Gruffudd ap Cynan
Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Gruffudd ap Cynan

Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Brenhinoedd
1081
Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn erbyn Trahaearn ap Caradog a Charadog ap Gruffudd
Llun: Paentiad Thomas Prytherch (1900) o ryddhau Gruffudd ap Cynan o’i garchar yng Nghaer · Thomas Prytherch, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Pryd | 1081 |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn erbyn Trahaearn ap Caradog a Charadog ap Gruffudd |
| Yn erbyn | Cymry yn erbyn Cymry |
| Sut y daeth i ben | Brwydr neu wrthryfel |
Yn 1081 cyfarfu dau frenin alltud yn yr harbwr islaw Tyddewi, tyngu cyfeillgarwch ar greiriau Dewi, a gorymdeithio tua’r gogledd i ennill eu teyrnasoedd yn ôl mewn un noson. Penderfynodd y frwydr ar Fynydd y Garn pwy fyddai’n rheoli Gwynedd am ddau gan mlynedd.FfynonellauThe History of Gruffydd ap Cynan, section 6, pp. 125–131 ↗gol. a chyf. Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910 (Saesneg)Hwyliodd Gruffudd o Waterford gyda llynges frenhinol o Ddaniaid, Gwyddelod a Brythoniaid i Borth Clais; daeth Rhys gyda’r esgob a’r clerigwyr: ‘Hanbych well, Gruffudd, brenin brenhinoedd Cymru’; ei elynion oedd Caradog ap Gruffudd o Went gyda bwasaethwyr Normanaidd, Meilyr ap Rhiwallon a gwŷr Powys, a’r brenin Trahaearn a gwŷr Arwystli; addawodd Rhys hanner ei deyrnas; tyngasant ar y creiriau; 160 o wŷr Gwynedd dan Gynddelw fab Conus o Fôn; gyda’r hwyr roedd Rhys am oedi, ond ymosododd Gruffudd; Daniaid â bwyeill daufiniog, Gwyddyl â gwaywffyn, gwŷr Gwynedd â chleddyf a tharian; syrthiodd Trahaearn gyda phump ar hugain o’i osgordd; ymlid drwy’r nos wrth y lleuad a thrwy’r dydd wedyn; gelwir y mynydd yn Fynydd Carn, oherwydd y garnedd fawr lle claddwyd rhyswr gynt.A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 383–385 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)‘Brwydr gofiadwy Mynydd Carn’, a adawodd ei hôl yn barhaol ar hanes Gwynedd a Deheubarth; ymunodd Gruffudd â Rhys ym Mhorth Clais; aeth y llu allan o Dyddewi gyda bendith yr Esgob Sulien; ni chafodd Mynydd Carn ei leoli, ond ni allai fod ymhell o ffiniau Dyfed; cerdd Meilyr Brydydd ar y frwydr yw’r darn cynharaf o farddoniaeth Gymraeg y gellir pennu ei ddyddiad drwy ei gyfeiriadau hanesyddol.
Roedd Gruffudd ap Cynan, etifedd hen linach Gwynedd, wedi’i yrru i Iwerddon. Roedd Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, wedi colli ei deyrnas i gynghrair o dri rheolwr: Caradog ap Gruffudd o Went a Morgannwg, gyda bwasaethwyr Normanaidd yn ei gyflog, Meilyr ap Rhiwallon o Bowys, a Thrahaearn ap Caradog, brenin Gwynedd.FfynhonnellThe History of Gruffydd ap Cynan, section 6, pp. 125–131 ↗gol. a chyf. Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910 (Saesneg)Hwyliodd Gruffudd o Waterford gyda llynges frenhinol o Ddaniaid, Gwyddelod a Brythoniaid i Borth Clais; daeth Rhys gyda’r esgob a’r clerigwyr: ‘Hanbych well, Gruffudd, brenin brenhinoedd Cymru’; ei elynion oedd Caradog ap Gruffudd o Went gyda bwasaethwyr Normanaidd, Meilyr ap Rhiwallon a gwŷr Powys, a’r brenin Trahaearn a gwŷr Arwystli; addawodd Rhys hanner ei deyrnas; tyngasant ar y creiriau; 160 o wŷr Gwynedd dan Gynddelw fab Conus o Fôn; gyda’r hwyr roedd Rhys am oedi, ond ymosododd Gruffudd; Daniaid â bwyeill daufiniog, Gwyddyl â gwaywffyn, gwŷr Gwynedd â chleddyf a tharian; syrthiodd Trahaearn gyda phump ar hugain o’i osgordd; ymlid drwy’r nos wrth y lleuad a thrwy’r dydd wedyn; gelwir y mynydd yn Fynydd Carn, oherwydd y garnedd fawr lle claddwyd rhyswr gynt.
Hwyliodd Gruffudd o Waterford gyda llynges frenhinol o Ddaniaid, Gwyddelod a Brythoniaid, a glanio ym Mhorth Clais. Daeth Rhys i lawr i’r harbwr gyda’r Esgob Sulien a chlerigwyr Tyddewi. Mae ei gofiannydd yn rhoi cyfarchiad Rhys: ‘Hanbych well, Gruffudd, brenin brenhinoedd Cymru. Atat ti yr wyf i ar ffo.’ Addawodd Rhys hanner ei deyrnas, tyngodd y ddau ar y creiriau yn eglwys Dewi, a chyda bendith yr esgob cychwynasant yr un diwrnod.FfynonellauThe History of Gruffydd ap Cynan, section 6, pp. 125–131 ↗gol. a chyf. Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910 (Saesneg)Hwyliodd Gruffudd o Waterford gyda llynges frenhinol o Ddaniaid, Gwyddelod a Brythoniaid i Borth Clais; daeth Rhys gyda’r esgob a’r clerigwyr: ‘Hanbych well, Gruffudd, brenin brenhinoedd Cymru’; ei elynion oedd Caradog ap Gruffudd o Went gyda bwasaethwyr Normanaidd, Meilyr ap Rhiwallon a gwŷr Powys, a’r brenin Trahaearn a gwŷr Arwystli; addawodd Rhys hanner ei deyrnas; tyngasant ar y creiriau; 160 o wŷr Gwynedd dan Gynddelw fab Conus o Fôn; gyda’r hwyr roedd Rhys am oedi, ond ymosododd Gruffudd; Daniaid â bwyeill daufiniog, Gwyddyl â gwaywffyn, gwŷr Gwynedd â chleddyf a tharian; syrthiodd Trahaearn gyda phump ar hugain o’i osgordd; ymlid drwy’r nos wrth y lleuad a thrwy’r dydd wedyn; gelwir y mynydd yn Fynydd Carn, oherwydd y garnedd fawr lle claddwyd rhyswr gynt.A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 383–385 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)‘Brwydr gofiadwy Mynydd Carn’, a adawodd ei hôl yn barhaol ar hanes Gwynedd a Deheubarth; ymunodd Gruffudd â Rhys ym Mhorth Clais; aeth y llu allan o Dyddewi gyda bendith yr Esgob Sulien; ni chafodd Mynydd Carn ei leoli, ond ni allai fod ymhell o ffiniau Dyfed; cerdd Meilyr Brydydd ar y frwydr yw’r darn cynharaf o farddoniaeth Gymraeg y gellir pennu ei ddyddiad drwy ei gyfeiriadau hanesyddol.
Roedd llu Gruffudd yn olygfa i’w chofio: gwŷr Denmarc a’u bwyeill daufiniog, y Gwyddyl â’u gwaywffyn haearn llym, a gwŷr Gwynedd â chleddyf a tharian.FfynhonnellThe History of Gruffydd ap Cynan, section 6, pp. 125–131 ↗gol. a chyf. Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910 (Saesneg)Hwyliodd Gruffudd o Waterford gyda llynges frenhinol o Ddaniaid, Gwyddelod a Brythoniaid i Borth Clais; daeth Rhys gyda’r esgob a’r clerigwyr: ‘Hanbych well, Gruffudd, brenin brenhinoedd Cymru’; ei elynion oedd Caradog ap Gruffudd o Went gyda bwasaethwyr Normanaidd, Meilyr ap Rhiwallon a gwŷr Powys, a’r brenin Trahaearn a gwŷr Arwystli; addawodd Rhys hanner ei deyrnas; tyngasant ar y creiriau; 160 o wŷr Gwynedd dan Gynddelw fab Conus o Fôn; gyda’r hwyr roedd Rhys am oedi, ond ymosododd Gruffudd; Daniaid â bwyeill daufiniog, Gwyddyl â gwaywffyn, gwŷr Gwynedd â chleddyf a tharian; syrthiodd Trahaearn gyda phump ar hugain o’i osgordd; ymlid drwy’r nos wrth y lleuad a thrwy’r dydd wedyn; gelwir y mynydd yn Fynydd Carn, oherwydd y garnedd fawr lle claddwyd rhyswr gynt. Ar ei flaen aeth cant a thrigain o wŷr Gwynedd dan Gynddelw fab Conus o Fôn, a daeth Rhys â mintai fach o wŷr y de.FfynhonnellThe History of Gruffydd ap Cynan, section 6, pp. 125–131 ↗gol. a chyf. Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910 (Saesneg)Hwyliodd Gruffudd o Waterford gyda llynges frenhinol o Ddaniaid, Gwyddelod a Brythoniaid i Borth Clais; daeth Rhys gyda’r esgob a’r clerigwyr: ‘Hanbych well, Gruffudd, brenin brenhinoedd Cymru’; ei elynion oedd Caradog ap Gruffudd o Went gyda bwasaethwyr Normanaidd, Meilyr ap Rhiwallon a gwŷr Powys, a’r brenin Trahaearn a gwŷr Arwystli; addawodd Rhys hanner ei deyrnas; tyngasant ar y creiriau; 160 o wŷr Gwynedd dan Gynddelw fab Conus o Fôn; gyda’r hwyr roedd Rhys am oedi, ond ymosododd Gruffudd; Daniaid â bwyeill daufiniog, Gwyddyl â gwaywffyn, gwŷr Gwynedd â chleddyf a tharian; syrthiodd Trahaearn gyda phump ar hugain o’i osgordd; ymlid drwy’r nos wrth y lleuad a thrwy’r dydd wedyn; gelwir y mynydd yn Fynydd Carn, oherwydd y garnedd fawr lle claddwyd rhyswr gynt.
Wedi taith diwrnod hir daethant gyda’r nos ar wersyll y tri brenin ar fynydd. Roedd Rhys am aros tan y bore. Ni fynnai Gruffudd: ‘Mi a’m byddin a ruthraf iddynt hwy.’FfynhonnellThe History of Gruffydd ap Cynan, section 6, pp. 125–131 ↗gol. a chyf. Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910 (Saesneg)Hwyliodd Gruffudd o Waterford gyda llynges frenhinol o Ddaniaid, Gwyddelod a Brythoniaid i Borth Clais; daeth Rhys gyda’r esgob a’r clerigwyr: ‘Hanbych well, Gruffudd, brenin brenhinoedd Cymru’; ei elynion oedd Caradog ap Gruffudd o Went gyda bwasaethwyr Normanaidd, Meilyr ap Rhiwallon a gwŷr Powys, a’r brenin Trahaearn a gwŷr Arwystli; addawodd Rhys hanner ei deyrnas; tyngasant ar y creiriau; 160 o wŷr Gwynedd dan Gynddelw fab Conus o Fôn; gyda’r hwyr roedd Rhys am oedi, ond ymosododd Gruffudd; Daniaid â bwyeill daufiniog, Gwyddyl â gwaywffyn, gwŷr Gwynedd â chleddyf a tharian; syrthiodd Trahaearn gyda phump ar hugain o’i osgordd; ymlid drwy’r nos wrth y lleuad a thrwy’r dydd wedyn; gelwir y mynydd yn Fynydd Carn, oherwydd y garnedd fawr lle claddwyd rhyswr gynt.
Gweiddi’r ymladdwyr a ddyrchafwyd i’r awyr; seinio a wnâi’r ddaear gan dwrf y meirch a’r pedyt.
Hanes Gruffudd ap Cynan, golygwyd gan Arthur Jones, 1910
Aeth Gruffudd i’r frwydr, medd y cofiant, fel cawr ac fel llew, yn gwasgaru ei wrthwynebwyr heb orffwys â’i gleddyf disglair. Syrthiodd Trahaearn, gyda phump ar hugain o’i osgordd o’i gwmpas, a bu farw Caradog a Meilyr hefyd. Aeth yr ymlid ymlaen drwy’r nos wrth olau’r lleuad a thrwy’r dydd wedyn.FfynonellauThe History of Gruffydd ap Cynan, section 6, pp. 125–131 ↗gol. a chyf. Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910 (Saesneg)Hwyliodd Gruffudd o Waterford gyda llynges frenhinol o Ddaniaid, Gwyddelod a Brythoniaid i Borth Clais; daeth Rhys gyda’r esgob a’r clerigwyr: ‘Hanbych well, Gruffudd, brenin brenhinoedd Cymru’; ei elynion oedd Caradog ap Gruffudd o Went gyda bwasaethwyr Normanaidd, Meilyr ap Rhiwallon a gwŷr Powys, a’r brenin Trahaearn a gwŷr Arwystli; addawodd Rhys hanner ei deyrnas; tyngasant ar y creiriau; 160 o wŷr Gwynedd dan Gynddelw fab Conus o Fôn; gyda’r hwyr roedd Rhys am oedi, ond ymosododd Gruffudd; Daniaid â bwyeill daufiniog, Gwyddyl â gwaywffyn, gwŷr Gwynedd â chleddyf a tharian; syrthiodd Trahaearn gyda phump ar hugain o’i osgordd; ymlid drwy’r nos wrth y lleuad a thrwy’r dydd wedyn; gelwir y mynydd yn Fynydd Carn, oherwydd y garnedd fawr lle claddwyd rhyswr gynt.Brut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1079 (= 1081) ↗gol. a chyf. John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)‘Y bu frwydr ym Mynydd Carn, ac yna y llas Trahaearn fab Caradog’ a’i gynorthwywyr; mae un llawysgrif yn ychwanegu meibion Rhiwallon, gan Rys fab Tewdwr.
‘Y mynydd y bu’r frwydr arno,’ medd y cofiant, ‘a eilw cyfiaith y wlad Mynydd Carn, sef yw hynny Mynydd y Garnedd, canys yno y mae dirfawr garnedd o feini, a than honno y claddwyd rhyswr yng nghynoesoedd gynt.’FfynhonnellThe History of Gruffydd ap Cynan, section 6, pp. 125–131 ↗gol. a chyf. Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910 (Saesneg)Hwyliodd Gruffudd o Waterford gyda llynges frenhinol o Ddaniaid, Gwyddelod a Brythoniaid i Borth Clais; daeth Rhys gyda’r esgob a’r clerigwyr: ‘Hanbych well, Gruffudd, brenin brenhinoedd Cymru’; ei elynion oedd Caradog ap Gruffudd o Went gyda bwasaethwyr Normanaidd, Meilyr ap Rhiwallon a gwŷr Powys, a’r brenin Trahaearn a gwŷr Arwystli; addawodd Rhys hanner ei deyrnas; tyngasant ar y creiriau; 160 o wŷr Gwynedd dan Gynddelw fab Conus o Fôn; gyda’r hwyr roedd Rhys am oedi, ond ymosododd Gruffudd; Daniaid â bwyeill daufiniog, Gwyddyl â gwaywffyn, gwŷr Gwynedd â chleddyf a tharian; syrthiodd Trahaearn gyda phump ar hugain o’i osgordd; ymlid drwy’r nos wrth y lleuad a thrwy’r dydd wedyn; gelwir y mynydd yn Fynydd Carn, oherwydd y garnedd fawr lle claddwyd rhyswr gynt. Ni wyddys ble’r oedd bellach. Credai Lloyd na allai fod ymhell o ffiniau Dyfed, tua diwrnod o daith o Dyddewi.FfynhonnellA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 383–385 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)‘Brwydr gofiadwy Mynydd Carn’, a adawodd ei hôl yn barhaol ar hanes Gwynedd a Deheubarth; ymunodd Gruffudd â Rhys ym Mhorth Clais; aeth y llu allan o Dyddewi gyda bendith yr Esgob Sulien; ni chafodd Mynydd Carn ei leoli, ond ni allai fod ymhell o ffiniau Dyfed; cerdd Meilyr Brydydd ar y frwydr yw’r darn cynharaf o farddoniaeth Gymraeg y gellir pennu ei ddyddiad drwy ei gyfeiriadau hanesyddol.
Canodd bardd y llys, Meilyr Brydydd, am y frwydr. Cyfrifai Lloyd ei gerdd yn ddarn cynharaf o farddoniaeth Gymraeg y gellir ei ddyddio drwy’r digwyddiadau y mae’n eu henwi.FfynhonnellA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 383–385 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)‘Brwydr gofiadwy Mynydd Carn’, a adawodd ei hôl yn barhaol ar hanes Gwynedd a Deheubarth; ymunodd Gruffudd â Rhys ym Mhorth Clais; aeth y llu allan o Dyddewi gyda bendith yr Esgob Sulien; ni chafodd Mynydd Carn ei leoli, ond ni allai fod ymhell o ffiniau Dyfed; cerdd Meilyr Brydydd ar y frwydr yw’r darn cynharaf o farddoniaeth Gymraeg y gellir pennu ei ddyddiad drwy ei gyfeiriadau hanesyddol.
Rheolodd Rhys ap Tewdwr Ddeheubarth eto hyd 1093. Rheolodd Gruffudd ap Cynan, wedi blynyddoedd yng ngharchar y Normaniaid a dihangfa feiddgar, Wynedd hyd ei farw yn 1137, a daliodd ei feibion Owain Gwynedd a Chadwaladr, ei ŵyr Llywelyn Fawr a gor-or-ŵyr Llywelyn ap Gruffudd hi ar ei ôl hyd 1283.FfynhonnellBattle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 1081 am Wynedd a Deheubarth, tua diwrnod o daith i’r gogledd o Dyddewi; lladdwyd Trahaearn, Caradog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon; dihangodd Gruffudd ap Cynan o garchar y Normaniaid a theyrnasu hyd 1137; adferodd Rhys ap Tewdwr Ddeheubarth a theyrnasu hyd 1093.
Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Gruffudd ap CynanBrenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap TewdwrPencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddYsgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.
SulienGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan