Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Brenhinoedd

1081

Mynydd Carn

Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn erbyn Trahaearn ap Caradog a Charadog ap Gruffudd

Llun: Paentiad Thomas Prytherch (1900) o ryddhau Gruffudd ap Cynan o’i garchar yng Nghaer · Thomas Prytherch, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

1081Oes y BrenhinoeddBrwydr neu wrthryfel (cronicl cynnar)Ar y llinell amserAr fap y brwydrau
Pryd1081
Pwy a ymladdoddGruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn erbyn Trahaearn ap Caradog a Charadog ap Gruffudd
Yn erbynCymry yn erbyn Cymry
Sut y daeth i benBrwydr neu wrthryfel

Yn 1081 cyfarfu dau frenin alltud yn yr harbwr islaw Tyddewi, tyngu cyfeillgarwch ar greiriau Dewi, a gorymdeithio tua’r gogledd i ennill eu teyrnasoedd yn ôl mewn un noson. Penderfynodd y frwydr ar Fynydd y Garn pwy fyddai’n rheoli Gwynedd am ddau gan mlynedd.

Dau frenin heb deyrnas#

Roedd Gruffudd ap Cynan, etifedd hen linach Gwynedd, wedi’i yrru i Iwerddon. Roedd Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, wedi colli ei deyrnas i gynghrair o dri rheolwr: Caradog ap Gruffudd o Went a Morgannwg, gyda bwasaethwyr Normanaidd yn ei gyflog, Meilyr ap Rhiwallon o Bowys, a Thrahaearn ap Caradog, brenin Gwynedd.

Y cyfarfod ym Mhorth Clais#

Hwyliodd Gruffudd o Waterford gyda llynges frenhinol o Ddaniaid, Gwyddelod a Brythoniaid, a glanio ym Mhorth Clais. Daeth Rhys i lawr i’r harbwr gyda’r Esgob Sulien a chlerigwyr Tyddewi. Mae ei gofiannydd yn rhoi cyfarchiad Rhys: ‘Hanbych well, Gruffudd, brenin brenhinoedd Cymru. Atat ti yr wyf i ar ffo.’ Addawodd Rhys hanner ei deyrnas, tyngodd y ddau ar y creiriau yn eglwys Dewi, a chyda bendith yr esgob cychwynasant yr un diwrnod.

Byddin o lawer o bobloedd#

Roedd llu Gruffudd yn olygfa i’w chofio: gwŷr Denmarc a’u bwyeill daufiniog, y Gwyddyl â’u gwaywffyn haearn llym, a gwŷr Gwynedd â chleddyf a tharian. Ar ei flaen aeth cant a thrigain o wŷr Gwynedd dan Gynddelw fab Conus o Fôn, a daeth Rhys â mintai fach o wŷr y de.

Brwydr gyda’r hwyr#

Wedi taith diwrnod hir daethant gyda’r nos ar wersyll y tri brenin ar fynydd. Roedd Rhys am aros tan y bore. Ni fynnai Gruffudd: ‘Mi a’m byddin a ruthraf iddynt hwy.’

Gweiddi’r ymladdwyr a ddyrchafwyd i’r awyr; seinio a wnâi’r ddaear gan dwrf y meirch a’r pedyt.

Hanes Gruffudd ap Cynan, golygwyd gan Arthur Jones, 1910

Aeth Gruffudd i’r frwydr, medd y cofiant, fel cawr ac fel llew, yn gwasgaru ei wrthwynebwyr heb orffwys â’i gleddyf disglair. Syrthiodd Trahaearn, gyda phump ar hugain o’i osgordd o’i gwmpas, a bu farw Caradog a Meilyr hefyd. Aeth yr ymlid ymlaen drwy’r nos wrth olau’r lleuad a thrwy’r dydd wedyn.

Mynydd y Garn#

‘Y mynydd y bu’r frwydr arno,’ medd y cofiant, ‘a eilw cyfiaith y wlad Mynydd Carn, sef yw hynny Mynydd y Garnedd, canys yno y mae dirfawr garnedd o feini, a than honno y claddwyd rhyswr yng nghynoesoedd gynt.’ Ni wyddys ble’r oedd bellach. Credai Lloyd na allai fod ymhell o ffiniau Dyfed, tua diwrnod o daith o Dyddewi.

Cerdd i’r diwrnod#

Canodd bardd y llys, Meilyr Brydydd, am y frwydr. Cyfrifai Lloyd ei gerdd yn ddarn cynharaf o farddoniaeth Gymraeg y gellir ei ddyddio drwy’r digwyddiadau y mae’n eu henwi.

Yr hyn a enillodd#

Rheolodd Rhys ap Tewdwr Ddeheubarth eto hyd 1093. Rheolodd Gruffudd ap Cynan, wedi blynyddoedd yng ngharchar y Normaniaid a dihangfa feiddgar, Wynedd hyd ei farw yn 1137, a daliodd ei feibion Owain Gwynedd a Chadwaladr, ei ŵyr Llywelyn Fawr a gor-or-ŵyr Llywelyn ap Gruffudd hi ar ei ôl hyd 1283.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Y bobl

tua 1055–1137

Gruffudd ap Cynan

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.

Gruffudd ap Cynan
m. 1093

Rhys ap Tewdwr

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.

Rhys ap Tewdwr
fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
1011–1091

Sulien

Y doethaf o’r Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.

Sulien

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (3)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan