Tua OC 200 ysgrifennodd awdur Cristnogol yng Ngharthago, yng ngogledd Affrica, restr o bobloedd y byd a ddaeth i gredu yng Nghrist. Tua’i diwedd enwodd y Brythoniaid. Roedd hyd yn oed y lleoedd hynny o eiddo’r Brythoniaid na allai’r Rhufeiniaid eu cyrraedd, meddai, wedi’u hennill i Grist.FfynhonnellAn Answer to the Jews, chapter 7 ↗Tertullian, cyfieithiad S. Thelwall, Ante-Nicene Fathers, cyfrol III (Saesneg)Ymhlith y bobloedd a gredodd yng Nghrist: “cenhedloedd amrywiol y Galiaid, a chynefin y Brythoniaid — na ellid eu cyrraedd gan y Rhufeiniaid, ond a ddarostyngwyd i Grist”.
| Pryd | Tua OC 200 |
|---|---|
| Ble | Carthago, yng ngogledd Affrica; am y Brythoniaid |
| Pwy | Tertullian, Quintus Septimius Florens Tertullianus |
| Yn | Ateb i’r Iddewon, pennod 7 |
Y geiriau#
Roedd Tertullian yn dadlau fod ffydd Crist eisoes wedi lledu hyd eithafoedd y ddaear. Rhestrodd genhedloedd y dwyrain, Affrica ac Ewrop, ac yna’r pellaf oll:
… a chenhedloedd amrywiol y Galiaid, a chynefin y Brythoniaid, na ellid eu cyrraedd gan y Rhufeiniaid, ond a ddarostyngwyd i Grist.
Tertullian, Ateb i’r Iddewon, pennod 7
Y Brythoniaid rhydd#
Mae ystyr arbennig i’r geiriau i Gymru. Ni ddaliodd Rhufain Ynys Prydain gyfan erioed. Yn nydd Tertullian rhedai’r ffin ar hyd muriau’r gogledd, a thu hwnt iddynt, ac yn y mynyddoedd ac ar yr arfordiroedd, trigai Brythoniaid na fu’r llengoedd erioed yn eu rheoli. Pwynt Tertullian yw fod Crist wedi cyrraedd hyd yn oed y lleoedd hynny o eiddo’r Brythoniaid na allai Rhufain eu cyrraedd.FfynhonnellAn Answer to the Jews, chapter 7 ↗Tertullian, cyfieithiad S. Thelwall, Ante-Nicene Fathers, cyfrol III (Saesneg)Ymhlith y bobloedd a gredodd yng Nghrist: “cenhedloedd amrywiol y Galiaid, a chynefin y Brythoniaid — na ellid eu cyrraedd gan y Rhufeiniaid, ond a ddarostyngwyd i Grist”.
Y ffydd ymhlith y Brythoniaid#
Mae ei eiriau ymhlith y tystion cynharaf i Gristnogion ym Mhrydain. Ychydig flynyddoedd cynt, medd Llyfr y Pabau, roedd Lucius, Lleurwg, brenin y Brythoniaid, wedi ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. O fewn canrif roedd gan y Brythoniaid eu merthyron eu hunain, Iŵl ac Aaron o Gaerllion, ac yn 314 eisteddai esgobion Prydain yng Nghyngor Arles.FfynonellauLucius of Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif; dywed y Liber Pontificalis am y Pab Eleutherius iddo dderbyn llythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; dywed Beda i’r Brythoniaid ddilyn eu brenin i’r ffydd; mae’r stori yn yr Historia Brittonum a Llyfr Llandaf; yn Gymraeg Lles map Coel, Lleufer neu Leufer Mawr; dadleuodd Adolf von Harnack mai o law’r Brenin Abgar o Edessa y daeth y llythyr.On the Ruin of Britain, chapters 10 and 13 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)Pennod 10: yn yr erledigaeth goleuodd Duw i ni lampau disglair merthyron sanctaidd … megis Sant Alban o Verulam, Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd (troednodyn Giles: “Neu Gaerllion”). Pennod 13: collodd Macsen, a godwyd yn ymerawdwr ym Mhrydain, ei ben gerbron muriau Aquileia.Council of Arles ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfarfu Cyngor Arles ar 1 Awst 314, y cyngor cyntaf a alwyd gan yr ymerawdwr Cystennin; ymhlith yr esgobion a lofnododd roedd tri o Brydain, Eborius, Restitutus ac Adelfius.
Origen yn cytuno#
Nid oedd Tertullian ar ei ben ei hun. Ysgrifennodd ei gyfoeswr Origen, ysgolhaig Groeg mawr Alecsandria, hefyd fod y ffydd wedi cyrraedd Prydain.FfynhonnellChristianity in Roman Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Cristnogaeth ym Mhrydain Rufeinig o’r drydedd ganrif o leiaf; tua 200 ysgrifennodd Tertullian, ac Origen hefyd, ei bod wedi cyrraedd Prydain; yng Nghyngor Arles yn 314 roedd tri esgob o Brydain yn bresennol, Eborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius; parhaodd yr eglwys Frythonig-Rufeinig yn ddi-dor yng Nghymru. Enwodd dau hen awdur, Pseudo-Hippolytus a Sant Dorotheus o Tyrus, yr esgob cyntaf ym Mhrydain yn Aristobwlws, ac mae’r hanesydd Dorothy Watts wedi awgrymu i Gristnogaeth ddod i’r ynys yn rhan olaf yr ail ganrif, yn union yn nyddiau Lleurwg a Tertullian.FfynhonnellChristianity in Roman Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Cristnogaeth ym Mhrydain Rufeinig o’r drydedd ganrif o leiaf; tua 200 ysgrifennodd Tertullian, ac Origen hefyd, ei bod wedi cyrraedd Prydain; yng Nghyngor Arles yn 314 roedd tri esgob o Brydain yn bresennol, Eborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius; parhaodd yr eglwys Frythonig-Rufeinig yn ddi-dor yng Nghymru.
Trwy’r erlidiau#
Daeth y drydedd ganrif ag amserau caled. Erlidiodd yr ymerawdwyr Decius a Valerian y Cristnogion, ac efallai mai bryd hynny y bu farw Alban, Julius ac Aaron. Yn 260 gwnaeth yr ymerawdwr Gallienus y ffydd yn gyfreithlon eto a gadael i’r Eglwys ddal eiddo.FfynhonnellChristianity in Roman Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Cristnogaeth ym Mhrydain Rufeinig o’r drydedd ganrif o leiaf; tua 200 ysgrifennodd Tertullian, ac Origen hefyd, ei bod wedi cyrraedd Prydain; yng Nghyngor Arles yn 314 roedd tri esgob o Brydain yn bresennol, Eborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius; parhaodd yr eglwys Frythonig-Rufeinig yn ddi-dor yng Nghymru. Pan ddechreuodd yr erledigaeth waethaf oll dan Diocletian yn 303, ymddengys i Gristnogion Prydain ddioddef llai na’r rhai mewn mannau eraill.FfynhonnellChristianity in Roman Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Cristnogaeth ym Mhrydain Rufeinig o’r drydedd ganrif o leiaf; tua 200 ysgrifennodd Tertullian, ac Origen hefyd, ei bod wedi cyrraedd Prydain; yng Nghyngor Arles yn 314 roedd tri esgob o Brydain yn bresennol, Eborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius; parhaodd yr eglwys Frythonig-Rufeinig yn ddi-dor yng Nghymru. Yn 313 rhoddodd yr ymerawdwyr Cystennin a Licinius ben ar yr erlid ag Edict Milan. Daeth y tri esgob o Brydain a aeth i Arles y flwyddyn wedyn o brif ddinasoedd taleithiau Prydain, arwydd bod Eglwys y Brythoniaid eisoes wedi’i threfnu fesul rhanbarth, gyda’i hesgobion ei hun.FfynhonnellChristianity in Roman Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Cristnogaeth ym Mhrydain Rufeinig o’r drydedd ganrif o leiaf; tua 200 ysgrifennodd Tertullian, ac Origen hefyd, ei bod wedi cyrraedd Prydain; yng Nghyngor Arles yn 314 roedd tri esgob o Brydain yn bresennol, Eborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius; parhaodd yr eglwys Frythonig-Rufeinig yn ddi-dor yng Nghymru.
Eglwys na ddaeth i ben#
Mae esgobion Prydain Rufeinig wedi gadael eu henwau ar arian a phlwm: rhoddwyd dysgl arian fawr a gafwyd ym Mharc Risley gan ‘yr Esgob Exuperius’, ac mae padell halen o blwm o Shavington yn Swydd Gaer yn enwi ‘Viventius, yr esgob’.FfynhonnellChristianity in Roman Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Cristnogaeth ym Mhrydain Rufeinig o’r drydedd ganrif o leiaf; tua 200 ysgrifennodd Tertullian, ac Origen hefyd, ei bod wedi cyrraedd Prydain; yng Nghyngor Arles yn 314 roedd tri esgob o Brydain yn bresennol, Eborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius; parhaodd yr eglwys Frythonig-Rufeinig yn ddi-dor yng Nghymru. Yn nwyrain Prydain ysgubwyd yr Eglwys ymaith am gyfnod gan ddyfodiad y Saeson, ond yng Nghymru parhaodd Eglwys y Brythoniaid yn ddi-dor.FfynhonnellChristianity in Roman Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Cristnogaeth ym Mhrydain Rufeinig o’r drydedd ganrif o leiaf; tua 200 ysgrifennodd Tertullian, ac Origen hefyd, ei bod wedi cyrraedd Prydain; yng Nghyngor Arles yn 314 roedd tri esgob o Brydain yn bresennol, Eborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius; parhaodd yr eglwys Frythonig-Rufeinig yn ddi-dor yng Nghymru.
Ffynonellau a darllen pellach






