Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 616 OC

Brwydr Caer

Mae buddugoliaeth Northumbria yn gwahanu Brythoniaid Cymru oddi wrth eu perthnasau yn y gogledd. Daw’r bobl i alw eu hunain yn Gymry, sef ‘cyd-wladwyr’.

Llun: Æthelfrith yn gwylio mynachod diarfog Bangor ym mrwydr Caer, darlun gan Byam Shaw tua 1898. · John Byam Liston Shaw, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 616 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)
Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Tua 613 trechodd Æthelfrith, brenin Northumbria, y Brythoniaid yng Nghaer, hen Ddinas y Llengoedd. Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi brwydr Caerlleon, lle syrthiodd Selyf fab Cynan, brenin Powys.

Pryd613 yn ôl Blwyddnodau Cymru; 615 neu 616 yn ôl eraill
BleCaer, Dinas y Llengoedd
Pwy a syrthioddSelyf ap Cynan o Bowys, a mynachod Bangor Is-coed

Mynachod Bangor#

Dywed Beda fod mynachod Bangor Is-coed wedi dod i’r maes i weddïo dros fyddin y Brythoniaid. Dywedodd Æthelfrith amdanynt, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn. Dywedir i tua deuddeg cant ohonynt gael eu lladd, ac mai hanner cant yn unig a ddihangodd.

Roedd eu mynachlog mor fawr, medd Beda, fel ei bod wedi’i rhannu’n rhannau, ac nad oedd llai na thri chant o wŷr yn yr un ohonynt.

Eglwys Dunawd, Bangor Is-coed, heddiw.
Eglwys Dunawd, Bangor Is-coed, heddiw. · Llun: John Lord, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cymru a’r Gogledd#

Am amser hir dywedid i’r frwydr dorri Brythoniaid Cymru oddi wrth eu tylwyth yn y Gogledd. Mae haneswyr yn awr yn gweld y syniad hwnnw wedi dyddio. Yn 2004 cafwyd beddau dan wrthglawdd yn Heronbridge, i’r de o Gaer, a all ddal rhai o’r rhai a syrthiodd.

Yn y canrifoedd a ddilynodd, galwodd Brythoniaid Cymru eu hunain fwyfwy yn Gymry, o’r hen air combrogi, ‘cyd-wladwyr’, ac wedi tua 1200 dyna oedd eu henw arferol.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Y Gododdin (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250)

    Marwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.

    Y Gododdin
  2. Esgobion y Brythoniaid yn sefyll yn gadarn (cronicl cynnar:Beda, 731)

    Mae Awstin o Gaergaint yn gofyn i esgobion y Brythoniaid dderbyn ei awdurdod. Wedi cwrdd ag ef, maent yn gwrthod ac yn cadw eu ffyrdd eu hunain.

    Esgobion y Brythoniaid yn sefyll yn gadarn
  3. Y doethaf o frenhinoedd (wedi’i gofnodi)

    Mae carreg yn Llangadwaladr ym Môn yn cofio Cadfan o Wynedd fel ‘y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd’.

    Y doethaf o frenhinoedd
  4. Beuno yng Nghlynnog Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)

    Mae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.

    Beuno yng Nghlynnog Fawr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf