Yr arweinydd a ganmolwyd gan Gildas am uno’r Brythoniaid, Ambrosius Aurelianus. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Emrys Wledig, brenin y Brythoniaid, a roddodd ei enw i Ddinas Emrys yn Eryri. Ym Mrut Cymraeg mae’n ewythr i Arthur.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Emrys Wledig mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol o Hanes y Brenhinedd · Llun: Wikimedia Commons · CC0
Ystyr yr enw
Emrys Wledig: Emrys ‘y Gwledig’
Emrys Wledig
Emrysei enw ei hun
Wlediggwledig, arglwyddo gwledig (treiglad meddal: g → –)
3 munud o ddarllen
Emrys Wledig, Ambrosius Aurelianus, oedd yr arweinydd rhyfel a gynullodd y Brythoniaid pan dorrodd storm y Saeson dros yr ynys yn y bumed ganrif, a’u harwain i’w buddugoliaethau mawr cyntaf. Ef yw’r unig ŵr o’i ganrif y mae Gildas yn ei enwi, ac mae Gildas yn ei ganmol fel na chanmol neb arall. Yn nhraddodiad Cymru ef hefyd yw bachgen Dinas Emrys, a ddangosodd i’r Brenin Gwrtheyrn y ddraig goch a’r wen dan y bryn yn Eryri.FfynonellauAmbrosius Aurelianus ↗Wikipedia (Saesneg)Ambrosius Aurelianus, Emrys Wledig yn Gymraeg, arweinydd rhyfel y Brythoniaid a enillodd frwydr bwysig yn erbyn yr Eingl-Sacsoniaid yn y bumed ganrif, yn ôl Gildas; un o’r ychydig bobl y mae Gildas yn eu henwi, a’r unig un o’r bumed ganrif; geiriau Gildas: ‘gŵr bonheddig a oroesodd, efallai’n unig o’r Rhufeiniaid, ysgytwad y storm nodedig hon. Yn sicr lladdwyd ynddi ei rieni, a fu’n gwisgo’r porffor … Dano ef adenillodd ein pobl eu nerth, a herio’r buddugwyr i frwydr. Cydsyniodd yr Arglwydd, ac aeth y frwydr o’u plaid’; o dras uchel yn ôl pob tebyg ac yn Gristion bron yn sicr, gan ennill ei frwydrau ‘gyda chymorth Duw’; casglodd y goroeswyr yn llu arfog ac ennill y fuddugoliaeth gyntaf dros y goresgynwyr Sacsonaidd; un o’r rhai a elwir yn Olaf o’r Rhufeiniaid; gall ‘y porffor’ olygu teulu ymerodrol, bonheddig neu filwrol, a chysylltwyd ef gan ysgolheigion â’r trawsfeddianwyr Marcus neu Gratian, â’r ymerawdwr Aurelian, neu â’r Aurelii Ambrosii; yng ngwaith Sieffre ef yw Aurelius Ambrosius, brawd Uthr ac ewythr Arthur.Ambrosius Aurelianus (c. 475), British leader ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl Gildas, sydd yma’n gadael ei arfer o hepgor enwau, roedd o hynafiaid Rhufeinig enwog a fu’n llywodraethu Prydain yn eu dydd ond a laddwyd yn yr ymdrech yn erbyn y goresgynwyr Seisnig; heb uchelgais ei hun, fe’i tynnwyd gan y Brythoniaid yn eu cyfyngder i’r frwydr, a than ei arweiniad enillwyd buddugoliaeth; gadawodd ddisgynyddion; i draddodiad Cymru daeth yn Emrys Wledig, ‘rheolwr’, a’i uno ag Ambrosius Nennius, y bachgen a ddrysodd wŷr doeth Gwrtheyrn ac a roddodd ei enw i Ddinas Emrys ger Beddgelert; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn Aurelius Ambrosius, mab Cystennin, a gludwyd yn faban i Lydaw, a ddaeth yn ôl i Brydain, a eneiniwyd yn frenin ac a orchfygodd Wrtheyrn, yna cyfarfod â Hengist mewn brwydr a’i ladd, a dwyn heddwch, adfer yr eglwysi a sefydlu cyfraith a threfn eto; mae Sieffre’n gwneud y bachgen gwyrthiol yn Fyrddin, ‘a elwid hefyd yn Ambrosius’.Emrys Wledig ↗Wicipedia CymraegEmrys Wledig (Lladin Ambrosius Aurelianus), arweinydd y Brythoniaid yn y bumed ganrif a enillodd fuddugoliaethau pwysig dros y Saeson; dywed Gildas fod Emrys o deulu Rhufeinig a’i fod wedi casglu lluoedd i wrthwynebu’r Saeson, gan ennill buddugoliaethau yn eu herbyn; roedd Gildas, yn ysgrifennu o leiaf genhedlaeth ar ei ôl, yn ei ganmol yn fawr; roedd ei deulu ‘wedi gwisgo’r porffor’, sy’n golygu cysylltiad ag ymerawdwr ym marn rhai; mae rhai ysgolheigion, o brif lawysgrif Gildas, British Library Cotton Vitellius A.vi, yn dal bod Gildas mewn gwirionedd yn priodoli’r fuddugoliaeth ym Mrwydr Mynydd Baddon i Emrys; mae Nennius yn adrodd hanes adnabyddus Dinas Emrys: ceisiodd Gwrtheyrn adeiladu caer ond methodd, dywedodd ei wŷr doeth fod rhaid arllwys gwaed bachgen heb dad dros y seiliau, cafwyd bachgen felly yng Nghaerfyrddin, a phan ddygwyd ef at y brenin dywedodd mai Ambrosius oedd ei enw; dangosodd y bachgen i’r brenin lyn dan y gaer lle trigai dwy ddraig, draig goch a draig wen, a barai i’r seiliau gwympo; mae Sieffre’n rhoi’r enw Myrddin i’r bachgen, ac yn gwneud Aurelius Ambrosius yn fab y Brenin Cystennin ac yn frawd i Uthr; mae Emrys Wledig yn un o gymeriadau drama Saunders Lewis, Buchedd Garmon.
Mae Gildas, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif, yn adrodd sut, wedi i’r Saeson anrheithio’r wlad, y cymerodd y Brythoniaid a oroesodd arfau dan arweiniad Ambrosius Aurelianus, ‘gŵr gwylaidd’:
Gŵr bonheddig a oroesodd, efallai’n unig o’r Rhufeiniaid, ysgytwad y storm nodedig hon. Yn sicr lladdwyd ynddi ei rieni, a fu’n gwisgo’r porffor. Dano ef adenillodd ein pobl eu nerth, a herio’r buddugwyr i frwydr. Cydsyniodd yr Arglwydd, ac aeth y frwydr o’u plaid.
Gildas, Dinistr Prydain, pennod 25
Rhufeiniaid oedd ei hynafiaid a fu’n llywodraethu ym Mhrydain yn eu dydd. Gall ‘y porffor’ olygu eu bod o dŷ ymerodrol, o deulu bonheddig, neu o linach o uchel swyddogion y fyddin, ac mae ysgolheigion wedi chwilio am ei dylwyth ymhlith ymerawdwyr a llywodraethwyr yr ymerodraeth ddiweddar. Am hynny fe’i cyfrifir ymhlith y rhai a elwir yn Olaf o’r Rhufeiniaid.FfynonellauOn the Ruin of Britain, chapters 1, 25 and 26 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)Pennod 1: bu’n dawel am ddeng mlynedd neu ragor. Pennod 25: cymerodd y Brythoniaid arfau dan arweiniad Emrys Wledig (Ambrosius Aurelianus), gŵr gwylaidd. Pennod 26: blwyddyn gwarchae Mynydd Baddon, bedair blynedd a deugain ac un mis wedi glaniad y Saeson, ac amser ei eni ef ei hun.Ambrosius Aurelianus ↗Wikipedia (Saesneg)Ambrosius Aurelianus, Emrys Wledig yn Gymraeg, arweinydd rhyfel y Brythoniaid a enillodd frwydr bwysig yn erbyn yr Eingl-Sacsoniaid yn y bumed ganrif, yn ôl Gildas; un o’r ychydig bobl y mae Gildas yn eu henwi, a’r unig un o’r bumed ganrif; geiriau Gildas: ‘gŵr bonheddig a oroesodd, efallai’n unig o’r Rhufeiniaid, ysgytwad y storm nodedig hon. Yn sicr lladdwyd ynddi ei rieni, a fu’n gwisgo’r porffor … Dano ef adenillodd ein pobl eu nerth, a herio’r buddugwyr i frwydr. Cydsyniodd yr Arglwydd, ac aeth y frwydr o’u plaid’; o dras uchel yn ôl pob tebyg ac yn Gristion bron yn sicr, gan ennill ei frwydrau ‘gyda chymorth Duw’; casglodd y goroeswyr yn llu arfog ac ennill y fuddugoliaeth gyntaf dros y goresgynwyr Sacsonaidd; un o’r rhai a elwir yn Olaf o’r Rhufeiniaid; gall ‘y porffor’ olygu teulu ymerodrol, bonheddig neu filwrol, a chysylltwyd ef gan ysgolheigion â’r trawsfeddianwyr Marcus neu Gratian, â’r ymerawdwr Aurelian, neu â’r Aurelii Ambrosii; yng ngwaith Sieffre ef yw Aurelius Ambrosius, brawd Uthr ac ewythr Arthur.Ambrosius Aurelianus (c. 475), British leader ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl Gildas, sydd yma’n gadael ei arfer o hepgor enwau, roedd o hynafiaid Rhufeinig enwog a fu’n llywodraethu Prydain yn eu dydd ond a laddwyd yn yr ymdrech yn erbyn y goresgynwyr Seisnig; heb uchelgais ei hun, fe’i tynnwyd gan y Brythoniaid yn eu cyfyngder i’r frwydr, a than ei arweiniad enillwyd buddugoliaeth; gadawodd ddisgynyddion; i draddodiad Cymru daeth yn Emrys Wledig, ‘rheolwr’, a’i uno ag Ambrosius Nennius, y bachgen a ddrysodd wŷr doeth Gwrtheyrn ac a roddodd ei enw i Ddinas Emrys ger Beddgelert; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn Aurelius Ambrosius, mab Cystennin, a gludwyd yn faban i Lydaw, a ddaeth yn ôl i Brydain, a eneiniwyd yn frenin ac a orchfygodd Wrtheyrn, yna cyfarfod â Hengist mewn brwydr a’i ladd, a dwyn heddwch, adfer yr eglwysi a sefydlu cyfraith a threfn eto; mae Sieffre’n gwneud y bachgen gwyrthiol yn Fyrddin, ‘a elwid hefyd yn Ambrosius’.
Dywed Gildas na cheisiodd Ambrosius rym iddo’i hun, ond iddo gael ei dynnu i’r frwydr gan ei bobl yn eu hangen. Casglodd y goroeswyr yn fyddin ac ennill buddugoliaeth gyntaf y Brythoniaid dros y goresgynwyr, ac enillodd ei frwydrau, medd Gildas, gyda chymorth Duw. O’r dydd hwnnw siglodd y rhyfel yn ôl ac ymlaen, weithiau i’r Saeson ac weithiau i’r Brythoniaid, hyd at warchae Mynydd Baddon. Mae rhai ysgolheigion, wrth ddarllen llawysgrif hynaf Gildas yn fanwl, yn dal ei fod yn rhoi buddugoliaeth Baddon ei hun i Emrys.FfynonellauAmbrosius Aurelianus (c. 475), British leader ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl Gildas, sydd yma’n gadael ei arfer o hepgor enwau, roedd o hynafiaid Rhufeinig enwog a fu’n llywodraethu Prydain yn eu dydd ond a laddwyd yn yr ymdrech yn erbyn y goresgynwyr Seisnig; heb uchelgais ei hun, fe’i tynnwyd gan y Brythoniaid yn eu cyfyngder i’r frwydr, a than ei arweiniad enillwyd buddugoliaeth; gadawodd ddisgynyddion; i draddodiad Cymru daeth yn Emrys Wledig, ‘rheolwr’, a’i uno ag Ambrosius Nennius, y bachgen a ddrysodd wŷr doeth Gwrtheyrn ac a roddodd ei enw i Ddinas Emrys ger Beddgelert; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn Aurelius Ambrosius, mab Cystennin, a gludwyd yn faban i Lydaw, a ddaeth yn ôl i Brydain, a eneiniwyd yn frenin ac a orchfygodd Wrtheyrn, yna cyfarfod â Hengist mewn brwydr a’i ladd, a dwyn heddwch, adfer yr eglwysi a sefydlu cyfraith a threfn eto; mae Sieffre’n gwneud y bachgen gwyrthiol yn Fyrddin, ‘a elwid hefyd yn Ambrosius’.Ambrosius Aurelianus ↗Wikipedia (Saesneg)Ambrosius Aurelianus, Emrys Wledig yn Gymraeg, arweinydd rhyfel y Brythoniaid a enillodd frwydr bwysig yn erbyn yr Eingl-Sacsoniaid yn y bumed ganrif, yn ôl Gildas; un o’r ychydig bobl y mae Gildas yn eu henwi, a’r unig un o’r bumed ganrif; geiriau Gildas: ‘gŵr bonheddig a oroesodd, efallai’n unig o’r Rhufeiniaid, ysgytwad y storm nodedig hon. Yn sicr lladdwyd ynddi ei rieni, a fu’n gwisgo’r porffor … Dano ef adenillodd ein pobl eu nerth, a herio’r buddugwyr i frwydr. Cydsyniodd yr Arglwydd, ac aeth y frwydr o’u plaid’; o dras uchel yn ôl pob tebyg ac yn Gristion bron yn sicr, gan ennill ei frwydrau ‘gyda chymorth Duw’; casglodd y goroeswyr yn llu arfog ac ennill y fuddugoliaeth gyntaf dros y goresgynwyr Sacsonaidd; un o’r rhai a elwir yn Olaf o’r Rhufeiniaid; gall ‘y porffor’ olygu teulu ymerodrol, bonheddig neu filwrol, a chysylltwyd ef gan ysgolheigion â’r trawsfeddianwyr Marcus neu Gratian, â’r ymerawdwr Aurelian, neu â’r Aurelii Ambrosii; yng ngwaith Sieffre ef yw Aurelius Ambrosius, brawd Uthr ac ewythr Arthur.Emrys Wledig ↗Wicipedia CymraegEmrys Wledig (Lladin Ambrosius Aurelianus), arweinydd y Brythoniaid yn y bumed ganrif a enillodd fuddugoliaethau pwysig dros y Saeson; dywed Gildas fod Emrys o deulu Rhufeinig a’i fod wedi casglu lluoedd i wrthwynebu’r Saeson, gan ennill buddugoliaethau yn eu herbyn; roedd Gildas, yn ysgrifennu o leiaf genhedlaeth ar ei ôl, yn ei ganmol yn fawr; roedd ei deulu ‘wedi gwisgo’r porffor’, sy’n golygu cysylltiad ag ymerawdwr ym marn rhai; mae rhai ysgolheigion, o brif lawysgrif Gildas, British Library Cotton Vitellius A.vi, yn dal bod Gildas mewn gwirionedd yn priodoli’r fuddugoliaeth ym Mrwydr Mynydd Baddon i Emrys; mae Nennius yn adrodd hanes adnabyddus Dinas Emrys: ceisiodd Gwrtheyrn adeiladu caer ond methodd, dywedodd ei wŷr doeth fod rhaid arllwys gwaed bachgen heb dad dros y seiliau, cafwyd bachgen felly yng Nghaerfyrddin, a phan ddygwyd ef at y brenin dywedodd mai Ambrosius oedd ei enw; dangosodd y bachgen i’r brenin lyn dan y gaer lle trigai dwy ddraig, draig goch a draig wen, a barai i’r seiliau gwympo; mae Sieffre’n rhoi’r enw Myrddin i’r bachgen, ac yn gwneud Aurelius Ambrosius yn fab y Brenin Cystennin ac yn frawd i Uthr; mae Emrys Wledig yn un o gymeriadau drama Saunders Lewis, Buchedd Garmon.Battle of Badon ↗Wikipedia (Saesneg)Buddugoliaeth y Brythoniaid dros yr Eingl-Sacsoniaid yn gynnar yn y chweched ganrif, tua 500–504 yn ôl pob tebyg; mae Gildas, a aned y flwyddyn honno, yn sôn am warchae Mynydd Baddon heb enwi arweinydd; yr Historia Brittonum yw’r gyntaf i enwi Arthur; yn yr Annales Cambriae mae’n cario’r Groes; cynigiwyd 493, 501 a 516; ymhlith y lleoedd a gynigiwyd mae Caerfaddon, Liddington Castle, Badbury Rings, ac, mewn traddodiad lleol, Mynydd Baedan ger Maesteg; nid oes sicrwydd am y lle.
Mae Hanes y Brythoniaid yn adrodd stori sydd wedi dod yn rhan o union galon Cymru. Ceisiodd y Brenin Gwrtheyrn godi caer yn Eryri, ond bob nos syrthiai’r cerrig a gododd. Dywedodd ei wŷr doeth wrtho fod rhaid taenellu gwaed bachgen heb dad ar y seiliau. Cafwyd bachgen felly yng Nghaerfyrddin, a phan ddygwyd ef gerbron y brenin dywedodd mai Ambrosius, Emrys, oedd ei enw. Dangosodd i’r brenin fod llyn dan y bryn, ac yn y llyn ddwy ddraig, draig goch a draig wen, a’u hymladd hwy a ddymchwelai’r muriau. Ymladdai draig goch y Brythoniaid â draig wen y Saeson, ac yn y diwedd byddai’r ddraig goch yn gyrru’r wen ymaith. Gelwir y bryn ger Beddgelert yn Ddinas Emrys byth oddi ar hynny.FfynonellauEmrys Wledig ↗Wicipedia CymraegEmrys Wledig (Lladin Ambrosius Aurelianus), arweinydd y Brythoniaid yn y bumed ganrif a enillodd fuddugoliaethau pwysig dros y Saeson; dywed Gildas fod Emrys o deulu Rhufeinig a’i fod wedi casglu lluoedd i wrthwynebu’r Saeson, gan ennill buddugoliaethau yn eu herbyn; roedd Gildas, yn ysgrifennu o leiaf genhedlaeth ar ei ôl, yn ei ganmol yn fawr; roedd ei deulu ‘wedi gwisgo’r porffor’, sy’n golygu cysylltiad ag ymerawdwr ym marn rhai; mae rhai ysgolheigion, o brif lawysgrif Gildas, British Library Cotton Vitellius A.vi, yn dal bod Gildas mewn gwirionedd yn priodoli’r fuddugoliaeth ym Mrwydr Mynydd Baddon i Emrys; mae Nennius yn adrodd hanes adnabyddus Dinas Emrys: ceisiodd Gwrtheyrn adeiladu caer ond methodd, dywedodd ei wŷr doeth fod rhaid arllwys gwaed bachgen heb dad dros y seiliau, cafwyd bachgen felly yng Nghaerfyrddin, a phan ddygwyd ef at y brenin dywedodd mai Ambrosius oedd ei enw; dangosodd y bachgen i’r brenin lyn dan y gaer lle trigai dwy ddraig, draig goch a draig wen, a barai i’r seiliau gwympo; mae Sieffre’n rhoi’r enw Myrddin i’r bachgen, ac yn gwneud Aurelius Ambrosius yn fab y Brenin Cystennin ac yn frawd i Uthr; mae Emrys Wledig yn un o gymeriadau drama Saunders Lewis, Buchedd Garmon.Ambrosius Aurelianus (c. 475), British leader ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl Gildas, sydd yma’n gadael ei arfer o hepgor enwau, roedd o hynafiaid Rhufeinig enwog a fu’n llywodraethu Prydain yn eu dydd ond a laddwyd yn yr ymdrech yn erbyn y goresgynwyr Seisnig; heb uchelgais ei hun, fe’i tynnwyd gan y Brythoniaid yn eu cyfyngder i’r frwydr, a than ei arweiniad enillwyd buddugoliaeth; gadawodd ddisgynyddion; i draddodiad Cymru daeth yn Emrys Wledig, ‘rheolwr’, a’i uno ag Ambrosius Nennius, y bachgen a ddrysodd wŷr doeth Gwrtheyrn ac a roddodd ei enw i Ddinas Emrys ger Beddgelert; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn Aurelius Ambrosius, mab Cystennin, a gludwyd yn faban i Lydaw, a ddaeth yn ôl i Brydain, a eneiniwyd yn frenin ac a orchfygodd Wrtheyrn, yna cyfarfod â Hengist mewn brwydr a’i ladd, a dwyn heddwch, adfer yr eglwysi a sefydlu cyfraith a threfn eto; mae Sieffre’n gwneud y bachgen gwyrthiol yn Fyrddin, ‘a elwid hefyd yn Ambrosius’.History of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun.
Yn Hanes Sieffre o Fynwy, daw Emrys yn Aurelius Ambrosius, mab y Brenin Cystennin. Wedi’i gludo i Lydaw yn blentyn er diogelwch, daw’n ôl i Brydain yn ŵr, caiff ei eneinio’n frenin a gorchfygu Gwrtheyrn. Mae’n cyfarfod â Hengist mewn brwydr ac yn ei ladd, yn dwyn heddwch i’r wlad, yn adfer yr eglwysi ac yn sefydlu cyfraith a threfn eto. Mae Sieffre yn ei wneud yn frawd hŷn i Uthr Bendragon ac felly’n ewythr i Arthur, ac yn rhoi’r enw Myrddin i fachgen y dreigiau.FfynonellauAmbrosius Aurelianus (c. 475), British leader ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl Gildas, sydd yma’n gadael ei arfer o hepgor enwau, roedd o hynafiaid Rhufeinig enwog a fu’n llywodraethu Prydain yn eu dydd ond a laddwyd yn yr ymdrech yn erbyn y goresgynwyr Seisnig; heb uchelgais ei hun, fe’i tynnwyd gan y Brythoniaid yn eu cyfyngder i’r frwydr, a than ei arweiniad enillwyd buddugoliaeth; gadawodd ddisgynyddion; i draddodiad Cymru daeth yn Emrys Wledig, ‘rheolwr’, a’i uno ag Ambrosius Nennius, y bachgen a ddrysodd wŷr doeth Gwrtheyrn ac a roddodd ei enw i Ddinas Emrys ger Beddgelert; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn Aurelius Ambrosius, mab Cystennin, a gludwyd yn faban i Lydaw, a ddaeth yn ôl i Brydain, a eneiniwyd yn frenin ac a orchfygodd Wrtheyrn, yna cyfarfod â Hengist mewn brwydr a’i ladd, a dwyn heddwch, adfer yr eglwysi a sefydlu cyfraith a threfn eto; mae Sieffre’n gwneud y bachgen gwyrthiol yn Fyrddin, ‘a elwid hefyd yn Ambrosius’.Ambrosius Aurelianus ↗Wikipedia (Saesneg)Ambrosius Aurelianus, Emrys Wledig yn Gymraeg, arweinydd rhyfel y Brythoniaid a enillodd frwydr bwysig yn erbyn yr Eingl-Sacsoniaid yn y bumed ganrif, yn ôl Gildas; un o’r ychydig bobl y mae Gildas yn eu henwi, a’r unig un o’r bumed ganrif; geiriau Gildas: ‘gŵr bonheddig a oroesodd, efallai’n unig o’r Rhufeiniaid, ysgytwad y storm nodedig hon. Yn sicr lladdwyd ynddi ei rieni, a fu’n gwisgo’r porffor … Dano ef adenillodd ein pobl eu nerth, a herio’r buddugwyr i frwydr. Cydsyniodd yr Arglwydd, ac aeth y frwydr o’u plaid’; o dras uchel yn ôl pob tebyg ac yn Gristion bron yn sicr, gan ennill ei frwydrau ‘gyda chymorth Duw’; casglodd y goroeswyr yn llu arfog ac ennill y fuddugoliaeth gyntaf dros y goresgynwyr Sacsonaidd; un o’r rhai a elwir yn Olaf o’r Rhufeiniaid; gall ‘y porffor’ olygu teulu ymerodrol, bonheddig neu filwrol, a chysylltwyd ef gan ysgolheigion â’r trawsfeddianwyr Marcus neu Gratian, â’r ymerawdwr Aurelian, neu â’r Aurelii Ambrosii; yng ngwaith Sieffre ef yw Aurelius Ambrosius, brawd Uthr ac ewythr Arthur.Emrys Wledig ↗Wicipedia CymraegEmrys Wledig (Lladin Ambrosius Aurelianus), arweinydd y Brythoniaid yn y bumed ganrif a enillodd fuddugoliaethau pwysig dros y Saeson; dywed Gildas fod Emrys o deulu Rhufeinig a’i fod wedi casglu lluoedd i wrthwynebu’r Saeson, gan ennill buddugoliaethau yn eu herbyn; roedd Gildas, yn ysgrifennu o leiaf genhedlaeth ar ei ôl, yn ei ganmol yn fawr; roedd ei deulu ‘wedi gwisgo’r porffor’, sy’n golygu cysylltiad ag ymerawdwr ym marn rhai; mae rhai ysgolheigion, o brif lawysgrif Gildas, British Library Cotton Vitellius A.vi, yn dal bod Gildas mewn gwirionedd yn priodoli’r fuddugoliaeth ym Mrwydr Mynydd Baddon i Emrys; mae Nennius yn adrodd hanes adnabyddus Dinas Emrys: ceisiodd Gwrtheyrn adeiladu caer ond methodd, dywedodd ei wŷr doeth fod rhaid arllwys gwaed bachgen heb dad dros y seiliau, cafwyd bachgen felly yng Nghaerfyrddin, a phan ddygwyd ef at y brenin dywedodd mai Ambrosius oedd ei enw; dangosodd y bachgen i’r brenin lyn dan y gaer lle trigai dwy ddraig, draig goch a draig wen, a barai i’r seiliau gwympo; mae Sieffre’n rhoi’r enw Myrddin i’r bachgen, ac yn gwneud Aurelius Ambrosius yn fab y Brenin Cystennin ac yn frawd i Uthr; mae Emrys Wledig yn un o gymeriadau drama Saunders Lewis, Buchedd Garmon.
I’r Cymry ef fu Emrys Wledig erioed, Emrys y rheolwr. Mae ei enw ar fryn Dinas Emrys, ac mae draig goch ei stori’n chwifio heddiw ar faner Cymru. Yn yr ugeinfed ganrif daeth Saunders Lewis ag ef i’r llwyfan yn un o gymeriadau ei ddrama Buchedd Garmon.FfynonellauEmrys Wledig ↗Wicipedia CymraegEmrys Wledig (Lladin Ambrosius Aurelianus), arweinydd y Brythoniaid yn y bumed ganrif a enillodd fuddugoliaethau pwysig dros y Saeson; dywed Gildas fod Emrys o deulu Rhufeinig a’i fod wedi casglu lluoedd i wrthwynebu’r Saeson, gan ennill buddugoliaethau yn eu herbyn; roedd Gildas, yn ysgrifennu o leiaf genhedlaeth ar ei ôl, yn ei ganmol yn fawr; roedd ei deulu ‘wedi gwisgo’r porffor’, sy’n golygu cysylltiad ag ymerawdwr ym marn rhai; mae rhai ysgolheigion, o brif lawysgrif Gildas, British Library Cotton Vitellius A.vi, yn dal bod Gildas mewn gwirionedd yn priodoli’r fuddugoliaeth ym Mrwydr Mynydd Baddon i Emrys; mae Nennius yn adrodd hanes adnabyddus Dinas Emrys: ceisiodd Gwrtheyrn adeiladu caer ond methodd, dywedodd ei wŷr doeth fod rhaid arllwys gwaed bachgen heb dad dros y seiliau, cafwyd bachgen felly yng Nghaerfyrddin, a phan ddygwyd ef at y brenin dywedodd mai Ambrosius oedd ei enw; dangosodd y bachgen i’r brenin lyn dan y gaer lle trigai dwy ddraig, draig goch a draig wen, a barai i’r seiliau gwympo; mae Sieffre’n rhoi’r enw Myrddin i’r bachgen, ac yn gwneud Aurelius Ambrosius yn fab y Brenin Cystennin ac yn frawd i Uthr; mae Emrys Wledig yn un o gymeriadau drama Saunders Lewis, Buchedd Garmon.Ambrosius Aurelianus (c. 475), British leader ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl Gildas, sydd yma’n gadael ei arfer o hepgor enwau, roedd o hynafiaid Rhufeinig enwog a fu’n llywodraethu Prydain yn eu dydd ond a laddwyd yn yr ymdrech yn erbyn y goresgynwyr Seisnig; heb uchelgais ei hun, fe’i tynnwyd gan y Brythoniaid yn eu cyfyngder i’r frwydr, a than ei arweiniad enillwyd buddugoliaeth; gadawodd ddisgynyddion; i draddodiad Cymru daeth yn Emrys Wledig, ‘rheolwr’, a’i uno ag Ambrosius Nennius, y bachgen a ddrysodd wŷr doeth Gwrtheyrn ac a roddodd ei enw i Ddinas Emrys ger Beddgelert; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn Aurelius Ambrosius, mab Cystennin, a gludwyd yn faban i Lydaw, a ddaeth yn ôl i Brydain, a eneiniwyd yn frenin ac a orchfygodd Wrtheyrn, yna cyfarfod â Hengist mewn brwydr a’i ladd, a dwyn heddwch, adfer yr eglwysi a sefydlu cyfraith a threfn eto; mae Sieffre’n gwneud y bachgen gwyrthiol yn Fyrddin, ‘a elwid hefyd yn Ambrosius’.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.