydig wŷr o’i gwmpas. Pwysodd J. Beverley Smith bob hanes ac ysgrifennu na allwn ddewis rhyngddynt.

Rywle ger Llanganten, mae’n debyg, uwchben Irfon ym Muallt, ar ŵyl Sant Damasus yng nghanol gaeaf, bu farw Llywelyn ap Gruffudd drwy law milwr yng ngwasanaeth brenin Lloegr.

J. Beverley Smith, Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru

Blodau ei wŷr#

Bu farw llawer o Gymry gydag ef. Ysgrifennodd y cadlywydd Seisnig Roger Lestrange at y brenin am farw Llywelyn a blodau ei wŷr. Cariwyd pen y tywysog at Edward ac yna i Lundain. Aed â’i gorff gan fynachod i abaty Cwm-hir.

Poni welwch chwi ddiwedd y byd?#

Clywodd ei fardd, Gruffudd ab yr Ynad Coch, ddiwedd y byd yn stormydd y Rhagfyr hwnnw: ‘Och hyd atat ti, Dduw, na ddaw môr dros dir! Pa beth y’n gedir i ohiriaw?’

Nid yn ofer#

Ymladdodd Dafydd, brawd Llywelyn, ymlaen hyd haf 1283. Gorffennodd Lloyd, a ysgrifennai yn 1911, ei hanes gyda’r tywysog: cenhedlaeth bell a fyddai’n gweld nad yn ofer y bu fyw’r Tywysog olaf, ond iddo, drwy waith ei oes, helpu i adeiladu’n gadarn wead parhaol cenedligrwydd Cymru.

Heddiw saif maen mawr o wenithfaen o Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, yng Nghilmeri, wrth y ffordd i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt, gyda’r geiriau ‘Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282’. Daw pobl ynghyd yno bob Rhagfyr.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Lle digwyddodd

Y bobl

tua 1223–1282

Llywelyn ap Gruffudd

Ein Llyw Olaf (wedi’i gofnodi)

Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.

Llywelyn ap Gruffudd
fl. 1277–1283

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Bardd y farwnad fawr i Lywelyn (wedi’i gofnodi)

Y bardd a ganodd y farwnad i Lywelyn ap Gruffudd wedi ei farw yn 1282, yr alargan fwyaf yn yr iaith Gymraeg.

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan