Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
c. 1055–1137
Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd →Yn y coed teulu brenhinol →

Ystyr yr enw
Gruffudd ap Cynan: Gruffudd, mab Cynan
Gruffudd ap Cynan
Ganed Gruffudd ap Cynan yn alltud yn Iwerddon, enillodd ei deyrnas ym Mynydd Carn, treuliodd flynyddoedd yng ngharchar y Normaniaid, dihangodd, a daeth adref i yrru’r Normaniaid allan o Wynedd. Rheolodd hi am bron i ddeugain mlynedd a’i gadael yn gryf, mewn heddwch ac yn llawn eglwysi newydd. Ef yw’r unig frenin Cymreig yn yr Oesoedd Canol yr ysgrifennwyd hanes ei fywyd yn llyfr ar ei ben ei hun, ac ef oedd tad Owain Gwynedd a Gwenllian, arwres Cydweli.
| Ganwyd | tua 1055, yn Nulyn |
|---|---|
| Tad | Cynan ab Iago, o linach frenhinol Gwynedd |
| Mam | Ragnhild, merch Olaf, o frenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn |
| Buddugoliaeth fawr | Mynydd Carn, 1081 |
| Brenin Gwynedd | 1081; eto o 1099 hyd 1137 |
| Gwraig | Angharad, merch Owain ab Edwin |
| Plant | Owain Gwynedd, Cadwaladr, Gwenllian ac eraill |
| Bu farw | 1137, yn 82 oed |
| Claddwyd | Eglwys Gadeiriol Bangor |
Bu taid Gruffudd, Iago ab Idwal, yn frenin Gwynedd, o linach Rhodri Mawr, ac roedd ei dad Cynan wedi’i fagu’n alltud yn Iwerddon. Yno priododd Cynan â Ragnhild, merch Olaf, o dŷ brenhinol Llychlynnaidd Dulyn, a ganed Gruffudd yn ninas Dulyn. Mae llyfr ei fywyd yn dweud bod ei fam wedi dweud wrtho, pan oedd yn fachgen, pwy oedd ei dad a pha deyrnas a gollodd.FfynhonnellThe History of Gruffydd ap Cynan ↗cyfieithiad a golygiad Saesneg Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910; The Celtic Literature Collective (Saesneg)Buchedd Gruffudd o’r ddeuddegfed ganrif: ganed yn Iwerddon yn ninas Dulyn; cadwyd yng ngharchar Caer mewn hualau am ddeuddeng mlynedd; cludwyd ef ymaith gan ŵr ifanc o Edeirnion; gwnaeth Wynedd yn ddisglair ag eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen â sêr; bu farw yn wyth deg dau oed a’i gladdu ym Mangor wrth yr allor fawr.
Yn 1075 croesodd Gruffudd y môr â llongau o Iwerddon a glanio yn Abermenai ar Ynys Môn i ennill ei etifeddiaeth yn ôl. Ddwywaith yr enillodd Wynedd a dwywaith y’i collodd. Yna yn 1081 ymunodd â Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, a yrrwyd o’i deyrnas ei hun, ac ym Mynydd Carn yng ngogledd Dyfed cyfarfu’r ddau alltud â’u gelynion ac ennill un o fuddugoliaethau mawr hanes Cymru. Daeth Gruffudd yn frenin Gwynedd, a chymerodd Rhys Ddeheubarth yn ôl.
Nid hir y bu Gruffudd yn frenin. Yn fuan wedi Mynydd Carn denodd yr iarll Normanaidd Hugh o Gaer ef i gyfarfod yn y Rhug, ger Corwen, ei ddal, a’i gludo i garchar yng Nghaer. Mae llyfr ei fywyd yn dweud iddo gael ei gadw yno mewn cadwynau am ddeuddeng mlynedd, tra codai’r Normaniaid gestyll ar draws Gwynedd ym Mangor, Caernarfon ac Aberlleiniog.
Yna daeth gŵr ifanc o Edeirnion i Gaer, cafodd yr hen frenin yn y farchnad yn ei hualau, ei godi ar ei ysgwyddau a’i gludo ymaith heb i neb sylwi. Yn 1094 cododd y Cymry ar draws y gogledd, a daeth Gruffudd yn ôl i’w harwain. Gyrrwyd y Normaniaid o Wynedd, ac yn 1098, pan ddaethant yn ôl yn eu nerth, lladdodd llynges o Norwy a hwyliai i’r Fenai eu harweinydd, Iarll Hugh o Amwythig. Erbyn 1099 roedd Gruffudd adref ym Môn am byth.FfynhonnellThe History of Gruffydd ap Cynan ↗cyfieithiad a golygiad Saesneg Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910; The Celtic Literature Collective (Saesneg)Buchedd Gruffudd o’r ddeuddegfed ganrif: ganed yn Iwerddon yn ninas Dulyn; cadwyd yng ngharchar Caer mewn hualau am ddeuddeng mlynedd; cludwyd ef ymaith gan ŵr ifanc o Edeirnion; gwnaeth Wynedd yn ddisglair ag eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen â sêr; bu farw yn wyth deg dau oed a’i gladdu ym Mangor wrth yr allor fawr.
Am weddill ei oes hir gwnaeth Gruffudd Wynedd yn gryf. Pan ymosododd Harri I yn 1114 gwnaeth heddwch heb golli ei dir. Cododd eglwysi a rhoi i fynachlogydd Penmon ac Ynys Seiriol, ac yn ôl traddodiad Cymru rhoddodd drefn ar feirdd a cherddorion Cymru. Llyfr ei fywyd sy’n rhoi’r darlun gorau o’r hyn a olygai ei deyrnasiad:
Gwnaeth Wynedd yn ddisglair yna ag eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen â sêr.
Hanes Gruffudd ap Cynan
Yn ei flynyddoedd olaf roedd Gruffudd yn ddall, a’i feibion Owain a Chadwaladr a arweiniai osgordd Gwynedd. Enillasant fuddugoliaeth fawr Crug Mawr yn 1136, ac yn yr un flwyddyn syrthiodd ei ferch Gwenllian yn arwain byddin yng Nghydweli. Bu farw Gruffudd yn 1137 yn wyth deg dau oed, a’i gladdu yn Eglwys Gadeiriol Bangor, mewn bedd ar ochr chwith yr allor fawr. Canodd y bardd Meilyr Brydydd ei farwnad.FfynhonnellThe History of Gruffydd ap Cynan ↗cyfieithiad a golygiad Saesneg Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910; The Celtic Literature Collective (Saesneg)Buchedd Gruffudd o’r ddeuddegfed ganrif: ganed yn Iwerddon yn ninas Dulyn; cadwyd yng ngharchar Caer mewn hualau am ddeuddeng mlynedd; cludwyd ef ymaith gan ŵr ifanc o Edeirnion; gwnaeth Wynedd yn ddisglair ag eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen â sêr; bu farw yn wyth deg dau oed a’i gladdu ym Mangor wrth yr allor fawr.
Ysgrifennwyd Hanes Gruffudd ap Cynan yn Lladin yn y ddeuddegfed ganrif, yn nheyrnasiad ei fab Owain Gwynedd yn ôl pob tebyg, ac mae wedi goroesi mewn fersiwn Cymraeg. Nid oes gan yr un brenin Cymreig arall yn yr Oesoedd Canol fuchedd ei hun fel hon. O Ruffudd y daeth Owain Gwynedd, Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd, a thrwy ei ferch Gwenllian yr Arglwydd Rhys.
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Mae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.
Brwydr Mynydd CarnYn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.
Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu GwyneddMae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.
Owain GwyneddMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llinach frenhinol Aberffraw, o Faelgwn hyd at dywysogion olaf Cymru.
1/11Maelgwn Gwynedd d. c. 547CC
2/11Cadwallon ap Cadfan d. 634MF
3/11Merfyn Frych d. 844RM
4/11Rhodri Mawr d. 878GC
5/11Gruffudd ap Cynan c. 1055–1137OG
6/11Owain Gwynedd c. 1100–1170LF
7/11Llywelyn Fawr c. 1173–1240DL
8/11Dafydd ap Llywelyn c. 1212–1246LG
9/11Llywelyn ap Gruffudd c. 1223–1282DG
10/11Dafydd ap Gruffudd c. 1238–1283GL
11/11Gwenllian ferch Llywelyn 1282–1337Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf