Nest ferch Rhys
Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch Rhys
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
fl. 1100–1137
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Llenyddiaeth Gymraeg: Beirdd y Tywysogion →

Ystyr yr enw
Meilyr Brydydd: Meilyr ‘Brydydd’
Meilyr Brydydd
Meilyr Brydydd oedd pencerdd llys Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, yn Aberffraw ym Môn. Ef yw’r cyntaf o’r Gogynfeirdd, Beirdd y Tywysogion, y mae ei waith wedi dod i lawr atom, a bu’r llinach fawr o ganu llys a ddechreuodd yn moli rheolwyr Cymru am bron i ddau gan mlynedd.FfynonellauMeilyr Brydydd (fl. c. 1100–1137), chief court-poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMeilyr Brydydd, pencerdd llys Gruffudd ap Cynan yn Aberffraw a’r cynharaf o’r Gogynfeirdd; ef, ei fab Gwalchmai a’i wyrion yw’r enghraifft debycaf yng Nghymru o linach o feirdd etifeddol, yn dal tir am foli un llinach o reolwyr, ac erys Trefeilyr a Threwalchmai yn enwau lleoedd ym Môn; ei gerddi sydd wedi goroesi yw’r farwnad i Ruffudd ap Cynan (1137), lle gwelodd J. E. Lloyd fynegiant cynharaf barddoniaeth Gymraeg o’r deffroad Cymreig a ddaeth gyda thwf tywysogion Gwynedd, a’i gerdd ar ei wely angau, lle mae’n dymuno cael ei gladdu ar Enlli; priodolir iddo hefyd farwnad i’r rhai a laddwyd ym Mynydd Carn (1081), er bod Syr John Morris-Jones yn amau hynny oherwydd y dyddiad; roedd Gwalchmai eisoes yn derbyn nawdd y tywysogion cyn 1132.Meilyr Brydydd ↗Wicipedia CymraegMeilyr Brydydd, y cynharaf o Feirdd y Tywysogion (fl. 1081–1137), brodor o Drefeilyr, Môn, efallai; tad y bardd Gwalchmai ap Meilyr a thaid y beirdd Meilyr ap Gwalchmai, Einion ap Gwalchmai ac, yn ôl pob tebyg, Elidir Sais; yn ôl ach Llwyth Aelan, ei wraig oedd Tandreg ferch Rhys ap Seisyllt a’i dad oedd Mabon ap Iarddur, o linach a âi’n ôl at Gunedda Wledig, teulu barddol breintiedig ac iddo ach hir ac anrhydeddus; mae Trefeilyr ym mhlwyf Trefdraeth ym Môn, ac mae Trewalchmai (pentref Gwalchmai heddiw) a chofnodion o’r 14g o dir a ddelid gan feibion Gwalchmai yn awgrymu mai Meilyr oedd ei berchen; ef oedd pencerdd llys Gruffudd ap Cynan, ac mae ei farwnad i’r tywysog, a ganwyd adeg y claddu neu’n fuan wedyn, yn moli ei ddewrder a’i haelioni a’i gyrchoedd a’i frwydrau, ac yn dangos lle anrhydeddus y bardd yn Aberffraw, yn yfed gyda’r brenin o gorn euraidd ac yn eistedd ar gadair foethus yn ei ymyl; ei Farwysgafn yw’r farwysgafn gynharaf a gadwyd, cerdd gyffes yn gofyn maddeuant a lle ym Mharadwys ac yn gofyn cael gorffwys ymhlith beddau’r saint ar Ynys Enlli; priodolir iddo hefyd gerdd ddarogan am frwydr Mynydd Carn (1081), heb sicrwydd.
| Pryd | Yn ei flodau tua 1100 i 1137 |
|---|---|
| Cartref | Trefeilyr, Môn |
| Noddwr | Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd |
| Ei fab | Gwalchmai ap Meilyr, bardd |
| Man gorffwys | Enlli, yn ôl ei ddymuniad |
Daeth Meilyr o deulu balch a breintiedig. Yn ôl hen ach Llwyth Aelan ei dad oedd Mabon ap Iarddur, o linach a âi’n ôl at Gunedda Wledig, a’i wraig oedd Tandreg ferch Rhys ap Seisyllt. Mae lle o’r enw Trefeilyr ym mhlwyf Trefdraeth ym Môn, a chyda Threwalchmai, pentref Gwalchmai, a enwyd ar ôl ei fab, mae’n awgrymu bod y teulu’n dal tir yno am eu barddoniaeth. Meilyr, ei fab Gwalchmai a’i wyrion Meilyr, Einion ac Elidir Sais yn ôl pob tebyg yw’r llinach gliriaf o feirdd etifeddol a wyddys amdani yng Nghymru, teulu a wasanaethodd un tŷ brenhinol o dad i fab.FfynonellauMeilyr Brydydd ↗Wicipedia CymraegMeilyr Brydydd, y cynharaf o Feirdd y Tywysogion (fl. 1081–1137), brodor o Drefeilyr, Môn, efallai; tad y bardd Gwalchmai ap Meilyr a thaid y beirdd Meilyr ap Gwalchmai, Einion ap Gwalchmai ac, yn ôl pob tebyg, Elidir Sais; yn ôl ach Llwyth Aelan, ei wraig oedd Tandreg ferch Rhys ap Seisyllt a’i dad oedd Mabon ap Iarddur, o linach a âi’n ôl at Gunedda Wledig, teulu barddol breintiedig ac iddo ach hir ac anrhydeddus; mae Trefeilyr ym mhlwyf Trefdraeth ym Môn, ac mae Trewalchmai (pentref Gwalchmai heddiw) a chofnodion o’r 14g o dir a ddelid gan feibion Gwalchmai yn awgrymu mai Meilyr oedd ei berchen; ef oedd pencerdd llys Gruffudd ap Cynan, ac mae ei farwnad i’r tywysog, a ganwyd adeg y claddu neu’n fuan wedyn, yn moli ei ddewrder a’i haelioni a’i gyrchoedd a’i frwydrau, ac yn dangos lle anrhydeddus y bardd yn Aberffraw, yn yfed gyda’r brenin o gorn euraidd ac yn eistedd ar gadair foethus yn ei ymyl; ei Farwysgafn yw’r farwysgafn gynharaf a gadwyd, cerdd gyffes yn gofyn maddeuant a lle ym Mharadwys ac yn gofyn cael gorffwys ymhlith beddau’r saint ar Ynys Enlli; priodolir iddo hefyd gerdd ddarogan am frwydr Mynydd Carn (1081), heb sicrwydd.Meilyr Brydydd (fl. c. 1100–1137), chief court-poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMeilyr Brydydd, pencerdd llys Gruffudd ap Cynan yn Aberffraw a’r cynharaf o’r Gogynfeirdd; ef, ei fab Gwalchmai a’i wyrion yw’r enghraifft debycaf yng Nghymru o linach o feirdd etifeddol, yn dal tir am foli un llinach o reolwyr, ac erys Trefeilyr a Threwalchmai yn enwau lleoedd ym Môn; ei gerddi sydd wedi goroesi yw’r farwnad i Ruffudd ap Cynan (1137), lle gwelodd J. E. Lloyd fynegiant cynharaf barddoniaeth Gymraeg o’r deffroad Cymreig a ddaeth gyda thwf tywysogion Gwynedd, a’i gerdd ar ei wely angau, lle mae’n dymuno cael ei gladdu ar Enlli; priodolir iddo hefyd farwnad i’r rhai a laddwyd ym Mynydd Carn (1081), er bod Syr John Morris-Jones yn amau hynny oherwydd y dyddiad; roedd Gwalchmai eisoes yn derbyn nawdd y tywysogion cyn 1132.
Fel pencerdd, prif fardd y llys, roedd gan Feilyr le anrhydeddus yn neuadd Gruffudd yn Aberffraw. Yn ei farwnad mae’n cofio eistedd ar gadair foethus wrth ochr y brenin ac yfed gydag ef o gorn euraidd. Pan fu farw Gruffudd yn 1137, wedi teyrnasiad hir a ryddhaodd Wynedd a’i gwneud yn gryf, canodd Meilyr ei farwnad, adeg y claddu ei hun neu’n fuan wedyn yn fwyaf tebyg. Molodd ddewrder a haelioni’r brenin ac adroddodd am ei gyrchoedd a’i frwydrau. Gwelodd yr hanesydd Syr John Edward Lloyd yn y gerdd hon y llais cyntaf ym marddoniaeth Gymraeg i ddeffroad mawr Cymru a ddaeth gyda thwf tywysogion Gwynedd.FfynonellauMeilyr Brydydd ↗Wicipedia CymraegMeilyr Brydydd, y cynharaf o Feirdd y Tywysogion (fl. 1081–1137), brodor o Drefeilyr, Môn, efallai; tad y bardd Gwalchmai ap Meilyr a thaid y beirdd Meilyr ap Gwalchmai, Einion ap Gwalchmai ac, yn ôl pob tebyg, Elidir Sais; yn ôl ach Llwyth Aelan, ei wraig oedd Tandreg ferch Rhys ap Seisyllt a’i dad oedd Mabon ap Iarddur, o linach a âi’n ôl at Gunedda Wledig, teulu barddol breintiedig ac iddo ach hir ac anrhydeddus; mae Trefeilyr ym mhlwyf Trefdraeth ym Môn, ac mae Trewalchmai (pentref Gwalchmai heddiw) a chofnodion o’r 14g o dir a ddelid gan feibion Gwalchmai yn awgrymu mai Meilyr oedd ei berchen; ef oedd pencerdd llys Gruffudd ap Cynan, ac mae ei farwnad i’r tywysog, a ganwyd adeg y claddu neu’n fuan wedyn, yn moli ei ddewrder a’i haelioni a’i gyrchoedd a’i frwydrau, ac yn dangos lle anrhydeddus y bardd yn Aberffraw, yn yfed gyda’r brenin o gorn euraidd ac yn eistedd ar gadair foethus yn ei ymyl; ei Farwysgafn yw’r farwysgafn gynharaf a gadwyd, cerdd gyffes yn gofyn maddeuant a lle ym Mharadwys ac yn gofyn cael gorffwys ymhlith beddau’r saint ar Ynys Enlli; priodolir iddo hefyd gerdd ddarogan am frwydr Mynydd Carn (1081), heb sicrwydd.Meilyr Brydydd (fl. c. 1100–1137), chief court-poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMeilyr Brydydd, pencerdd llys Gruffudd ap Cynan yn Aberffraw a’r cynharaf o’r Gogynfeirdd; ef, ei fab Gwalchmai a’i wyrion yw’r enghraifft debycaf yng Nghymru o linach o feirdd etifeddol, yn dal tir am foli un llinach o reolwyr, ac erys Trefeilyr a Threwalchmai yn enwau lleoedd ym Môn; ei gerddi sydd wedi goroesi yw’r farwnad i Ruffudd ap Cynan (1137), lle gwelodd J. E. Lloyd fynegiant cynharaf barddoniaeth Gymraeg o’r deffroad Cymreig a ddaeth gyda thwf tywysogion Gwynedd, a’i gerdd ar ei wely angau, lle mae’n dymuno cael ei gladdu ar Enlli; priodolir iddo hefyd farwnad i’r rhai a laddwyd ym Mynydd Carn (1081), er bod Syr John Morris-Jones yn amau hynny oherwydd y dyddiad; roedd Gwalchmai eisoes yn derbyn nawdd y tywysogion cyn 1132.
Cerdd fwyaf annwyl Meilyr yw ei Farwysgafn, ei gân ar wely angau, y gerdd gynharaf o’i bath yn Gymraeg. Ynddi mae’r hen fardd yn cyffesu, yn gofyn maddeuant, ac yn gweddïo am le ym Mharadwys. Mae’n gorffen drwy ofyn cael ei roi i orffwys ar Ynys Enlli, ymhlith beddau’r saint, a’r môr o’i gwmpas. Priodolir iddo hefyd drydedd gerdd, darogan am frwydr Mynydd Carn yn 1081, lle enillodd Gruffudd ei deyrnas.FfynonellauMeilyr Brydydd ↗Wicipedia CymraegMeilyr Brydydd, y cynharaf o Feirdd y Tywysogion (fl. 1081–1137), brodor o Drefeilyr, Môn, efallai; tad y bardd Gwalchmai ap Meilyr a thaid y beirdd Meilyr ap Gwalchmai, Einion ap Gwalchmai ac, yn ôl pob tebyg, Elidir Sais; yn ôl ach Llwyth Aelan, ei wraig oedd Tandreg ferch Rhys ap Seisyllt a’i dad oedd Mabon ap Iarddur, o linach a âi’n ôl at Gunedda Wledig, teulu barddol breintiedig ac iddo ach hir ac anrhydeddus; mae Trefeilyr ym mhlwyf Trefdraeth ym Môn, ac mae Trewalchmai (pentref Gwalchmai heddiw) a chofnodion o’r 14g o dir a ddelid gan feibion Gwalchmai yn awgrymu mai Meilyr oedd ei berchen; ef oedd pencerdd llys Gruffudd ap Cynan, ac mae ei farwnad i’r tywysog, a ganwyd adeg y claddu neu’n fuan wedyn, yn moli ei ddewrder a’i haelioni a’i gyrchoedd a’i frwydrau, ac yn dangos lle anrhydeddus y bardd yn Aberffraw, yn yfed gyda’r brenin o gorn euraidd ac yn eistedd ar gadair foethus yn ei ymyl; ei Farwysgafn yw’r farwysgafn gynharaf a gadwyd, cerdd gyffes yn gofyn maddeuant a lle ym Mharadwys ac yn gofyn cael gorffwys ymhlith beddau’r saint ar Ynys Enlli; priodolir iddo hefyd gerdd ddarogan am frwydr Mynydd Carn (1081), heb sicrwydd.Meilyr Brydydd (fl. c. 1100–1137), chief court-poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMeilyr Brydydd, pencerdd llys Gruffudd ap Cynan yn Aberffraw a’r cynharaf o’r Gogynfeirdd; ef, ei fab Gwalchmai a’i wyrion yw’r enghraifft debycaf yng Nghymru o linach o feirdd etifeddol, yn dal tir am foli un llinach o reolwyr, ac erys Trefeilyr a Threwalchmai yn enwau lleoedd ym Môn; ei gerddi sydd wedi goroesi yw’r farwnad i Ruffudd ap Cynan (1137), lle gwelodd J. E. Lloyd fynegiant cynharaf barddoniaeth Gymraeg o’r deffroad Cymreig a ddaeth gyda thwf tywysogion Gwynedd, a’i gerdd ar ei wely angau, lle mae’n dymuno cael ei gladdu ar Enlli; priodolir iddo hefyd farwnad i’r rhai a laddwyd ym Mynydd Carn (1081), er bod Syr John Morris-Jones yn amau hynny oherwydd y dyddiad; roedd Gwalchmai eisoes yn derbyn nawdd y tywysogion cyn 1132.
Nid yw’n ymddangos i Feilyr fyw yn hir ar ôl ei frenin, ac erbyn hynny roedd ei fab Gwalchmai eisoes yn fardd yn ei hawl ei hun yn llysoedd Gwynedd. Drwy Walchmai a’i feibion parhaodd celfyddyd y teulu, ac aeth barddoniaeth y Gogynfeirdd, yn gyfoethog, yn falch ac yn anodd, ymlaen i foli’r tywysogion hyd gwymp Llywelyn yn 1282. Casglwyd eu cerddi yn Llawysgrif Hendregadredd, ac yn 1994 golygodd J. E. Caerwyn Williams a Peredur Lynch waith Meilyr a’i ddisgynyddion yn gyfrol gyntaf cyfres Beirdd y Tywysogion.FfynonellauMeilyr Brydydd (fl. c. 1100–1137), chief court-poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMeilyr Brydydd, pencerdd llys Gruffudd ap Cynan yn Aberffraw a’r cynharaf o’r Gogynfeirdd; ef, ei fab Gwalchmai a’i wyrion yw’r enghraifft debycaf yng Nghymru o linach o feirdd etifeddol, yn dal tir am foli un llinach o reolwyr, ac erys Trefeilyr a Threwalchmai yn enwau lleoedd ym Môn; ei gerddi sydd wedi goroesi yw’r farwnad i Ruffudd ap Cynan (1137), lle gwelodd J. E. Lloyd fynegiant cynharaf barddoniaeth Gymraeg o’r deffroad Cymreig a ddaeth gyda thwf tywysogion Gwynedd, a’i gerdd ar ei wely angau, lle mae’n dymuno cael ei gladdu ar Enlli; priodolir iddo hefyd farwnad i’r rhai a laddwyd ym Mynydd Carn (1081), er bod Syr John Morris-Jones yn amau hynny oherwydd y dyddiad; roedd Gwalchmai eisoes yn derbyn nawdd y tywysogion cyn 1132.Meilyr Brydydd ↗Wicipedia CymraegMeilyr Brydydd, y cynharaf o Feirdd y Tywysogion (fl. 1081–1137), brodor o Drefeilyr, Môn, efallai; tad y bardd Gwalchmai ap Meilyr a thaid y beirdd Meilyr ap Gwalchmai, Einion ap Gwalchmai ac, yn ôl pob tebyg, Elidir Sais; yn ôl ach Llwyth Aelan, ei wraig oedd Tandreg ferch Rhys ap Seisyllt a’i dad oedd Mabon ap Iarddur, o linach a âi’n ôl at Gunedda Wledig, teulu barddol breintiedig ac iddo ach hir ac anrhydeddus; mae Trefeilyr ym mhlwyf Trefdraeth ym Môn, ac mae Trewalchmai (pentref Gwalchmai heddiw) a chofnodion o’r 14g o dir a ddelid gan feibion Gwalchmai yn awgrymu mai Meilyr oedd ei berchen; ef oedd pencerdd llys Gruffudd ap Cynan, ac mae ei farwnad i’r tywysog, a ganwyd adeg y claddu neu’n fuan wedyn, yn moli ei ddewrder a’i haelioni a’i gyrchoedd a’i frwydrau, ac yn dangos lle anrhydeddus y bardd yn Aberffraw, yn yfed gyda’r brenin o gorn euraidd ac yn eistedd ar gadair foethus yn ei ymyl; ei Farwysgafn yw’r farwysgafn gynharaf a gadwyd, cerdd gyffes yn gofyn maddeuant a lle ym Mharadwys ac yn gofyn cael gorffwys ymhlith beddau’r saint ar Ynys Enlli; priodolir iddo hefyd gerdd ddarogan am frwydr Mynydd Carn (1081), heb sicrwydd.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y beirdd a ganodd i lysoedd Cymru am bedwar can mlynedd.
Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.
Caradog o LancarfanYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf