Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Seintiau

tua 500

Mynydd Baddon

Y Brythoniaid, dan arweiniad Arthur yn nhraddodiad Cymru, yn erbyn y Saeson

Llun: Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, mewn carreg ar y lan yn Saint-Gildas-de-Rhuys yn Llydaw, lle sefydlodd ei fynachlog. · Romary, CC BY 2.5 · Wikimedia Commons

tua 500Oes y SeintiauBuddugoliaeth Gymreig (cronicl cynnar)Ar y llinell amserAr fap y brwydrau
Prydtua 500
Pwy a ymladdoddY Brythoniaid, dan arweiniad Arthur yn nhraddodiad Cymru, yn erbyn y Saeson
Yn erbynSaeson ac Eingl
Sut y daeth i benBuddugoliaeth Gymreig

Tua’r flwyddyn 500 enillodd y Brythoniaid fuddugoliaeth mor fawr nes i’r gŵr a ysgrifennodd amdani genhedlaeth yn ddiweddarach ddweud iddi ddod â heddwch i’r ynys yn ystod ei oes ef ei hun. Mae traddodiad Cymru yn rhoi clod Mynydd Baddon i Arthur.

Hanner canrif o ryfel#

Wedi i’r llengoedd adael, wynebodd y Brythoniaid ymsefydlwyr o’r tu hwnt i Fôr y Gogledd a ddaeth i aros. Mae Gildas, y mynach a ysgrifennodd ‘Am Ddinistr Prydain’, yn adrodd sut y codwyd calonnau’r Brythoniaid eto, a sut y cymerasant arfau dan arweiniad Ambrosius Aurelianus, ‘gŵr gwylaidd’. Yn Gymraeg ef yw Emrys Wledig. O hynny ymlaen, medd Gildas, siglodd y rhyfel y naill ffordd a’r llall, weithiau’r Brythoniaid yn ennill ac weithiau eu gelynion.

Gwarchae’r bryn#

Ychydig linellau yn unig a ysgrifennodd Gildas am y frwydr ei hun, ond dyma’r geiriau hynaf sydd gennym amdani. Aeth yr ymladd ymlaen, meddai, hyd at flwyddyn gwarchae Mynydd Baddon, bedair blynedd a deugain ac un mis wedi glaniad y Saeson, ‘ac amser fy ngeni innau hefyd’. Ganed y gŵr a adroddodd yr hanes yn y flwyddyn yr enillwyd hi.

Gwarchae a’i galwodd, nid brwydr ar dir agored: mae’n ymddangos i’r Brythoniaid ddal, neu ymosod ar, ben bryn. Cofiodd hyd yn oed y mynach Seisnig Beda, wrth ysgrifennu yn Jarrow ddau gan mlynedd yn ddiweddarach, am ‘warchae Mynydd Baddon, pan laddasant nid ychydig o’r goresgynwyr hynny’.

Deuddegfed frwydr Arthur#

Dri chan mlynedd wedi’r frwydr, casglodd ysgolhaig yng Ngwynedd, yn ysgrifennu ym mhedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn Frych, hanes y Brythoniaid ynghyd. Enwodd yr arweinydd. ‘Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson’, medd Hanes y Brythoniaid, ac ‘fe’i dewiswyd yn bennaeth arnynt ddeuddeg gwaith, a bu’n fuddugol bob tro’. Bu’r ddeuddegfed frwydr ar fryn Baddon, lle ‘syrthiodd naw cant a deugain dan ei law ef yn unig, heb neb ond yr Arglwydd yn ei gynorthwyo’.

Gwaith Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist dridiau a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a fu’n fuddugol.

Annales Cambriae, Blwyddnodion Cymru

Gosododd Annales Cambriae, a gadwyd yn Nhyddewi, y frwydr dan y flwyddyn y mae golygyddion heddiw yn ei chyfrif yn 516, ac un mlynedd ar hugain yn ddiweddarach waith Camlan, ‘lle syrthiodd Arthur a Medrawd’.

Ble’r oedd Baddon?#

Ni ŵyr neb i sicrwydd. Gosododd Sieffre o Fynwy hi yng Nghaerfaddon, a dadleuodd eraill dros Gastell Liddington uwchben Badbury yn Wiltshire neu Badbury Rings yn Dorset. Yng Nghymru mae traddodiad iddi gael ei hymladd ar Fynydd Baedan, ger Maesteg. Nid yw’r flwyddyn yn sicr chwaith: cynigiodd ysgolheigion 493, 501 a 516.

Cenhedlaeth o heddwch#

Yr hyn a ddaeth wedyn oedd yn bwysig fwyaf. Galwodd Gildas y fuddugoliaeth yn adferiad annisgwyl i’r ynys. Tra parhaodd y cof am y perygl, meddai, cadwodd brenhinoedd, uchelwyr, offeiriaid a phobl gyffredin oll at eu galwedigaethau eu hunain. Am ddwy genhedlaeth daliwyd y llanw o’r dwyrain, ac arhosodd gorllewin yr ynys yn Frythonig. Dyma flynyddoedd y saint y mae eu henwau’n llenwi map Cymru o hyd, Illtud yn Llanilltud Fawr a Dewi ym Mynyw.

Yng ngherddi a chwedlau Cymru, Arthur yw brenin mawr y Brythoniaid, a Baddon yw’r fuddugoliaeth a wnaeth ei enw. Fe’i cofiwyd am fil o flynyddoedd, a dyma’r rheswm yr aeth ei enw o amgylch y byd.

Y bobl

tua 605–655

Arthur

Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.

Arthur
tua 500–tua 570

Gildas

Hanesydd cyntaf y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.

Gildas
fl. y 5ed ganrif

Emrys Wledig

Brenin y Brythoniaid, ewythr Arthur yn y Brut (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif; Historia Brittonum, 829)

Yr arweinydd a ganmolwyd gan Gildas am uno’r Brythoniaid, Ambrosius Aurelianus. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Emrys Wledig, brenin y Brythoniaid, a roddodd ei enw i Ddinas Emrys yn Eryri. Ym Mrut Cymraeg mae’n ewythr i Arthur.

Emrys Wledig
fl. tua 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius

Darllen mwy ar y wefan hon

Arthur, Brenin y Brythoniaid

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf