Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
fl. 1277–1283
Y bardd a ganodd y farwnad i Lywelyn ap Gruffudd wedi ei farw yn 1282, yr alargan fwyaf yn yr iaith Gymraeg.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Gruffudd ab yr Ynad Coch: Gruffudd, mab yr Ynad Coch
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Roedd Gruffudd ab yr Ynad Coch yn un o’r olaf o Feirdd y Tywysogion, bardd llys yng Ngwynedd ym mlynyddoedd Llywelyn ap Gruffudd. Fe’i cofir yn bennaf am un gerdd: ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf, a laddwyd ym mis Rhagfyr 1282. Fe’i cyfrifir ymhlith cerddi gorau’r iaith Gymraeg a holl lenyddiaeth Ewrop yr Oesoedd Canol.FfynonellauGruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ab yr Ynad Coch (fl. 1277–1282), bardd llys Cymreig; canodd nifer o gerddi crefyddol, ond daw ei fri pennaf o’i farwnad deimladwy i Lywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, a ystyrir yn eang yn un o gerddi gorau’r Gymraeg a llenyddiaeth Ewrop yr Oesoedd Canol.Gruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wicipedia CymraegBardd llys yng Ngwynedd yn ail hanner y 13g (fl. 1277–1283), un o’r olaf o Feirdd y Tywysogion; o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel Llwyth Cilmin Droetu, yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o gwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon; yn geifn i’r bardd Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237), a ganodd i Ruffudd ap Llywelyn Fawr; efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad; erys saith awdl ac un englyn, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a pheth yn Llyfr Coch Hergest, chwech ohonynt yn ganu crefyddol; y seithfed yw’r farwnad i Lywelyn ap Gruffudd, a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl ei farw ar 11 Rhagfyr 1282, yn Rhagfyr 1282 neu’n gynnar yn Ionawr 1283, efallai i’w chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, a syrthiodd ar 25 Ebrill 1283; mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau; mae beirniaid yn ei chyfrif yn un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac yn un o gerddi mawr y byd, ac mae ei hiaith yn syml a’i mynegiant yn blaen; mae’n gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog (1975).Gruffudd ab yr Ynad Coch (fl. 1280), poet ↗Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Bardd yn ei flodau tua 1280 a ganodd farwnad gain i Lywelyn ap Gruffudd, tywysog Cymru, a fu farw yn 1282; mae’r gerdd yn Llyfr Coch Hergest (colofn 1417); rhoddir rhai cerddi crefyddol iddo ar seiliau annigonol.
| Yn ei flodau | Tua 1277 hyd 1283 |
|---|---|
| Ei enw | ‘Mab yr Ynad Coch’ |
| Ei deulu | Cyfreithwyr o lwyth Cilmin Droetu, o Arfon a Môn |
| Ei gerddi | Saith awdl ac un englyn |
| Yn enwog am | Ei farwnad i Lywelyn ap Gruffudd |
Ystyr ei enw yw ‘Gruffudd fab yr Ynad Coch’. Hanai o deulu o gyfreithwyr Cymreig, llwyth Cilmin Droetu, yn wreiddiol o Uwch Gwyrfai yn Arfon ac yn ddiweddarach yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn. Gwasanaethai gwŷr o’r teulu hwn yn ynadon yn llywodraeth Gwynedd, ac efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad, a ddaliai dir ym Môn o bosibl yn wobr am y gwasanaeth hwnnw. Roedd y bardd Einion ap Madog ap Rhahawd, a ganodd i Ruffudd tad Llywelyn, yn perthyn iddo.FfynhonnellGruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wicipedia CymraegBardd llys yng Ngwynedd yn ail hanner y 13g (fl. 1277–1283), un o’r olaf o Feirdd y Tywysogion; o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel Llwyth Cilmin Droetu, yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o gwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon; yn geifn i’r bardd Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237), a ganodd i Ruffudd ap Llywelyn Fawr; efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad; erys saith awdl ac un englyn, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a pheth yn Llyfr Coch Hergest, chwech ohonynt yn ganu crefyddol; y seithfed yw’r farwnad i Lywelyn ap Gruffudd, a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl ei farw ar 11 Rhagfyr 1282, yn Rhagfyr 1282 neu’n gynnar yn Ionawr 1283, efallai i’w chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, a syrthiodd ar 25 Ebrill 1283; mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau; mae beirniaid yn ei chyfrif yn un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac yn un o gerddi mawr y byd, ac mae ei hiaith yn syml a’i mynegiant yn blaen; mae’n gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog (1975).
Mae saith o awdlau Gruffudd ac un englyn wedi dod i lawr atom, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a pheth yn Llyfr Coch Hergest. Canu crefyddol yw chwech o’r awdlau, yn null cyfoethog, clos Beirdd y Tywysogion. Y seithfed yw’r farwnad.FfynonellauGruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wicipedia CymraegBardd llys yng Ngwynedd yn ail hanner y 13g (fl. 1277–1283), un o’r olaf o Feirdd y Tywysogion; o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel Llwyth Cilmin Droetu, yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o gwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon; yn geifn i’r bardd Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237), a ganodd i Ruffudd ap Llywelyn Fawr; efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad; erys saith awdl ac un englyn, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a pheth yn Llyfr Coch Hergest, chwech ohonynt yn ganu crefyddol; y seithfed yw’r farwnad i Lywelyn ap Gruffudd, a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl ei farw ar 11 Rhagfyr 1282, yn Rhagfyr 1282 neu’n gynnar yn Ionawr 1283, efallai i’w chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, a syrthiodd ar 25 Ebrill 1283; mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau; mae beirniaid yn ei chyfrif yn un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac yn un o gerddi mawr y byd, ac mae ei hiaith yn syml a’i mynegiant yn blaen; mae’n gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog (1975).Gruffudd ab yr Ynad Coch (fl. 1280), poet ↗Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Bardd yn ei flodau tua 1280 a ganodd farwnad gain i Lywelyn ap Gruffudd, tywysog Cymru, a fu farw yn 1282; mae’r gerdd yn Llyfr Coch Hergest (colofn 1417); rhoddir rhai cerddi crefyddol iddo ar seiliau annigonol.
Lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd uwchlaw afon Irfon ar 11 Rhagfyr 1282, a lluniodd Gruffudd ei farwnad yn fuan wedyn, ym mis Rhagfyr 1282 neu’n gynnar ym mis Ionawr 1283. Mae dau enw lle bychan yn y gerdd yn awgrymu iddi gael ei chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, un o gadarnleoedd olaf y Cymry, a syrthiodd ar 25 Ebrill 1283. Mae’r gerdd gyfan yn cadw un brifodl, -aw, o’r dechrau i’r diwedd, fel un llef hir.FfynonellauGruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wicipedia CymraegBardd llys yng Ngwynedd yn ail hanner y 13g (fl. 1277–1283), un o’r olaf o Feirdd y Tywysogion; o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel Llwyth Cilmin Droetu, yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o gwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon; yn geifn i’r bardd Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237), a ganodd i Ruffudd ap Llywelyn Fawr; efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad; erys saith awdl ac un englyn, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a pheth yn Llyfr Coch Hergest, chwech ohonynt yn ganu crefyddol; y seithfed yw’r farwnad i Lywelyn ap Gruffudd, a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl ei farw ar 11 Rhagfyr 1282, yn Rhagfyr 1282 neu’n gynnar yn Ionawr 1283, efallai i’w chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, a syrthiodd ar 25 Ebrill 1283; mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau; mae beirniaid yn ei chyfrif yn un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac yn un o gerddi mawr y byd, ac mae ei hiaith yn syml a’i mynegiant yn blaen; mae’n gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog (1975).Yr Hen Iaith, part 22: the end of the world as we knew it ↗Jerry Hunter, Nation.Cymru, 3 Medi 2023 (Saesneg)Awdl yw’r farwnad sy’n cadw un brifodl, -aw, o’r dechrau i’r diwedd. Llinellau a ddyfynnir gyda Saesneg Hunter: ‘Oer galon dan fron o fraw’; ‘Llawer llef druan fel pan fu Gamlan’; ‘Poni welwch chwi hynt y gwynt a’r glaw?’; ‘Poni welwch chwi’r deri yn ymdaraw?’; ‘Poni welwch chwi’r môr yn meirwinaw’r tir?’; ‘Poni welwch chwi’r sŷr wedi’r syrthiaw?’
Oer galon dan fron o fraw.
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Llawer llef druan fel pan fu Gamlan.
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Yn y gerdd mae galar y bardd yn ddwys o bersonol ac yr un pryd mor eang â’r byd. Mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau: mae’r gwynt a’r glaw yn rhuo, y deri’n ymdaro, y môr yn bwyta’r tir a’r sêr yn syrthio o’r nef, nes i’r bardd ofyn ai dyma ddiwedd y byd.FfynonellauGruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wicipedia CymraegBardd llys yng Ngwynedd yn ail hanner y 13g (fl. 1277–1283), un o’r olaf o Feirdd y Tywysogion; o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel Llwyth Cilmin Droetu, yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o gwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon; yn geifn i’r bardd Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237), a ganodd i Ruffudd ap Llywelyn Fawr; efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad; erys saith awdl ac un englyn, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a pheth yn Llyfr Coch Hergest, chwech ohonynt yn ganu crefyddol; y seithfed yw’r farwnad i Lywelyn ap Gruffudd, a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl ei farw ar 11 Rhagfyr 1282, yn Rhagfyr 1282 neu’n gynnar yn Ionawr 1283, efallai i’w chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, a syrthiodd ar 25 Ebrill 1283; mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau; mae beirniaid yn ei chyfrif yn un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac yn un o gerddi mawr y byd, ac mae ei hiaith yn syml a’i mynegiant yn blaen; mae’n gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog (1975).Yr Hen Iaith, part 22: the end of the world as we knew it ↗Jerry Hunter, Nation.Cymru, 3 Medi 2023 (Saesneg)Awdl yw’r farwnad sy’n cadw un brifodl, -aw, o’r dechrau i’r diwedd. Llinellau a ddyfynnir gyda Saesneg Hunter: ‘Oer galon dan fron o fraw’; ‘Llawer llef druan fel pan fu Gamlan’; ‘Poni welwch chwi hynt y gwynt a’r glaw?’; ‘Poni welwch chwi’r deri yn ymdaraw?’; ‘Poni welwch chwi’r môr yn meirwinaw’r tir?’; ‘Poni welwch chwi’r sŷr wedi’r syrthiaw?’
Poni welwch chwi hynt y gwynt a’r glaw?
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Poni welwch chwi’r deri yn ymdaraw?
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Poni welwch chwi’r sŷr wedi’r syrthiaw?
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Mae’r beirniaid yn gytûn fod y farwnad yn un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac yn un o gerddi mawr y byd. Er bod ei mesur yn gymhleth, mae ei geiriau’n syml, ac mae’n un o’r hawsaf o holl gerddi Beirdd y Tywysogion i ddarllenydd heddiw ei deall. Yn ein hoes ni mae Gruffudd ei hun yn gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog, a gyhoeddwyd yn 1975.FfynonellauGruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wicipedia CymraegBardd llys yng Ngwynedd yn ail hanner y 13g (fl. 1277–1283), un o’r olaf o Feirdd y Tywysogion; o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel Llwyth Cilmin Droetu, yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o gwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon; yn geifn i’r bardd Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237), a ganodd i Ruffudd ap Llywelyn Fawr; efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad; erys saith awdl ac un englyn, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a pheth yn Llyfr Coch Hergest, chwech ohonynt yn ganu crefyddol; y seithfed yw’r farwnad i Lywelyn ap Gruffudd, a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl ei farw ar 11 Rhagfyr 1282, yn Rhagfyr 1282 neu’n gynnar yn Ionawr 1283, efallai i’w chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, a syrthiodd ar 25 Ebrill 1283; mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau; mae beirniaid yn ei chyfrif yn un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac yn un o gerddi mawr y byd, ac mae ei hiaith yn syml a’i mynegiant yn blaen; mae’n gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog (1975).Gruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ab yr Ynad Coch (fl. 1277–1282), bardd llys Cymreig; canodd nifer o gerddi crefyddol, ond daw ei fri pennaf o’i farwnad deimladwy i Lywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, a ystyrir yn eang yn un o gerddi gorau’r Gymraeg a llenyddiaeth Ewrop yr Oesoedd Canol.
Ffynonellau a darllen pellach
Mae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.
Marwnad LlywelynPencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf