Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 200 OC

Tertullian: Brythoniaid yn ddarostyngedig i Grist

Mae Tertullian o Garthago yn ysgrifennu bod hyd yn oed cynefin y Brythoniaid y tu hwnt i afael Rhufain wedi ei ennill i Grist.

Llun: Tertullian o Garthago, fel y darluniodd André Thevet ef yn 1584. · André Thevet, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 200 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Tua OC 200 ysgrifennodd awdur Cristnogol yng Ngharthago, yng ngogledd Affrica, restr o bobloedd y byd a ddaeth i gredu yng Nghrist. Tua’i diwedd enwodd y Brythoniaid. Roedd hyd yn oed y lleoedd hynny o eiddo’r Brythoniaid na allai’r Rhufeiniaid eu cyrraedd, meddai, wedi’u hennill i Grist.

PrydTua OC 200
BleCarthago, yng ngogledd Affrica; am y Brythoniaid
PwyTertullian, Quintus Septimius Florens Tertullianus
YnAteb i’r Iddewon, pennod 7

Y geiriau#

Roedd Tertullian yn dadlau fod ffydd Crist eisoes wedi lledu hyd eithafoedd y ddaear. Rhestrodd genhedloedd y dwyrain, Affrica ac Ewrop, ac yna’r pellaf oll:

… a chenhedloedd amrywiol y Galiaid, a chynefin y Brythoniaid, na ellid eu cyrraedd gan y Rhufeiniaid, ond a ddarostyngwyd i Grist.

Tertullian, Ateb i’r Iddewon, pennod 7

Y Brythoniaid rhydd#

Mae ystyr arbennig i’r geiriau i Gymru. Ni ddaliodd Rhufain Ynys Prydain gyfan erioed. Yn nydd Tertullian rhedai’r ffin ar hyd muriau’r gogledd, a thu hwnt iddynt, ac yn y mynyddoedd ac ar yr arfordiroedd, trigai Brythoniaid na fu’r llengoedd erioed yn eu rheoli. Pwynt Tertullian yw fod Crist wedi cyrraedd hyd yn oed y lleoedd hynny o eiddo’r Brythoniaid na allai Rhufain eu cyrraedd.

Y ffydd ymhlith y Brythoniaid#

Mae ei eiriau ymhlith y tystion cynharaf i Gristnogion ym Mhrydain. Ychydig flynyddoedd cynt, medd Llyfr y Pabau, roedd Lucius, Lleurwg, brenin y Brythoniaid, wedi ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. O fewn canrif roedd gan y Brythoniaid eu merthyron eu hunain, Iŵl ac Aaron o Gaerllion, ac yn 314 eisteddai esgobion Prydain yng Nghyngor Arles.

Origen yn cytuno#

Nid oedd Tertullian ar ei ben ei hun. Ysgrifennodd ei gyfoeswr Origen, ysgolhaig Groeg mawr Alecsandria, hefyd fod y ffydd wedi cyrraedd Prydain. Enwodd dau hen awdur, Pseudo-Hippolytus a Sant Dorotheus o Tyrus, yr esgob cyntaf ym Mhrydain yn Aristobwlws, ac mae’r hanesydd Dorothy Watts wedi awgrymu i Gristnogaeth ddod i’r ynys yn rhan olaf yr ail ganrif, yn union yn nyddiau Lleurwg a Tertullian.

Trwy’r erlidiau#

Daeth y drydedd ganrif ag amserau caled. Erlidiodd yr ymerawdwyr Decius a Valerian y Cristnogion, ac efallai mai bryd hynny y bu farw Alban, Julius ac Aaron. Yn 260 gwnaeth yr ymerawdwr Gallienus y ffydd yn gyfreithlon eto a gadael i’r Eglwys ddal eiddo. Pan ddechreuodd yr erledigaeth waethaf oll dan Diocletian yn 303, ymddengys i Gristnogion Prydain ddioddef llai na’r rhai mewn mannau eraill. Yn 313 rhoddodd yr ymerawdwyr Cystennin a Licinius ben ar yr erlid ag Edict Milan. Daeth y tri esgob o Brydain a aeth i Arles y flwyddyn wedyn o brif ddinasoedd taleithiau Prydain, arwydd bod Eglwys y Brythoniaid eisoes wedi’i threfnu fesul rhanbarth, gyda’i hesgobion ei hun.

Eglwys na ddaeth i ben#

Mae esgobion Prydain Rufeinig wedi gadael eu henwau ar arian a phlwm: rhoddwyd dysgl arian fawr a gafwyd ym Mharc Risley gan ‘yr Esgob Exuperius’, ac mae padell halen o blwm o Shavington yn Swydd Gaer yn enwi ‘Viventius, yr esgob’. Yn nwyrain Prydain ysgubwyd yr Eglwys ymaith am gyfnod gan ddyfodiad y Saeson, ond yng Nghymru parhaodd Eglwys y Brythoniaid yn ddi-dor.

Cyn ac wedyn

  1. Caer-went, tref y Silwriaid (archaeoleg)

    Mae Venta Silurum yn tyfu’n dref farchnad â fforwm, baddondai a theml, wedi’i rhedeg gan y Silwriaid eu hunain.

    Caer-went, tref y Silwriaid
  2. Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

    Mae Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Les ap Coel yn Gymraeg, yn ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Llyfr y Pabau yn Rhufain yn cofnodi’r llythyr, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei athrawon Ffagan a Dyfan.

    Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain
  3. Cyngor y Silwriaid (wedi’i gofnodi)

    Mae carreg yng Nghaer-went yn anrhydeddu cadlywydd Rhufeinig ‘trwy ddyfarniad cyngor gwladwriaeth y Silwriaid’: prawf eu bod yn llywodraethu eu tref eu hunain.

    Cyngor y Silwriaid
  4. Caer yng Nghaerdydd (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi caer gerrig ger afon Taf i warchod rhag ysbeilwyr o’r môr. Mae Castell Caerdydd yn sefyll arni heddiw.

    Caer yng Nghaerdydd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf