Tua 602 galwodd Awstin, a anfonwyd o Rufain i droi’r Saeson, esgobion y Brythoniaid i’w gyfarfod. Gofynnodd iddynt ei dderbyn yn archesgob iddynt a newid eu harferion. Cyfarfu’r esgobion ag ef, a gwrthod, a chadw arferion eu heglwys eu hunain.FfynhonnellEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.
| Pryd | Tua 602 neu 603 |
|---|---|
| Ble | Derwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol |
| Pwy | Saith esgob Brythonig a gwŷr dysgedig Bangor Is-coed |
Prawf y meudwy#
Beda sy’n adrodd yr hanes. Mewn cyfarfod cyntaf yn Nerwen Awstin, ni chytunai’r Brythoniaid, a gofynasant am ail gyfarfod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol. Daeth saith esgob, gyda llawer o wŷr dysgedig iawn o fynachlog fawr Bangor Is-coed, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu.FfynhonnellEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.
Ar y ffordd gofynasant i feudwy sanctaidd beth i’w wneud. ‘Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef,’ meddai. Roedd y prawf yn syml: os codai Awstin i’w cyfarfod, dylent wrando arno, ond os byddai’n eu dirmygu a pheidio â chodi atynt, dylent ei ddirmygu yntau.FfynhonnellEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.
Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef.
Y meudwy wrth yr esgobion Brythonig, yn Beda, llyfr II, pennod 2
Sefyll yn gadarn#
Arhosodd Awstin yn ei sedd. Gofynnodd dri pheth ganddynt: cadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd yn y dull Rhufeinig, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef. Atebodd y Brythoniaid na wnaent yr un o’r pethau hynny, ac na dderbynient ef yn archesgob iddynt.FfynhonnellEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.
Rhybuddiodd Awstin hwy y byddent yn dioddef o law’r Saeson, a gwelodd Beda ei eiriau’n dod yn wir yng Nghaer. Ond aeth eglwys Cymru ymlaen yn ei ffordd ei hun am fwy na chanrif a hanner, nes i Elfodd ei harwain at y Pasg Rhufeinig yn 768.FfynonellauEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.Annales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
Ffynonellau a darllen pellach





