Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

fl. 1277–1283

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Y bardd a ganodd y farwnad i Lywelyn ap Gruffudd wedi ei farw yn 1282, yr alargan fwyaf yn yr iaith Gymraeg.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 1277–1283 (wedi’i gofnodi) Bardd y farwnad fawr i Lywelyn Oes y Tywysogion Beirdd ac awduron
Cofeb Gruffudd ab yr Ynad Coch yn y Talwrn, Môn
Cofeb Gruffudd ab yr Ynad Coch yn y Talwrn, Môn · Llun: Wikimedia Commons · Alan Fryer, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Gruffudd ab yr Ynad Coch: Gruffudd, mab yr Ynad Coch

Gruffudd ab yr Ynad Coch

  • Gruffudd ei enw ei hun
  • ab mab (ab o flaen llafariad)
  • yr y fannod
  • Ynad barnwr (yng nghyfraith Hywel)
  • Coch coch

Roedd Gruffudd ab yr Ynad Coch yn un o’r olaf o Feirdd y Tywysogion, bardd llys yng Ngwynedd ym mlynyddoedd Llywelyn ap Gruffudd. Fe’i cofir yn bennaf am un gerdd: ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf, a laddwyd ym mis Rhagfyr 1282. Fe’i cyfrifir ymhlith cerddi gorau’r iaith Gymraeg a holl lenyddiaeth Ewrop yr Oesoedd Canol.

Yn ei flodauTua 1277 hyd 1283
Ei enw‘Mab yr Ynad Coch’
Ei deuluCyfreithwyr o lwyth Cilmin Droetu, o Arfon a Môn
Ei gerddiSaith awdl ac un englyn
Yn enwog amEi farwnad i Lywelyn ap Gruffudd

Mab yr Ynad Coch#

Ystyr ei enw yw ‘Gruffudd fab yr Ynad Coch’. Hanai o deulu o gyfreithwyr Cymreig, llwyth Cilmin Droetu, yn wreiddiol o Uwch Gwyrfai yn Arfon ac yn ddiweddarach yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn. Gwasanaethai gwŷr o’r teulu hwn yn ynadon yn llywodraeth Gwynedd, ac efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad, a ddaliai dir ym Môn o bosibl yn wobr am y gwasanaeth hwnnw. Roedd y bardd Einion ap Madog ap Rhahawd, a ganodd i Ruffudd tad Llywelyn, yn perthyn iddo.

Ei gerddi#

Mae saith o awdlau Gruffudd ac un englyn wedi dod i lawr atom, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a pheth yn Llyfr Coch Hergest. Canu crefyddol yw chwech o’r awdlau, yn null cyfoethog, clos Beirdd y Tywysogion. Y seithfed yw’r farwnad.

Y farwnad i Lywelyn#

Lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd uwchlaw afon Irfon ar 11 Rhagfyr 1282, a lluniodd Gruffudd ei farwnad yn fuan wedyn, ym mis Rhagfyr 1282 neu’n gynnar ym mis Ionawr 1283. Mae dau enw lle bychan yn y gerdd yn awgrymu iddi gael ei chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, un o gadarnleoedd olaf y Cymry, a syrthiodd ar 25 Ebrill 1283. Mae’r gerdd gyfan yn cadw un brifodl, -aw, o’r dechrau i’r diwedd, fel un llef hir.

Oer galon dan fron o fraw.

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Llawer llef druan fel pan fu Gamlan.

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Diwedd y byd#

Yn y gerdd mae galar y bardd yn ddwys o bersonol ac yr un pryd mor eang â’r byd. Mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau: mae’r gwynt a’r glaw yn rhuo, y deri’n ymdaro, y môr yn bwyta’r tir a’r sêr yn syrthio o’r nef, nes i’r bardd ofyn ai dyma ddiwedd y byd.

Poni welwch chwi hynt y gwynt a’r glaw?

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Poni welwch chwi’r deri yn ymdaraw?

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Poni welwch chwi’r sŷr wedi’r syrthiaw?

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Un o gerddi mawr y byd#

Mae’r beirniaid yn gytûn fod y farwnad yn un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac yn un o gerddi mawr y byd. Er bod ei mesur yn gymhleth, mae ei geiriau’n syml, ac mae’n un o’r hawsaf o holl gerddi Beirdd y Tywysogion i ddarllenydd heddiw ei deall. Yn ein hoes ni mae Gruffudd ei hun yn gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog, a gyhoeddwyd yn 1975.

Ffynonellau a darllen pellach

Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Wicipedia ↗

Ar y llinell amser

  1. Marwnad Llywelyn

    Mae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.

    Marwnad Llywelyn

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf