Llywelyn ap Gruffudd
Ein Llyw Olaf (wedi’i gofnodi)Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap Gruffudd
Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Tywysogion
11 Rhagfyr 1282
Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru
Llun: Cofeb wenithfaen Llywelyn ap Gruffudd ar ei thwmpath yng Nghilmeri, ger y fan lle syrthiodd yn 1282 · Rosser1954, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
| Pryd | 11 Rhagfyr 1282 |
|---|---|
| Ble | Cilmeri |
| Pwy a ymladdodd | Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru |
| Yn erbyn | Brenhinoedd Lloegr |
| Sut y daeth i ben | Safiad Cymreig |
Ar 11 Rhagfyr 1282, wrth afon Irfon ger Llanfair-ym-Muallt, daliodd gwŷr Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, bont yn erbyn y Saeson. Mae awduron Saesneg yn ei galw’n frwydr Orewin Bridge, o hen sillafiad o Irfon; fe’i gelwir hefyd yn frwydr Pont Irfon, neu Fuallt. Yno syrthiodd tywysog olaf Cymru o’r hen linach.FfynhonnellBattle of Orewin Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn frwydr Pont Irfon neu frwydr Buallt, ar 11 Rhagfyr 1282 ger Llanfair-ym-Muallt; hanes Walter o Guisborough: gadawodd Llywelyn ei brif fyddin yn y mynyddoedd ac anfon mintai i warchod y bont; dywedwyd wrth y Saeson dan John Giffard a Roger Mortimer am ryd i fyny’r afon; trawyd Llywelyn gan Stephen de Frankton; mae Cronicl Hagnaby yn sôn am frwydr hir; mae’r Brut yn sôn am Lywelyn yn dod gydag ychydig wŷr; J. Beverley Smith: ni allwn ddewis rhyngddynt; ysgrifennodd Roger Lestrange at Edward am farw Llywelyn a blodau ei wŷr.
Roedd rhyfel 1282 wedi dechrau’n dda i Gymru. Ar 16 Mehefin trechodd y Cymry fyddin Iarll Caerloyw ger Llandeilo, ac ar 6 Tachwedd dinistriwyd y llu Seisnig a groesodd y Fenai ym Moel-y-don. Roedd Edward I yn casglu ei nerth i gau am Eryri, felly aeth Llywelyn tua’r de, yng ngeiriau Lloyd, i dynnu sylw a lleddfu’r pwysau ar Wynedd.FfynhonnellA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 762–764 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Ar 16 Mehefin trechwyd llu Iarll Caerloyw ger Llandeilo Fawr; ar 6 Tachwedd gorchfygwyd y milwyr a groesai’r Fenai; aeth Llywelyn tua’r de i leddfu’r pwysau ar Wynedd; safai castell Buallt ar ochr ddeheuol Irfon lle mae’n llifo i Wy, wedi’i ailadeiladu ar gost fawr, a’i amddiffyn gan John Giffard a gwŷr Swydd Amwythig; roedd Llywelyn yn brysio i ailymuno â’r milwyr a ddaliai lan ogleddol Irfon yn erbyn ymosodiad Seisnig penderfynol pan drawyd ef gan Stephen Frankton; anfonwyd y pen at Edward ac i Lundain, claddwyd y corff yng Nghwm-hir; marwnad Gruffudd ab yr Ynad Coch; cenhedlaeth bell a fyddai’n gweld nad yn ofer y bu fyw’r Tywysog olaf.
Ym mryniau Buallt daeth y Cymry ato’n rhwydd. Daliwyd y castell, a ailadeiladwyd ar gost fawr ar ochr ddeheuol Irfon lle mae’n llifo i Wy, gan John Giffard a gwŷr o Swydd Amwythig.FfynhonnellA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 762–764 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Ar 16 Mehefin trechwyd llu Iarll Caerloyw ger Llandeilo Fawr; ar 6 Tachwedd gorchfygwyd y milwyr a groesai’r Fenai; aeth Llywelyn tua’r de i leddfu’r pwysau ar Wynedd; safai castell Buallt ar ochr ddeheuol Irfon lle mae’n llifo i Wy, wedi’i ailadeiladu ar gost fawr, a’i amddiffyn gan John Giffard a gwŷr Swydd Amwythig; roedd Llywelyn yn brysio i ailymuno â’r milwyr a ddaliai lan ogleddol Irfon yn erbyn ymosodiad Seisnig penderfynol pan drawyd ef gan Stephen Frankton; anfonwyd y pen at Edward ac i Lundain, claddwyd y corff yng Nghwm-hir; marwnad Gruffudd ab yr Ynad Coch; cenhedlaeth bell a fyddai’n gweld nad yn ofer y bu fyw’r Tywysog olaf.
Mae’r hanes llawnaf, gan y croniclwr Seisnig Walter o Guisborough, yn dweud i Lywelyn adael ei brif fyddin ar y tir uchel ac anfon gwŷr i lawr i ddal y bont. Ni allai’r Saeson dan John Giffard a Roger Mortimer yr ieuaf ei chipio, nes i ŵr lleol ddangos rhyd iddynt i fyny’r afon. Gwelai Lloyd, hanesydd mawr Cymru, filwyr ffyddlon y tywysog yn dal glan ogleddol Irfon yn erbyn ymosodiad Seisnig penderfynol.FfynonellauBattle of Orewin Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn frwydr Pont Irfon neu frwydr Buallt, ar 11 Rhagfyr 1282 ger Llanfair-ym-Muallt; hanes Walter o Guisborough: gadawodd Llywelyn ei brif fyddin yn y mynyddoedd ac anfon mintai i warchod y bont; dywedwyd wrth y Saeson dan John Giffard a Roger Mortimer am ryd i fyny’r afon; trawyd Llywelyn gan Stephen de Frankton; mae Cronicl Hagnaby yn sôn am frwydr hir; mae’r Brut yn sôn am Lywelyn yn dod gydag ychydig wŷr; J. Beverley Smith: ni allwn ddewis rhyngddynt; ysgrifennodd Roger Lestrange at Edward am farw Llywelyn a blodau ei wŷr.A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 762–764 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Ar 16 Mehefin trechwyd llu Iarll Caerloyw ger Llandeilo Fawr; ar 6 Tachwedd gorchfygwyd y milwyr a groesai’r Fenai; aeth Llywelyn tua’r de i leddfu’r pwysau ar Wynedd; safai castell Buallt ar ochr ddeheuol Irfon lle mae’n llifo i Wy, wedi’i ailadeiladu ar gost fawr, a’i amddiffyn gan John Giffard a gwŷr Swydd Amwythig; roedd Llywelyn yn brysio i ailymuno â’r milwyr a ddaliai lan ogleddol Irfon yn erbyn ymosodiad Seisnig penderfynol pan drawyd ef gan Stephen Frankton; anfonwyd y pen at Edward ac i Lundain, claddwyd y corff yng Nghwm-hir; marwnad Gruffudd ab yr Ynad Coch; cenhedlaeth bell a fyddai’n gweld nad yn ofer y bu fyw’r Tywysog olaf.
Roedd Llywelyn i ffwrdd oddi wrth ei wŷr pan drawodd milwr o’r enw Stephen de Frankton ef i lawr â gwaywffon, heb wybod pwy ydoedd. Mae Cronicl Hagnaby yn sôn yn hytrach am ymladd hir, a’r Brut Cymraeg am dywysog wedi’i fradychu heb ond ychydig wŷr o’i gwmpas. Pwysodd J. Beverley Smith bob hanes ac ysgrifennu na allwn ddewis rhyngddynt.FfynonellauBattle of Orewin Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn frwydr Pont Irfon neu frwydr Buallt, ar 11 Rhagfyr 1282 ger Llanfair-ym-Muallt; hanes Walter o Guisborough: gadawodd Llywelyn ei brif fyddin yn y mynyddoedd ac anfon mintai i warchod y bont; dywedwyd wrth y Saeson dan John Giffard a Roger Mortimer am ryd i fyny’r afon; trawyd Llywelyn gan Stephen de Frankton; mae Cronicl Hagnaby yn sôn am frwydr hir; mae’r Brut yn sôn am Lywelyn yn dod gydag ychydig wŷr; J. Beverley Smith: ni allwn ddewis rhyngddynt; ysgrifennodd Roger Lestrange at Edward am farw Llywelyn a blodau ei wŷr.A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 762–764 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Ar 16 Mehefin trechwyd llu Iarll Caerloyw ger Llandeilo Fawr; ar 6 Tachwedd gorchfygwyd y milwyr a groesai’r Fenai; aeth Llywelyn tua’r de i leddfu’r pwysau ar Wynedd; safai castell Buallt ar ochr ddeheuol Irfon lle mae’n llifo i Wy, wedi’i ailadeiladu ar gost fawr, a’i amddiffyn gan John Giffard a gwŷr Swydd Amwythig; roedd Llywelyn yn brysio i ailymuno â’r milwyr a ddaliai lan ogleddol Irfon yn erbyn ymosodiad Seisnig penderfynol pan drawyd ef gan Stephen Frankton; anfonwyd y pen at Edward ac i Lundain, claddwyd y corff yng Nghwm-hir; marwnad Gruffudd ab yr Ynad Coch; cenhedlaeth bell a fyddai’n gweld nad yn ofer y bu fyw’r Tywysog olaf.
Rywle ger Llanganten, mae’n debyg, uwchben Irfon ym Muallt, ar ŵyl Sant Damasus yng nghanol gaeaf, bu farw Llywelyn ap Gruffudd drwy law milwr yng ngwasanaeth brenin Lloegr.
J. Beverley Smith, Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru
Bu farw llawer o Gymry gydag ef. Ysgrifennodd y cadlywydd Seisnig Roger Lestrange at y brenin am farw Llywelyn a blodau ei wŷr.FfynhonnellBattle of Orewin Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn frwydr Pont Irfon neu frwydr Buallt, ar 11 Rhagfyr 1282 ger Llanfair-ym-Muallt; hanes Walter o Guisborough: gadawodd Llywelyn ei brif fyddin yn y mynyddoedd ac anfon mintai i warchod y bont; dywedwyd wrth y Saeson dan John Giffard a Roger Mortimer am ryd i fyny’r afon; trawyd Llywelyn gan Stephen de Frankton; mae Cronicl Hagnaby yn sôn am frwydr hir; mae’r Brut yn sôn am Lywelyn yn dod gydag ychydig wŷr; J. Beverley Smith: ni allwn ddewis rhyngddynt; ysgrifennodd Roger Lestrange at Edward am farw Llywelyn a blodau ei wŷr. Cariwyd pen y tywysog at Edward ac yna i Lundain. Aed â’i gorff gan fynachod i abaty Cwm-hir.FfynhonnellA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 762–764 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Ar 16 Mehefin trechwyd llu Iarll Caerloyw ger Llandeilo Fawr; ar 6 Tachwedd gorchfygwyd y milwyr a groesai’r Fenai; aeth Llywelyn tua’r de i leddfu’r pwysau ar Wynedd; safai castell Buallt ar ochr ddeheuol Irfon lle mae’n llifo i Wy, wedi’i ailadeiladu ar gost fawr, a’i amddiffyn gan John Giffard a gwŷr Swydd Amwythig; roedd Llywelyn yn brysio i ailymuno â’r milwyr a ddaliai lan ogleddol Irfon yn erbyn ymosodiad Seisnig penderfynol pan drawyd ef gan Stephen Frankton; anfonwyd y pen at Edward ac i Lundain, claddwyd y corff yng Nghwm-hir; marwnad Gruffudd ab yr Ynad Coch; cenhedlaeth bell a fyddai’n gweld nad yn ofer y bu fyw’r Tywysog olaf.
Clywodd ei fardd, Gruffudd ab yr Ynad Coch, ddiwedd y byd yn stormydd y Rhagfyr hwnnw: ‘Och hyd atat ti, Dduw, na ddaw môr dros dir! Pa beth y’n gedir i ohiriaw?’FfynhonnellA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 762–764 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Ar 16 Mehefin trechwyd llu Iarll Caerloyw ger Llandeilo Fawr; ar 6 Tachwedd gorchfygwyd y milwyr a groesai’r Fenai; aeth Llywelyn tua’r de i leddfu’r pwysau ar Wynedd; safai castell Buallt ar ochr ddeheuol Irfon lle mae’n llifo i Wy, wedi’i ailadeiladu ar gost fawr, a’i amddiffyn gan John Giffard a gwŷr Swydd Amwythig; roedd Llywelyn yn brysio i ailymuno â’r milwyr a ddaliai lan ogleddol Irfon yn erbyn ymosodiad Seisnig penderfynol pan drawyd ef gan Stephen Frankton; anfonwyd y pen at Edward ac i Lundain, claddwyd y corff yng Nghwm-hir; marwnad Gruffudd ab yr Ynad Coch; cenhedlaeth bell a fyddai’n gweld nad yn ofer y bu fyw’r Tywysog olaf.
Ymladdodd Dafydd, brawd Llywelyn, ymlaen hyd haf 1283. Gorffennodd Lloyd, a ysgrifennai yn 1911, ei hanes gyda’r tywysog: cenhedlaeth bell a fyddai’n gweld nad yn ofer y bu fyw’r Tywysog olaf, ond iddo, drwy waith ei oes, helpu i adeiladu’n gadarn wead parhaol cenedligrwydd Cymru.FfynhonnellA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 762–764 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Ar 16 Mehefin trechwyd llu Iarll Caerloyw ger Llandeilo Fawr; ar 6 Tachwedd gorchfygwyd y milwyr a groesai’r Fenai; aeth Llywelyn tua’r de i leddfu’r pwysau ar Wynedd; safai castell Buallt ar ochr ddeheuol Irfon lle mae’n llifo i Wy, wedi’i ailadeiladu ar gost fawr, a’i amddiffyn gan John Giffard a gwŷr Swydd Amwythig; roedd Llywelyn yn brysio i ailymuno â’r milwyr a ddaliai lan ogleddol Irfon yn erbyn ymosodiad Seisnig penderfynol pan drawyd ef gan Stephen Frankton; anfonwyd y pen at Edward ac i Lundain, claddwyd y corff yng Nghwm-hir; marwnad Gruffudd ab yr Ynad Coch; cenhedlaeth bell a fyddai’n gweld nad yn ofer y bu fyw’r Tywysog olaf.
Heddiw saif maen mawr o wenithfaen o Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, yng Nghilmeri, wrth y ffordd i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt, gyda’r geiriau ‘Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282’. Daw pobl ynghyd yno bob Rhagfyr.FfynhonnellCilmeri ↗Wikipedia (Saesneg)Cilmeri, pentref a chymuned ym Mhowys, yn hen Sir Frycheiniog, dwy filltir a hanner i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar y ffordd i Lanymddyfri, gyda gorsaf ar reilffordd Calon Cymru; enwog am fod yn agos at y fan lle syrthiodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru brodorol olaf Llinach Aberffraw, ar 11 Rhagfyr 1282; nodwyd y fan gyntaf gan golofn garreg yn 1902, a’i disodli yn 1956 gan y gofeb bresennol, bloc garw o wenithfaen o chwarel Trefor yn Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, ar blinth ar dwmpath isel; mae cerrig y gofeb gyntaf wedi’u gosod yn y grisiau, gydag arysgrif yn Gymraeg a Saesneg, ‘Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282’; dyma ganolbwynt seremoni goffa flynyddol ar y dyddiad.
Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap GruffuddY bardd a ganodd y farwnad i Lywelyn ap Gruffudd wedi ei farw yn 1282, yr alargan fwyaf yn yr iaith Gymraeg.
Gruffudd ab yr Ynad CochGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan