
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Cilmeri
Mae maen hir o wenithfaen yn nodi’r fan lle lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd, tywysog brodorol olaf Cymru, ar 11 Rhagfyr 1282.
Llun: Cofeb wenithfaen Llywelyn ap Gruffudd ar ei thwmpath yng Nghilmeri, ger y fan lle syrthiodd yn 1282 · Rosser1954, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd →Brenhinoedd a thywysogion Buellt, Gwrtheyrnion a Rhwng Gwy a Hafren →

Cilmeri, ger afon Irfon i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt, yw’r lle y syrthiodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, Llywelyn Ein Llyw Olaf, ar 11 Rhagfyr 1282. Mae maen mawr o’i Wynedd ei hun yn nodi’r fan, a phob Rhagfyr daw llawer yma i’w gofio.FfynonellauCilmeri ↗Wikipedia (Saesneg)Cilmeri, pentref a chymuned ym Mhowys, yn hen Sir Frycheiniog, dwy filltir a hanner i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar y ffordd i Lanymddyfri, gyda gorsaf ar reilffordd Calon Cymru; enwog am fod yn agos at y fan lle syrthiodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru brodorol olaf Llinach Aberffraw, ar 11 Rhagfyr 1282; nodwyd y fan gyntaf gan golofn garreg yn 1902, a’i disodli yn 1956 gan y gofeb bresennol, bloc garw o wenithfaen o chwarel Trefor yn Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, ar blinth ar dwmpath isel; mae cerrig y gofeb gyntaf wedi’u gosod yn y grisiau, gydag arysgrif yn Gymraeg a Saesneg, ‘Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282’; dyma ganolbwynt seremoni goffa flynyddol ar y dyddiad.Cilmeri ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref gwledig a chymuned ym Mhowys, tua 2 filltir i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar lan ogleddol Afon Irfon; Cilmeri hefyd yw enw’r llecyn ger y pentref lle lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ar 11 Rhagfyr 1282, ychydig islaw’r garreg a’r rhyd dros Afon Irfon; codwyd cofeb i’r tywysog yn 1956 gan wladgarwyr Cymreig; ers hynny mae’n denu llawer o ymwelwyr ar 11 Rhagfyr, Diwrnod Llywelyn Ein Llyw Olaf, i dalu teyrnged; Cilmeri yw enw awdl a chyfrol o gerddi nodedig gan y prifardd Gerallt Lloyd Owen (Cilmeri a Cherddi Eraill, 1991); ar y dydd Sadwrn agosaf at 11 Rhagfyr bob blwyddyn cynhelir coffâd, gyda chwrdd yn eglwys hynafol Llanynys, gorymdaith o dafarn y Prince Llywelyn at y maen coffa a choffâd ger y maen, a digwyddiadau eraill yn Aberedw ac Abaty Cwm-hir ar y Sul; gerllaw mae tomen a beili Caer Beris a chrug crwn Gwaun Neli.
| Tywysog | Llywelyn ap Gruffudd, o Linach AberffrawFfynhonnellCilmeri ↗Wikipedia (Saesneg)Cilmeri, pentref a chymuned ym Mhowys, yn hen Sir Frycheiniog, dwy filltir a hanner i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar y ffordd i Lanymddyfri, gyda gorsaf ar reilffordd Calon Cymru; enwog am fod yn agos at y fan lle syrthiodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru brodorol olaf Llinach Aberffraw, ar 11 Rhagfyr 1282; nodwyd y fan gyntaf gan golofn garreg yn 1902, a’i disodli yn 1956 gan y gofeb bresennol, bloc garw o wenithfaen o chwarel Trefor yn Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, ar blinth ar dwmpath isel; mae cerrig y gofeb gyntaf wedi’u gosod yn y grisiau, gydag arysgrif yn Gymraeg a Saesneg, ‘Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282’; dyma ganolbwynt seremoni goffa flynyddol ar y dyddiad. |
|---|---|
| Syrthiodd | 11 Rhagfyr 1282FfynonellauCilmeri ↗Wikipedia (Saesneg)Cilmeri, pentref a chymuned ym Mhowys, yn hen Sir Frycheiniog, dwy filltir a hanner i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar y ffordd i Lanymddyfri, gyda gorsaf ar reilffordd Calon Cymru; enwog am fod yn agos at y fan lle syrthiodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru brodorol olaf Llinach Aberffraw, ar 11 Rhagfyr 1282; nodwyd y fan gyntaf gan golofn garreg yn 1902, a’i disodli yn 1956 gan y gofeb bresennol, bloc garw o wenithfaen o chwarel Trefor yn Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, ar blinth ar dwmpath isel; mae cerrig y gofeb gyntaf wedi’u gosod yn y grisiau, gydag arysgrif yn Gymraeg a Saesneg, ‘Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282’; dyma ganolbwynt seremoni goffa flynyddol ar y dyddiad.Cilmeri ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref gwledig a chymuned ym Mhowys, tua 2 filltir i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar lan ogleddol Afon Irfon; Cilmeri hefyd yw enw’r llecyn ger y pentref lle lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ar 11 Rhagfyr 1282, ychydig islaw’r garreg a’r rhyd dros Afon Irfon; codwyd cofeb i’r tywysog yn 1956 gan wladgarwyr Cymreig; ers hynny mae’n denu llawer o ymwelwyr ar 11 Rhagfyr, Diwrnod Llywelyn Ein Llyw Olaf, i dalu teyrnged; Cilmeri yw enw awdl a chyfrol o gerddi nodedig gan y prifardd Gerallt Lloyd Owen (Cilmeri a Cherddi Eraill, 1991); ar y dydd Sadwrn agosaf at 11 Rhagfyr bob blwyddyn cynhelir coffâd, gyda chwrdd yn eglwys hynafol Llanynys, gorymdaith o dafarn y Prince Llywelyn at y maen coffa a choffâd ger y maen, a digwyddiadau eraill yn Aberedw ac Abaty Cwm-hir ar y Sul; gerllaw mae tomen a beili Caer Beris a chrug crwn Gwaun Neli. |
| Cofeb | Gwenithfaen o Drefor, a godwyd yn 1956FfynonellauCilmeri ↗Wikipedia (Saesneg)Cilmeri, pentref a chymuned ym Mhowys, yn hen Sir Frycheiniog, dwy filltir a hanner i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar y ffordd i Lanymddyfri, gyda gorsaf ar reilffordd Calon Cymru; enwog am fod yn agos at y fan lle syrthiodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru brodorol olaf Llinach Aberffraw, ar 11 Rhagfyr 1282; nodwyd y fan gyntaf gan golofn garreg yn 1902, a’i disodli yn 1956 gan y gofeb bresennol, bloc garw o wenithfaen o chwarel Trefor yn Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, ar blinth ar dwmpath isel; mae cerrig y gofeb gyntaf wedi’u gosod yn y grisiau, gydag arysgrif yn Gymraeg a Saesneg, ‘Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282’; dyma ganolbwynt seremoni goffa flynyddol ar y dyddiad.Cilmeri ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref gwledig a chymuned ym Mhowys, tua 2 filltir i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar lan ogleddol Afon Irfon; Cilmeri hefyd yw enw’r llecyn ger y pentref lle lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ar 11 Rhagfyr 1282, ychydig islaw’r garreg a’r rhyd dros Afon Irfon; codwyd cofeb i’r tywysog yn 1956 gan wladgarwyr Cymreig; ers hynny mae’n denu llawer o ymwelwyr ar 11 Rhagfyr, Diwrnod Llywelyn Ein Llyw Olaf, i dalu teyrnged; Cilmeri yw enw awdl a chyfrol o gerddi nodedig gan y prifardd Gerallt Lloyd Owen (Cilmeri a Cherddi Eraill, 1991); ar y dydd Sadwrn agosaf at 11 Rhagfyr bob blwyddyn cynhelir coffâd, gyda chwrdd yn eglwys hynafol Llanynys, gorymdaith o dafarn y Prince Llywelyn at y maen coffa a choffâd ger y maen, a digwyddiadau eraill yn Aberedw ac Abaty Cwm-hir ar y Sul; gerllaw mae tomen a beili Caer Beris a chrug crwn Gwaun Neli. |
Y tywysog olaf
Llywelyn ap Gruffudd oedd Tywysog Cymru brodorol olaf Llinach frenhinol Aberffraw. Ym mis Rhagfyr 1282 daeth i’r de i Fuellt, ac ar 11 Rhagfyr syrthiodd yn agos i’r rhyd dros Afon Irfon, ychydig islaw lle saif y maen coffa heddiw.FfynonellauCilmeri ↗Wikipedia (Saesneg)Cilmeri, pentref a chymuned ym Mhowys, yn hen Sir Frycheiniog, dwy filltir a hanner i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar y ffordd i Lanymddyfri, gyda gorsaf ar reilffordd Calon Cymru; enwog am fod yn agos at y fan lle syrthiodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru brodorol olaf Llinach Aberffraw, ar 11 Rhagfyr 1282; nodwyd y fan gyntaf gan golofn garreg yn 1902, a’i disodli yn 1956 gan y gofeb bresennol, bloc garw o wenithfaen o chwarel Trefor yn Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, ar blinth ar dwmpath isel; mae cerrig y gofeb gyntaf wedi’u gosod yn y grisiau, gydag arysgrif yn Gymraeg a Saesneg, ‘Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282’; dyma ganolbwynt seremoni goffa flynyddol ar y dyddiad.Cilmeri ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref gwledig a chymuned ym Mhowys, tua 2 filltir i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar lan ogleddol Afon Irfon; Cilmeri hefyd yw enw’r llecyn ger y pentref lle lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ar 11 Rhagfyr 1282, ychydig islaw’r garreg a’r rhyd dros Afon Irfon; codwyd cofeb i’r tywysog yn 1956 gan wladgarwyr Cymreig; ers hynny mae’n denu llawer o ymwelwyr ar 11 Rhagfyr, Diwrnod Llywelyn Ein Llyw Olaf, i dalu teyrnged; Cilmeri yw enw awdl a chyfrol o gerddi nodedig gan y prifardd Gerallt Lloyd Owen (Cilmeri a Cherddi Eraill, 1991); ar y dydd Sadwrn agosaf at 11 Rhagfyr bob blwyddyn cynhelir coffâd, gyda chwrdd yn eglwys hynafol Llanynys, gorymdaith o dafarn y Prince Llywelyn at y maen coffa a choffâd ger y maen, a digwyddiadau eraill yn Aberedw ac Abaty Cwm-hir ar y Sul; gerllaw mae tomen a beili Caer Beris a chrug crwn Gwaun Neli.
Y farwnad fawr
Wedi i Lywelyn syrthio, canodd y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch ei farwnad i’r tywysog olaf, un o gerddi mawr Cymru, lle mae’r holl fyd fel petai’n galaru:FfynonellauGruffudd ab yr Ynad Coch (fl. 1280), poet ↗Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Bardd yn ei flodau tua 1280 a ganodd farwnad gain i Lywelyn ap Gruffudd, tywysog Cymru, a fu farw yn 1282; mae’r gerdd yn Llyfr Coch Hergest (colofn 1417); rhoddir rhai cerddi crefyddol iddo ar seiliau annigonol.Gruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ab yr Ynad Coch (fl. 1277–1282), bardd llys Cymreig; canodd nifer o gerddi crefyddol, ond daw ei fri pennaf o’i farwnad deimladwy i Lywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, a ystyrir yn eang yn un o gerddi gorau’r Gymraeg a llenyddiaeth Ewrop yr Oesoedd Canol.Yr Hen Iaith, part 22: the end of the world as we knew it ↗Jerry Hunter, Nation.Cymru, 3 Medi 2023 (Saesneg)Awdl yw’r farwnad sy’n cadw un brifodl, -aw, o’r dechrau i’r diwedd. Llinellau a ddyfynnir gyda Saesneg Hunter: ‘Oer galon dan fron o fraw’; ‘Llawer llef druan fel pan fu Gamlan’; ‘Poni welwch chwi hynt y gwynt a’r glaw?’; ‘Poni welwch chwi’r deri yn ymdaraw?’; ‘Poni welwch chwi’r môr yn meirwinaw’r tir?’; ‘Poni welwch chwi’r sŷr wedi’r syrthiaw?’
Poni welwch chwi’r sŷr wedi’r syrthiaw?
Gruffudd ab yr Ynad CochFfynonellauGruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ab yr Ynad Coch (fl. 1277–1282), bardd llys Cymreig; canodd nifer o gerddi crefyddol, ond daw ei fri pennaf o’i farwnad deimladwy i Lywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, a ystyrir yn eang yn un o gerddi gorau’r Gymraeg a llenyddiaeth Ewrop yr Oesoedd Canol.Yr Hen Iaith, part 22: the end of the world as we knew it ↗Jerry Hunter, Nation.Cymru, 3 Medi 2023 (Saesneg)Awdl yw’r farwnad sy’n cadw un brifodl, -aw, o’r dechrau i’r diwedd. Llinellau a ddyfynnir gyda Saesneg Hunter: ‘Oer galon dan fron o fraw’; ‘Llawer llef druan fel pan fu Gamlan’; ‘Poni welwch chwi hynt y gwynt a’r glaw?’; ‘Poni welwch chwi’r deri yn ymdaraw?’; ‘Poni welwch chwi’r môr yn meirwinaw’r tir?’; ‘Poni welwch chwi’r sŷr wedi’r syrthiaw?’
Y maen o Wynedd
Nodwyd y fan gyntaf gan golofn yn 1902. Yn 1956 cododd gwladgarwyr Cymreig y gofeb bresennol, bloc garw o wenithfaen o chwarel Trefor yn Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, ar dwmpath isel. Mae cerrig y gofeb gyntaf wedi’u gosod yn ei grisiau, gyda’r geiriau: Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282.FfynonellauCilmeri ↗Wikipedia (Saesneg)Cilmeri, pentref a chymuned ym Mhowys, yn hen Sir Frycheiniog, dwy filltir a hanner i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar y ffordd i Lanymddyfri, gyda gorsaf ar reilffordd Calon Cymru; enwog am fod yn agos at y fan lle syrthiodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru brodorol olaf Llinach Aberffraw, ar 11 Rhagfyr 1282; nodwyd y fan gyntaf gan golofn garreg yn 1902, a’i disodli yn 1956 gan y gofeb bresennol, bloc garw o wenithfaen o chwarel Trefor yn Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, ar blinth ar dwmpath isel; mae cerrig y gofeb gyntaf wedi’u gosod yn y grisiau, gydag arysgrif yn Gymraeg a Saesneg, ‘Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282’; dyma ganolbwynt seremoni goffa flynyddol ar y dyddiad.Cilmeri ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref gwledig a chymuned ym Mhowys, tua 2 filltir i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar lan ogleddol Afon Irfon; Cilmeri hefyd yw enw’r llecyn ger y pentref lle lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ar 11 Rhagfyr 1282, ychydig islaw’r garreg a’r rhyd dros Afon Irfon; codwyd cofeb i’r tywysog yn 1956 gan wladgarwyr Cymreig; ers hynny mae’n denu llawer o ymwelwyr ar 11 Rhagfyr, Diwrnod Llywelyn Ein Llyw Olaf, i dalu teyrnged; Cilmeri yw enw awdl a chyfrol o gerddi nodedig gan y prifardd Gerallt Lloyd Owen (Cilmeri a Cherddi Eraill, 1991); ar y dydd Sadwrn agosaf at 11 Rhagfyr bob blwyddyn cynhelir coffâd, gyda chwrdd yn eglwys hynafol Llanynys, gorymdaith o dafarn y Prince Llywelyn at y maen coffa a choffâd ger y maen, a digwyddiadau eraill yn Aberedw ac Abaty Cwm-hir ar y Sul; gerllaw mae tomen a beili Caer Beris a chrug crwn Gwaun Neli.
Cofio Llywelyn
Bob blwyddyn, ar y Sadwrn agosaf at 11 Rhagfyr, daw pobl i Gilmeri i anrhydeddu Llywelyn: gwasanaeth yn hen eglwys Llanynys, gorymdaith o dafarn y Prince Llywelyn at y maen, a choffâd wrth ei ymyl, gyda chyfarfodydd yn Aberedw ac Abaty Cwm-hir drannoeth. Rhoddodd y prifardd Gerallt Lloyd Owen yr enw Cilmeri ar awdl ac ar gyfrol o’i gerddi nodedig.FfynhonnellCilmeri ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref gwledig a chymuned ym Mhowys, tua 2 filltir i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar lan ogleddol Afon Irfon; Cilmeri hefyd yw enw’r llecyn ger y pentref lle lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ar 11 Rhagfyr 1282, ychydig islaw’r garreg a’r rhyd dros Afon Irfon; codwyd cofeb i’r tywysog yn 1956 gan wladgarwyr Cymreig; ers hynny mae’n denu llawer o ymwelwyr ar 11 Rhagfyr, Diwrnod Llywelyn Ein Llyw Olaf, i dalu teyrnged; Cilmeri yw enw awdl a chyfrol o gerddi nodedig gan y prifardd Gerallt Lloyd Owen (Cilmeri a Cherddi Eraill, 1991); ar y dydd Sadwrn agosaf at 11 Rhagfyr bob blwyddyn cynhelir coffâd, gyda chwrdd yn eglwys hynafol Llanynys, gorymdaith o dafarn y Prince Llywelyn at y maen coffa a choffâd ger y maen, a digwyddiadau eraill yn Aberedw ac Abaty Cwm-hir ar y Sul; gerllaw mae tomen a beili Caer Beris a chrug crwn Gwaun Neli.
Ffynonellau a darllen pellach
Beth ddigwyddodd yma
Marwolaeth yng Nghilmeri
Lladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.
Marwolaeth yng NghilmeriMarwnad Llywelyn
Mae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.
Marwnad Llywelyn
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




