Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 220 OC

Cyngor y Silwriaid

Mae carreg yng Nghaer-went yn anrhydeddu cadlywydd Rhufeinig ‘trwy ddyfarniad cyngor gwladwriaeth y Silwriaid’: prawf eu bod yn llywodraethu eu tref eu hunain.

Llun: Y dref Rufeinig yng Nghaer-went · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 220 OCCymru RufeinigCaer-wentAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn yr eglwys yng Nghaer-went saif bloc o garreg, sylfaen cerflun a gollwyd. Fe’i codwyd ychydig cyn OC 220 i anrhydeddu cadlywydd Rhufeinig, ac mae’r geiriau a naddwyd arno yn dweud pwy a’i gosododd yno: cyngor y Silwriaid, trwy ei ddyfarniad ei hun. Dyma’r prawf, yn eu geiriau eu hunain, fod y bobl a ymladdodd Rufain am genhedlaeth wedi mynd ymlaen i’w llywodraethu eu hunain.

PrydYchydig cyn OC 220
BleVenta Silurum, Caer-went; mae’r garreg yn eglwys y plwyf heddiw
PwyCyngor cymuned y Silwriaid, yn anrhydeddu Tiberius Claudius Paulinus
Fe’i cafwyd1903

Y geiriau ar y garreg#

Mae’r garreg yn anrhydeddu Tiberius Claudius Paulinus, a fu’n gadlywydd yr Ail Leng Awgwstaidd yng Nghaerllion ac a aeth ymlaen i lywodraethu taleithiau Rhufeinig Narbonensis a Lugdunensis yng Ngâl. Ar ei diwedd daw’r geiriau sydd bwysicaf i Gymru:

EX DECRETO ORDINIS RESPVBL CIVIT SILVRVM

Trwy ddyfarniad y cyngor, gwladwriaeth cymuned y Silwriaid: carreg Caer-went, RIB 311

Pobl â’u cyngor eu hunain#

Yr ordo oedd cyngor y dref a’i phobl. Y respublica civitatis Silurum, cymanwlad cymuned y Silwriaid, oedd y Silwriaid eu hunain, yn llywodraethu eu tref eu hunain, Venta, a’r wlad o’i hamgylch. Dewisasant anrhydeddu Rhufeiniwr a fu’n gymydog iddynt yng Nghaerllion, a gwnaethant hynny yn eu henw eu hunain.

Y Silwriaid o hyd#

Ganrif a hanner ynghynt, roedd Tacitus wedi ysgrifennu nad oedd ‘na dychryn na thrugaredd yn cael yr effaith leiaf’ ar y Silwriaid. Yn awr, yn y drydedd ganrif, roeddent yn Silwriaid o hyd, â’u henw eu hunain, eu tref eu hunain a’u cyngor eu hunain. Cafwyd y garreg yn 1903 ac fe’i cedwir heddiw yn eglwys plwyf Sant Steffan a Sant Tathan yng Nghaer-went.

Y gŵr a anrhydeddwyd ganddynt#

Bu gyrfa hir gan Tiberius Claudius Paulinus. Ei swydd gyntaf hysbys oedd arwain yr Ail Leng Awgwstaidd yng Nghaerllion. Wedyn bu’n llywodraethu Gallia Narbonensis, yn ne Gâl, yn 216 neu 217, a Gallia Lugdunensis, o gwmpas Lyon, tua 218. Yn 220 daeth yn ôl i Brydain yn llywodraethwr Prydain Isaf, y dalaith ogleddol, a dyna pam y dyddir y garreg i ychydig cyn y flwyddyn honno.

Mae’r hanesydd Anthony Birley yn nodi mai ef yw’r unig lywodraethwr Prydain Isaf a gofnodwyd y tu allan i’r dalaith honno. Mae carreg arall, Marmor Thorigny yn Normandi, yn cadw llythyr a ysgrifennodd at gyfaill yng Ngâl, Titus Sennius Sollemnis. Felly cofir y gŵr a anrhydeddodd y Silwriaid ar gerrig ar ddwy ochr y môr.

Y garreg ei hun#

Pedestal o garreg Caerfaddon yw’r garreg, gydag ochrau paneli, wedi’i gwneud i gario cerflun o’r gŵr a anrhydeddai. Pan gloddiwyd hi ar lawnt y pentref yng Nghaer-went yn 1903, roedd yn sefyll yn unionsyth ar ei gwaelod a droiwyd wyneb i waered, wedi’i hailddefnyddio mewn llwyfan Rhufeinig diweddarach. Gellir gweld castiau ohoni yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd ac yn Amgueddfa Casnewydd.

Canton iddynt eu hunain#

Mae’r ysgolheigion sy’n cyhoeddi arysgrifau Rhufeinig Prydain yn cyfieithu’r geiriau olaf fel ‘trwy ddyfarniad y cyngor, Canton y Silwriaid’. Roedd y Silwriaid wedi dod yn un o gantonau hunanlywodraethol Prydain Rufeinig, gyda’u cyngor eu hunain yn cyfarfod yn eu tref eu hunain.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

    Mae Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Les ap Coel yn Gymraeg, yn ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Llyfr y Pabau yn Rhufain yn cofnodi’r llythyr, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei athrawon Ffagan a Dyfan.

    Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain
  2. Tertullian: Brythoniaid yn ddarostyngedig i Grist (wedi’i gofnodi)

    Mae Tertullian o Garthago yn ysgrifennu bod hyd yn oed cynefin y Brythoniaid y tu hwnt i afael Rhufain wedi ei ennill i Grist.

    Tertullian: Brythoniaid yn ddarostyngedig i Grist
  3. Caer yng Nghaerdydd (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi caer gerrig ger afon Taf i warchod rhag ysbeilwyr o’r môr. Mae Castell Caerdydd yn sefyll arni heddiw.

    Caer yng Nghaerdydd
  4. Iŵl ac Aaron (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

    Dywedir i ddau Gristion gael eu merthyru yng Nghaerllion, ymhlith y Cristnogion cynharaf y gwyddys eu henwau ym Mhrydain.

    Iŵl ac Aaron

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf