Arthur
Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
Arthur
Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Seintiau
tua 500
Y Brythoniaid, dan arweiniad Arthur yn nhraddodiad Cymru, yn erbyn y Saeson
Llun: Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, mewn carreg ar y lan yn Saint-Gildas-de-Rhuys yn Llydaw, lle sefydlodd ei fynachlog. · Romary, CC BY 2.5 · Wikimedia Commons
| Pryd | tua 500 |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Y Brythoniaid, dan arweiniad Arthur yn nhraddodiad Cymru, yn erbyn y Saeson |
| Yn erbyn | Saeson ac Eingl |
| Sut y daeth i ben | Buddugoliaeth Gymreig |
Tua’r flwyddyn 500 enillodd y Brythoniaid fuddugoliaeth mor fawr nes i’r gŵr a ysgrifennodd amdani genhedlaeth yn ddiweddarach ddweud iddi ddod â heddwch i’r ynys yn ystod ei oes ef ei hun. Mae traddodiad Cymru yn rhoi clod Mynydd Baddon i Arthur.FfynonellauOn the Ruin of Britain, chapters 1, 25 and 26 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)Pennod 1: bu’n dawel am ddeng mlynedd neu ragor. Pennod 25: cymerodd y Brythoniaid arfau dan arweiniad Emrys Wledig (Ambrosius Aurelianus), gŵr gwylaidd. Pennod 26: blwyddyn gwarchae Mynydd Baddon, bedair blynedd a deugain ac un mis wedi glaniad y Saeson, ac amser ei eni ef ei hun.History of the Britons (Historia Brittonum), sections 32, 47, 50 and 62 ↗Nennius, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)§32: daeth Garmon, a oedd yn nodedig am ei rinweddau lu, i bregethu ym Mhrydain. §47: dewiswyd y gŵr bendigaid yn unfrydol yn gadlywydd yn erbyn y Saeson. §50: ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson; fe’i dewiswyd yn gadlywydd ddeuddeg gwaith, a gorchfygodd bob tro; yn yr wythfed frwydr, yng Nghastell Guinnion, dygodd Arthur ddelw’r Forwyn Fair; yn y ddeuddegfed, ym Maddon, syrthiodd naw cant a deugain dan ei law ef yn unig. §62: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Cian yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda gyda’i ddeuddeg mab o Fanaw Gododdin gant a phedwar deg a chwe blynedd cyn i Faelgwn deyrnasu, a gyrru’r Gwyddelod o’r gwledydd hynny gyda lladdfa fawr.
Wedi i’r llengoedd adael, wynebodd y Brythoniaid ymsefydlwyr o’r tu hwnt i Fôr y Gogledd a ddaeth i aros. Mae Gildas, y mynach a ysgrifennodd ‘Am Ddinistr Prydain’, yn adrodd sut y codwyd calonnau’r Brythoniaid eto, a sut y cymerasant arfau dan arweiniad Ambrosius Aurelianus, ‘gŵr gwylaidd’. Yn Gymraeg ef yw Emrys Wledig. O hynny ymlaen, medd Gildas, siglodd y rhyfel y naill ffordd a’r llall, weithiau’r Brythoniaid yn ennill ac weithiau eu gelynion.FfynonellauOn the Ruin of Britain, chapters 1, 25 and 26 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)Pennod 1: bu’n dawel am ddeng mlynedd neu ragor. Pennod 25: cymerodd y Brythoniaid arfau dan arweiniad Emrys Wledig (Ambrosius Aurelianus), gŵr gwylaidd. Pennod 26: blwyddyn gwarchae Mynydd Baddon, bedair blynedd a deugain ac un mis wedi glaniad y Saeson, ac amser ei eni ef ei hun.Battle of Badon ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Gildas, yn ysgrifennu tua 543–547, yn dweud i’r rhyfel barhau hyd flwyddyn gwarchae Mynydd Baddon, blwyddyn ei eni, ac yn galw’r fuddugoliaeth yn adferiad annisgwyl i’r ynys, wedi hynny bu brenhinoedd, uchelwyr, offeiriaid a gwerin yn byw’n drefnus yn ôl eu galwedigaethau; mae Beda yn sôn am warchae Mynydd Baddon pan laddwyd nid ychydig o’r goresgynwyr; mae Gildas yn enwi Ambrosius Aurelianus yn arweinydd y gwrthsafiad Brythonig.
Ychydig linellau yn unig a ysgrifennodd Gildas am y frwydr ei hun, ond dyma’r geiriau hynaf sydd gennym amdani. Aeth yr ymladd ymlaen, meddai, hyd at flwyddyn gwarchae Mynydd Baddon, bedair blynedd a deugain ac un mis wedi glaniad y Saeson, ‘ac amser fy ngeni innau hefyd’. Ganed y gŵr a adroddodd yr hanes yn y flwyddyn yr enillwyd hi.FfynhonnellOn the Ruin of Britain, chapters 1, 25 and 26 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)Pennod 1: bu’n dawel am ddeng mlynedd neu ragor. Pennod 25: cymerodd y Brythoniaid arfau dan arweiniad Emrys Wledig (Ambrosius Aurelianus), gŵr gwylaidd. Pennod 26: blwyddyn gwarchae Mynydd Baddon, bedair blynedd a deugain ac un mis wedi glaniad y Saeson, ac amser ei eni ef ei hun.
Gwarchae a’i galwodd, nid brwydr ar dir agored: mae’n ymddangos i’r Brythoniaid ddal, neu ymosod ar, ben bryn. Cofiodd hyd yn oed y mynach Seisnig Beda, wrth ysgrifennu yn Jarrow ddau gan mlynedd yn ddiweddarach, am ‘warchae Mynydd Baddon, pan laddasant nid ychydig o’r goresgynwyr hynny’.FfynhonnellBattle of Badon ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Gildas, yn ysgrifennu tua 543–547, yn dweud i’r rhyfel barhau hyd flwyddyn gwarchae Mynydd Baddon, blwyddyn ei eni, ac yn galw’r fuddugoliaeth yn adferiad annisgwyl i’r ynys, wedi hynny bu brenhinoedd, uchelwyr, offeiriaid a gwerin yn byw’n drefnus yn ôl eu galwedigaethau; mae Beda yn sôn am warchae Mynydd Baddon pan laddwyd nid ychydig o’r goresgynwyr; mae Gildas yn enwi Ambrosius Aurelianus yn arweinydd y gwrthsafiad Brythonig.
Dri chan mlynedd wedi’r frwydr, casglodd ysgolhaig yng Ngwynedd, yn ysgrifennu ym mhedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn Frych, hanes y Brythoniaid ynghyd. Enwodd yr arweinydd. ‘Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson’, medd Hanes y Brythoniaid, ac ‘fe’i dewiswyd yn bennaeth arnynt ddeuddeg gwaith, a bu’n fuddugol bob tro’. Bu’r ddeuddegfed frwydr ar fryn Baddon, lle ‘syrthiodd naw cant a deugain dan ei law ef yn unig, heb neb ond yr Arglwydd yn ei gynorthwyo’.FfynonellauHistory of the Britons (Historia Brittonum), sections 32, 47, 50 and 62 ↗Nennius, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)§32: daeth Garmon, a oedd yn nodedig am ei rinweddau lu, i bregethu ym Mhrydain. §47: dewiswyd y gŵr bendigaid yn unfrydol yn gadlywydd yn erbyn y Saeson. §50: ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson; fe’i dewiswyd yn gadlywydd ddeuddeg gwaith, a gorchfygodd bob tro; yn yr wythfed frwydr, yng Nghastell Guinnion, dygodd Arthur ddelw’r Forwyn Fair; yn y ddeuddegfed, ym Maddon, syrthiodd naw cant a deugain dan ei law ef yn unig. §62: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Cian yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda gyda’i ddeuddeg mab o Fanaw Gododdin gant a phedwar deg a chwe blynedd cyn i Faelgwn deyrnasu, a gyrru’r Gwyddelod o’r gwledydd hynny gyda lladdfa fawr.History of the Britons (Historia Brittonum) ↗tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles; Project Gutenberg (Saesneg)Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson, hyd at fryn Baddon. Y beirdd cyntaf: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r cyfrif yn rhedeg hyd bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, a gelwir yr awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw.
Gwaith Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist dridiau a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a fu’n fuddugol.
Annales Cambriae, Blwyddnodion Cymru
Gosododd Annales Cambriae, a gadwyd yn Nhyddewi, y frwydr dan y flwyddyn y mae golygyddion heddiw yn ei chyfrif yn 516, ac un mlynedd ar hugain yn ddiweddarach waith Camlan, ‘lle syrthiodd Arthur a Medrawd’.FfynhonnellAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
Ni ŵyr neb i sicrwydd. Gosododd Sieffre o Fynwy hi yng Nghaerfaddon, a dadleuodd eraill dros Gastell Liddington uwchben Badbury yn Wiltshire neu Badbury Rings yn Dorset. Yng Nghymru mae traddodiad iddi gael ei hymladd ar Fynydd Baedan, ger Maesteg. Nid yw’r flwyddyn yn sicr chwaith: cynigiodd ysgolheigion 493, 501 a 516.FfynhonnellBattle of Badon ↗Wikipedia (Saesneg)Buddugoliaeth y Brythoniaid dros yr Eingl-Sacsoniaid yn gynnar yn y chweched ganrif, tua 500–504 yn ôl pob tebyg; mae Gildas, a aned y flwyddyn honno, yn sôn am warchae Mynydd Baddon heb enwi arweinydd; yr Historia Brittonum yw’r gyntaf i enwi Arthur; yn yr Annales Cambriae mae’n cario’r Groes; cynigiwyd 493, 501 a 516; ymhlith y lleoedd a gynigiwyd mae Caerfaddon, Liddington Castle, Badbury Rings, ac, mewn traddodiad lleol, Mynydd Baedan ger Maesteg; nid oes sicrwydd am y lle.
Yr hyn a ddaeth wedyn oedd yn bwysig fwyaf. Galwodd Gildas y fuddugoliaeth yn adferiad annisgwyl i’r ynys. Tra parhaodd y cof am y perygl, meddai, cadwodd brenhinoedd, uchelwyr, offeiriaid a phobl gyffredin oll at eu galwedigaethau eu hunain.FfynhonnellBattle of Badon ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Gildas, yn ysgrifennu tua 543–547, yn dweud i’r rhyfel barhau hyd flwyddyn gwarchae Mynydd Baddon, blwyddyn ei eni, ac yn galw’r fuddugoliaeth yn adferiad annisgwyl i’r ynys, wedi hynny bu brenhinoedd, uchelwyr, offeiriaid a gwerin yn byw’n drefnus yn ôl eu galwedigaethau; mae Beda yn sôn am warchae Mynydd Baddon pan laddwyd nid ychydig o’r goresgynwyr; mae Gildas yn enwi Ambrosius Aurelianus yn arweinydd y gwrthsafiad Brythonig. Am ddwy genhedlaeth daliwyd y llanw o’r dwyrain, ac arhosodd gorllewin yr ynys yn Frythonig. Dyma flynyddoedd y saint y mae eu henwau’n llenwi map Cymru o hyd, Illtud yn Llanilltud Fawr a Dewi ym Mynyw.
Yng ngherddi a chwedlau Cymru, Arthur yw brenin mawr y Brythoniaid, a Baddon yw’r fuddugoliaeth a wnaeth ei enw. Fe’i cofiwyd am fil o flynyddoedd, a dyma’r rheswm yr aeth ei enw o amgylch y byd.
Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
ArthurYsgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.
GildasYr arweinydd a ganmolwyd gan Gildas am uno’r Brythoniaid, Ambrosius Aurelianus. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Emrys Wledig, brenin y Brythoniaid, a roddodd ei enw i Ddinas Emrys yn Eryri. Ym Mrut Cymraeg mae’n ewythr i Arthur.
Emrys WledigY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan