Yn yr eglwys yng Nghaer-went saif bloc o garreg, sylfaen cerflun a gollwyd. Fe’i codwyd ychydig cyn OC 220 i anrhydeddu cadlywydd Rhufeinig, ac mae’r geiriau a naddwyd arno yn dweud pwy a’i gosododd yno: cyngor y Silwriaid, trwy ei ddyfarniad ei hun. Dyma’r prawf, yn eu geiriau eu hunain, fod y bobl a ymladdodd Rufain am genhedlaeth wedi mynd ymlaen i’w llywodraethu eu hunain.FfynonellauRIB 311: dedication to Tiberius Claudius Paulinus ↗Roman Inscriptions of Britain ar-lein (Saesneg)Sylfaen cerflun a godwyd ychydig cyn OC 220 i Tiberius Claudius Paulinus, cadlywydd yr Ail Leng Awgwstaidd, proconswl Gallia Narbonensis a chadlywydd yr ymerawdwr yn Lugdunensis, “ex decreto ordinis respubl(ica) civit(atis) Silurum”, trwy ddyfarniad y cyngor, gwladwriaeth cymuned y Silwriaid; fe’i cafwyd yn 1903; mae yn eglwys Caer-went heddiw.Caerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta.
| Pryd | Ychydig cyn OC 220 |
|---|---|
| Ble | Venta Silurum, Caer-went; mae’r garreg yn eglwys y plwyf heddiw |
| Pwy | Cyngor cymuned y Silwriaid, yn anrhydeddu Tiberius Claudius Paulinus |
| Fe’i cafwyd | 1903 |
Y geiriau ar y garreg#
Mae’r garreg yn anrhydeddu Tiberius Claudius Paulinus, a fu’n gadlywydd yr Ail Leng Awgwstaidd yng Nghaerllion ac a aeth ymlaen i lywodraethu taleithiau Rhufeinig Narbonensis a Lugdunensis yng Ngâl. Ar ei diwedd daw’r geiriau sydd bwysicaf i Gymru:FfynhonnellRIB 311: dedication to Tiberius Claudius Paulinus ↗Roman Inscriptions of Britain ar-lein (Saesneg)Sylfaen cerflun a godwyd ychydig cyn OC 220 i Tiberius Claudius Paulinus, cadlywydd yr Ail Leng Awgwstaidd, proconswl Gallia Narbonensis a chadlywydd yr ymerawdwr yn Lugdunensis, “ex decreto ordinis respubl(ica) civit(atis) Silurum”, trwy ddyfarniad y cyngor, gwladwriaeth cymuned y Silwriaid; fe’i cafwyd yn 1903; mae yn eglwys Caer-went heddiw.
EX DECRETO ORDINIS RESPVBL CIVIT SILVRVM
Trwy ddyfarniad y cyngor, gwladwriaeth cymuned y Silwriaid: carreg Caer-went, RIB 311
Pobl â’u cyngor eu hunain#
Yr ordo oedd cyngor y dref a’i phobl. Y respublica civitatis Silurum, cymanwlad cymuned y Silwriaid, oedd y Silwriaid eu hunain, yn llywodraethu eu tref eu hunain, Venta, a’r wlad o’i hamgylch. Dewisasant anrhydeddu Rhufeiniwr a fu’n gymydog iddynt yng Nghaerllion, a gwnaethant hynny yn eu henw eu hunain.FfynhonnellRIB 311: dedication to Tiberius Claudius Paulinus ↗Roman Inscriptions of Britain ar-lein (Saesneg)Sylfaen cerflun a godwyd ychydig cyn OC 220 i Tiberius Claudius Paulinus, cadlywydd yr Ail Leng Awgwstaidd, proconswl Gallia Narbonensis a chadlywydd yr ymerawdwr yn Lugdunensis, “ex decreto ordinis respubl(ica) civit(atis) Silurum”, trwy ddyfarniad y cyngor, gwladwriaeth cymuned y Silwriaid; fe’i cafwyd yn 1903; mae yn eglwys Caer-went heddiw.
Y Silwriaid o hyd#
Ganrif a hanner ynghynt, roedd Tacitus wedi ysgrifennu nad oedd ‘na dychryn na thrugaredd yn cael yr effaith leiaf’ ar y Silwriaid. Yn awr, yn y drydedd ganrif, roeddent yn Silwriaid o hyd, â’u henw eu hunain, eu tref eu hunain a’u cyngor eu hunain. Cafwyd y garreg yn 1903 ac fe’i cedwir heddiw yn eglwys plwyf Sant Steffan a Sant Tathan yng Nghaer-went.FfynonellauThe Annals, book XII, chapters 31 to 40 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb (Saesneg)Gyrrwyd y fyddin yn erbyn y Cangi, a’u tir yn cael ei ddifrodi heb i’r gelyn fentro brwydr; daeth Ostorius yn agos at y môr sy’n wynebu Iwerddon, nes i gwerylon ymhlith y Brigantes ei orfodi’n ôl; symudodd Caradog y rhyfel drwy ystryw i wlad yr Ordoficiaid, roedd y Silwriaid yn llawn hyder yng ngrym Caradog; ar fryniau uchel, lle bynnag y gellid dringo’u hochrau ar lethr esmwyth, pentyrrodd gerrig yn rhagfur, gydag afon o ddyfnder amrywiol o’i flaen; galwodd wrth eu henwau ar eu cyndadau a yrrodd yr unben Cesar yn ôl; croesodd Ostorius yr afon yn ddidrafferth; dywedodd wrth ei wŷr mai’r dydd hwnnw fyddai dechrau adennill eu rhyddid neu gaethiwed tragwyddol; daliwyd ei wraig a’i ferch ac ildiodd ei frodyr; ceisiodd nawdd Cartimandua, brenhines y Brigantes, ac fe’i rhoddwyd mewn cadwyni a’i drosglwyddo; roedd ei glod yn hysbys yn yr Eidal; yn Rhufain roedd pawb yn awyddus i weld y gŵr mawr a heriodd eu grym am gynifer o flynyddoedd; safai’r gwarchodlu dan arfau; arweiniwyd heibio ei ddeiliaid, ei addurniadau, ei dorchau a’i ysbail, ei frodyr, ei wraig a’i ferch, ac yn olaf oll Caradog ei hun; plygodd y lleill mewn ofn i ymbil, ond nid y brenin; ei araith gerbron Clawdiws; rhoddodd yr ymerawdwr bardwn iddo, i’w wraig ac i’w frodyr, a thalasant wrogaeth hefyd i Agrippina ar ei gorsedd gerllaw; galwodd y seneddwyr y dal cyn ogoneddused ag arddangos Syphax gan Scipio neu Perses gan Lucius Paulus; wedi’r dal rhuthrodd y Silwriaid o bob cyfeiriad ar brefect y gwersyll a’r carfanau llengol a adawyd i godi caerau yn eu plith, chwalwyd mintai chwilota a’r gwŷr meirch a anfonwyd i’w helpu, dywedodd Ostorius y dylid dileu enw’r Silwriaid, a thorasant ymaith ddwy garfan gynorthwyol, oherwydd nid oedd na dychryn na thrugaredd yn cael dim effaith ar y Silwriaid; bu farw Ostorius, wedi blino dan faich ei ofalon, er llawenydd i’r gelyn; trechwyd y lleng dan Manlius Valens.RIB 311: dedication to Tiberius Claudius Paulinus ↗Roman Inscriptions of Britain ar-lein (Saesneg)Sylfaen cerflun a godwyd ychydig cyn OC 220 i Tiberius Claudius Paulinus, cadlywydd yr Ail Leng Awgwstaidd, proconswl Gallia Narbonensis a chadlywydd yr ymerawdwr yn Lugdunensis, “ex decreto ordinis respubl(ica) civit(atis) Silurum”, trwy ddyfarniad y cyngor, gwladwriaeth cymuned y Silwriaid; fe’i cafwyd yn 1903; mae yn eglwys Caer-went heddiw.Caerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta.
Y gŵr a anrhydeddwyd ganddynt#
Bu gyrfa hir gan Tiberius Claudius Paulinus. Ei swydd gyntaf hysbys oedd arwain yr Ail Leng Awgwstaidd yng Nghaerllion. Wedyn bu’n llywodraethu Gallia Narbonensis, yn ne Gâl, yn 216 neu 217, a Gallia Lugdunensis, o gwmpas Lyon, tua 218.FfynhonnellTiberius Claudius Paulinus ↗Wikipedia (Saesneg)Ei swydd gyntaf hysbys oedd lleng-gadfridog yr Ail Leng Awgwstaidd yng Nghaerllion; proconswl Gallia Narbonensis yn 216/217; lleng-gadfridog ymerodrol Gallia Lugdunensis tua 218; llywodraethwr Britannia Inferior yn 220, a Marius Valerianus wedi’i olynu erbyn Hydref 221; mae Marmor Thorigny yn Normandi’n cadw llythyr a ysgrifennodd at ei gleient Titus Sennius Sollemnis. Yn 220 daeth yn ôl i Brydain yn llywodraethwr Prydain Isaf, y dalaith ogleddol, a dyna pam y dyddir y garreg i ychydig cyn y flwyddyn honno.FfynonellauTiberius Claudius Paulinus ↗Wikipedia (Saesneg)Ei swydd gyntaf hysbys oedd lleng-gadfridog yr Ail Leng Awgwstaidd yng Nghaerllion; proconswl Gallia Narbonensis yn 216/217; lleng-gadfridog ymerodrol Gallia Lugdunensis tua 218; llywodraethwr Britannia Inferior yn 220, a Marius Valerianus wedi’i olynu erbyn Hydref 221; mae Marmor Thorigny yn Normandi’n cadw llythyr a ysgrifennodd at ei gleient Titus Sennius Sollemnis.RIB 311: dedication to Tiberius Claudius Paulinus ↗Roman Inscriptions of Britain ar-lein (Saesneg)Sylfaen cerflun a godwyd ychydig cyn OC 220 i Tiberius Claudius Paulinus, cadlywydd yr Ail Leng Awgwstaidd, proconswl Gallia Narbonensis a chadlywydd yr ymerawdwr yn Lugdunensis, “ex decreto ordinis respubl(ica) civit(atis) Silurum”, trwy ddyfarniad y cyngor, gwladwriaeth cymuned y Silwriaid; fe’i cafwyd yn 1903; mae yn eglwys Caer-went heddiw.
Mae’r hanesydd Anthony Birley yn nodi mai ef yw’r unig lywodraethwr Prydain Isaf a gofnodwyd y tu allan i’r dalaith honno.FfynhonnellTiberius Claudius Paulinus ↗Wikipedia (Saesneg)Ei swydd gyntaf hysbys oedd lleng-gadfridog yr Ail Leng Awgwstaidd yng Nghaerllion; proconswl Gallia Narbonensis yn 216/217; lleng-gadfridog ymerodrol Gallia Lugdunensis tua 218; llywodraethwr Britannia Inferior yn 220, a Marius Valerianus wedi’i olynu erbyn Hydref 221; mae Marmor Thorigny yn Normandi’n cadw llythyr a ysgrifennodd at ei gleient Titus Sennius Sollemnis. Mae carreg arall, Marmor Thorigny yn Normandi, yn cadw llythyr a ysgrifennodd at gyfaill yng Ngâl, Titus Sennius Sollemnis.FfynhonnellTiberius Claudius Paulinus ↗Wikipedia (Saesneg)Ei swydd gyntaf hysbys oedd lleng-gadfridog yr Ail Leng Awgwstaidd yng Nghaerllion; proconswl Gallia Narbonensis yn 216/217; lleng-gadfridog ymerodrol Gallia Lugdunensis tua 218; llywodraethwr Britannia Inferior yn 220, a Marius Valerianus wedi’i olynu erbyn Hydref 221; mae Marmor Thorigny yn Normandi’n cadw llythyr a ysgrifennodd at ei gleient Titus Sennius Sollemnis. Felly cofir y gŵr a anrhydeddodd y Silwriaid ar gerrig ar ddwy ochr y môr.
Y garreg ei hun#
Pedestal o garreg Caerfaddon yw’r garreg, gydag ochrau paneli, wedi’i gwneud i gario cerflun o’r gŵr a anrhydeddai. Pan gloddiwyd hi ar lawnt y pentref yng Nghaer-went yn 1903, roedd yn sefyll yn unionsyth ar ei gwaelod a droiwyd wyneb i waered, wedi’i hailddefnyddio mewn llwyfan Rhufeinig diweddarach.FfynhonnellRIB 311: dedication to Tiberius Claudius Paulinus ↗Roman Inscriptions of Britain ar-lein (Saesneg)Sylfaen cerflun a godwyd ychydig cyn OC 220 i Tiberius Claudius Paulinus, cadlywydd yr Ail Leng Awgwstaidd, proconswl Gallia Narbonensis a chadlywydd yr ymerawdwr yn Lugdunensis, “ex decreto ordinis respubl(ica) civit(atis) Silurum”, trwy ddyfarniad y cyngor, gwladwriaeth cymuned y Silwriaid; fe’i cafwyd yn 1903; mae yn eglwys Caer-went heddiw. Gellir gweld castiau ohoni yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd ac yn Amgueddfa Casnewydd.FfynhonnellRIB 311: dedication to Tiberius Claudius Paulinus ↗Roman Inscriptions of Britain ar-lein (Saesneg)Sylfaen cerflun a godwyd ychydig cyn OC 220 i Tiberius Claudius Paulinus, cadlywydd yr Ail Leng Awgwstaidd, proconswl Gallia Narbonensis a chadlywydd yr ymerawdwr yn Lugdunensis, “ex decreto ordinis respubl(ica) civit(atis) Silurum”, trwy ddyfarniad y cyngor, gwladwriaeth cymuned y Silwriaid; fe’i cafwyd yn 1903; mae yn eglwys Caer-went heddiw.
Canton iddynt eu hunain#
Mae’r ysgolheigion sy’n cyhoeddi arysgrifau Rhufeinig Prydain yn cyfieithu’r geiriau olaf fel ‘trwy ddyfarniad y cyngor, Canton y Silwriaid’.FfynhonnellRIB 311: dedication to Tiberius Claudius Paulinus ↗Roman Inscriptions of Britain ar-lein (Saesneg)Sylfaen cerflun a godwyd ychydig cyn OC 220 i Tiberius Claudius Paulinus, cadlywydd yr Ail Leng Awgwstaidd, proconswl Gallia Narbonensis a chadlywydd yr ymerawdwr yn Lugdunensis, “ex decreto ordinis respubl(ica) civit(atis) Silurum”, trwy ddyfarniad y cyngor, gwladwriaeth cymuned y Silwriaid; fe’i cafwyd yn 1903; mae yn eglwys Caer-went heddiw. Roedd y Silwriaid wedi dod yn un o gantonau hunanlywodraethol Prydain Rufeinig, gyda’u cyngor eu hunain yn cyfarfod yn eu tref eu hunain.
Ffynonellau a darllen pellach






