Thomas Williams, Llanidan
Brenin Copr Mynydd Parys (wedi’i gofnodi)Cyfreithiwr o Fôn a ddaeth yn Frenin Copr, meistr Mynydd Parys, y gwaith copr mwyaf yn y byd, a’i gopr yn gorchuddio llongau’r Llynges.
Thomas Williams, Llanidan
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad
1783
Mae dau o ddynion Thomas Williams yn patentu bolltau copr caled na phydrant mewn dŵr hallt, a’r flwyddyn wedyn mae’r Morlys yn eu gorchymyn i bob llong newydd.
Llun: Mynydd Parys heddiw, ger Amlwch · Mark.murphy, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Yn 1783 patentodd dau ddyn a weithiai i Thomas Williams o Lanidan, Westwood a Collins, ffordd o wneud bolltau copr digon caled i ddal llong ynghyd. Wedi profion a ddechreuodd ym mis Awst 1783, gorchmynnodd y Morlys yn 1784 fod pob llong newydd yn y llynges i’w hadeiladu â hwy.FfynonellauGreenfield Valley: an industrial landscape ↗Writing Industry, Prifysgol Leeds (Saesneg)Bu Thomas Williams yn cynrychioli’r Parchedig Edward Hughes mewn anghydfod hir i atal dynion Syr Nicholas Bayly a Charles Roe rhag cloddio copr ar dir Hughes a’i wraig, ac yna ffurfiodd Gwmni Mwynfa Parys gyda Hughes a John Dawes; yn 1783 patentodd dau o’i weithwyr, Westwood a Collins, ddulliau o wneud bolltau copr digon cryf i’w defnyddio gyda gorchudd copr, gan fod y bolltau haearn a ddefnyddid cynt yn cyrydu lle cyffyrddent â’r copr, a daeth galw gan y Llynges Frenhinol, adeiladwyr llongau masnach a llyngesau tramor; yn 1784 ymwelodd arbenigwyr metel o Ffrainc â gwaith rholio Greenfield; gwnaed disgiau copr ar gyfer darnau arian a thocynnau, gan gynnwys y bathiad Derwydd cyntaf a thocynnau ceiniog John Wilkinson, wrth ymyl y felin rolio; âi llawer o gynnyrch melinau Greenfield i fasnach Affrica: gwiail copr, manillas, padelli a llenni.Copper bolts and sheathing of ships ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Dechreuodd y llynges orchuddio llongau â chopr yn 1761; cyrydai’r bolltau haearn a ddaliai’r copr lle cyffyrddent ag ef a phydru’r coed; cafodd Thomas Williams Westwood i weithio ar galedu bolltau â rholeri rhychog, a Collins ar eu gwneud; wedi profion o Awst 1783 gorchmynnodd y Morlys yn 1784 fod pob llong newydd i ddefnyddio’r bolltau copr patent, a bod bolltau haearn hen longau i’w newid; roedd Victory Nelson yn un o’r llongau a orchuddiwyd â chopr.
| Patent | 1783, gan Westwood a CollinsFfynhonnellGreenfield Valley: an industrial landscape ↗Writing Industry, Prifysgol Leeds (Saesneg)Bu Thomas Williams yn cynrychioli’r Parchedig Edward Hughes mewn anghydfod hir i atal dynion Syr Nicholas Bayly a Charles Roe rhag cloddio copr ar dir Hughes a’i wraig, ac yna ffurfiodd Gwmni Mwynfa Parys gyda Hughes a John Dawes; yn 1783 patentodd dau o’i weithwyr, Westwood a Collins, ddulliau o wneud bolltau copr digon cryf i’w defnyddio gyda gorchudd copr, gan fod y bolltau haearn a ddefnyddid cynt yn cyrydu lle cyffyrddent â’r copr, a daeth galw gan y Llynges Frenhinol, adeiladwyr llongau masnach a llyngesau tramor; yn 1784 ymwelodd arbenigwyr metel o Ffrainc â gwaith rholio Greenfield; gwnaed disgiau copr ar gyfer darnau arian a thocynnau, gan gynnwys y bathiad Derwydd cyntaf a thocynnau ceiniog John Wilkinson, wrth ymyl y felin rolio; âi llawer o gynnyrch melinau Greenfield i fasnach Affrica: gwiail copr, manillas, padelli a llenni. |
|---|---|
| Gorchymyn y Morlys | 1784: bolltau copr i bob llong newyddFfynhonnellCopper bolts and sheathing of ships ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Dechreuodd y llynges orchuddio llongau â chopr yn 1761; cyrydai’r bolltau haearn a ddaliai’r copr lle cyffyrddent ag ef a phydru’r coed; cafodd Thomas Williams Westwood i weithio ar galedu bolltau â rholeri rhychog, a Collins ar eu gwneud; wedi profion o Awst 1783 gorchmynnodd y Morlys yn 1784 fod pob llong newydd i ddefnyddio’r bolltau copr patent, a bod bolltau haearn hen longau i’w newid; roedd Victory Nelson yn un o’r llongau a orchuddiwyd â chopr. |
| Fe’u gwnaed yn | Melinau Greenfield ger Treffynnon, Sir y FflintFfynonellauThomas Williams (1737–1802) and the Parys Mine Co. ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)1782–83: Williams yn torri cartél y toddwyr â gweithfeydd yn Ravenhead yn Swydd Gaerhirfryn a Middle Bank ac Upper Bank yn Abertawe, a melinau ger Treffynnon yn gwneud bolltau copr wedi’u rholio’n oer a hoelion gorchuddio; 1785: daw’n bartner gweithredol ym mwynfa Mona, ac mae’r Cornish Metal Company yn cytuno ag ef i beidio â chystadlu; 1787: wedi ei methiant mae’n cymryd ei rheolaeth, hyd nes i’w rym bylu yn 1792; erbyn 1808 dim ond 120 o ddynion a weithiai ym mwynfeydd Parys a Mona.Greenfield Valley: an industrial landscape ↗Writing Industry, Prifysgol Leeds (Saesneg)Bu Thomas Williams yn cynrychioli’r Parchedig Edward Hughes mewn anghydfod hir i atal dynion Syr Nicholas Bayly a Charles Roe rhag cloddio copr ar dir Hughes a’i wraig, ac yna ffurfiodd Gwmni Mwynfa Parys gyda Hughes a John Dawes; yn 1783 patentodd dau o’i weithwyr, Westwood a Collins, ddulliau o wneud bolltau copr digon cryf i’w defnyddio gyda gorchudd copr, gan fod y bolltau haearn a ddefnyddid cynt yn cyrydu lle cyffyrddent â’r copr, a daeth galw gan y Llynges Frenhinol, adeiladwyr llongau masnach a llyngesau tramor; yn 1784 ymwelodd arbenigwyr metel o Ffrainc â gwaith rholio Greenfield; gwnaed disgiau copr ar gyfer darnau arian a thocynnau, gan gynnwys y bathiad Derwydd cyntaf a thocynnau ceiniog John Wilkinson, wrth ymyl y felin rolio; âi llawer o gynnyrch melinau Greenfield i fasnach Affrica: gwiail copr, manillas, padelli a llenni. |
| Copr o | Fynydd Parys, MônFfynonellauCopper sheathing ↗Wikipedia (Saesneg)Ymosodai pryfed llongau ar gyrff pren ac arafai chwyn hwy; cadwai gorchudd copr hwy draw, ond adweithiai’r copr â bolltau haearn y llongau; roedd angen tua 15 tunnell o gopr ar bob llong ar gyfartaledd mewn rhyw 300 o blatiau; daeth y cyfan o fwynfeydd Prydain, a’r fwyaf ohonynt oedd Mynydd Parys ym Môn.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd copr yma yn yr Oes Efydd gynnar, bron i 4,000 o flynyddoedd yn ôl; darganfuwyd y wythïen fawr gan Rowland Pugh, mwynwr lleol, ar 2 Mawrth 1768, a chafodd botel o wisgi a thŷ yn ddi-rent, a chadwyd y dydd yn ŵyl hyd 1858 o leiaf; yn y 1780au y mwynglawdd oedd y mwyaf yn Ewrop gan reoli marchnad gopr y byd; â’i gopr y gorchuddiwyd llongau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn a phryf llong oddi ar y cyrff fel yr hwylient yn gyflymach ac aros yn hwy ar y môr; codwyd pier yn Amlwch yn 1782; trawodd Cwmni Mwynglawdd Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793; daeth y gwaith dan ddaear i ben yn 1904. |
Roedd gan long ryfel bren ddau elyn dan y dŵr. Yn y moroedd cynnes turiai’r pryf llong i dderw’r corff, a thyfai chwyn arno nes bod y llong yn araf mewn brwydr.FfynhonnellCopper sheathing ↗Wikipedia (Saesneg)Ymosodai pryfed llongau ar gyrff pren ac arafai chwyn hwy; cadwai gorchudd copr hwy draw, ond adweithiai’r copr â bolltau haearn y llongau; roedd angen tua 15 tunnell o gopr ar bob llong ar gyfartaledd mewn rhyw 300 o blatiau; daeth y cyfan o fwynfeydd Prydain, a’r fwyaf ohonynt oedd Mynydd Parys ym Môn.
O 1761 dechreuodd y llynges orchuddio gwaelodion ei llongau â llenni tenau o gopr, a chadwyd y pryfed a’r chwyn draw. Hwyliai llongau â gorchudd copr yn gyflymach a gallent aros yn hwy ar y môr.FfynonellauCopper bolts and sheathing of ships ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Dechreuodd y llynges orchuddio llongau â chopr yn 1761; cyrydai’r bolltau haearn a ddaliai’r copr lle cyffyrddent ag ef a phydru’r coed; cafodd Thomas Williams Westwood i weithio ar galedu bolltau â rholeri rhychog, a Collins ar eu gwneud; wedi profion o Awst 1783 gorchmynnodd y Morlys yn 1784 fod pob llong newydd i ddefnyddio’r bolltau copr patent, a bod bolltau haearn hen longau i’w newid; roedd Victory Nelson yn un o’r llongau a orchuddiwyd â chopr.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd copr yma yn yr Oes Efydd gynnar, bron i 4,000 o flynyddoedd yn ôl; darganfuwyd y wythïen fawr gan Rowland Pugh, mwynwr lleol, ar 2 Mawrth 1768, a chafodd botel o wisgi a thŷ yn ddi-rent, a chadwyd y dydd yn ŵyl hyd 1858 o leiaf; yn y 1780au y mwynglawdd oedd y mwyaf yn Ewrop gan reoli marchnad gopr y byd; â’i gopr y gorchuddiwyd llongau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn a phryf llong oddi ar y cyrff fel yr hwylient yn gyflymach ac aros yn hwy ar y môr; codwyd pier yn Amlwch yn 1782; trawodd Cwmni Mwynglawdd Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793; daeth y gwaith dan ddaear i ben yn 1904.
Roedd angen tua phymtheg tunnell o gopr ar bob llong ar gyfartaledd, mewn rhyw dri chant o blatiau, a deuai’r cyfan o fwynfeydd Prydain. Y fwyaf ohonynt oedd Mynydd Parys.FfynhonnellCopper sheathing ↗Wikipedia (Saesneg)Ymosodai pryfed llongau ar gyrff pren ac arafai chwyn hwy; cadwai gorchudd copr hwy draw, ond adweithiai’r copr â bolltau haearn y llongau; roedd angen tua 15 tunnell o gopr ar bob llong ar gyfartaledd mewn rhyw 300 o blatiau; daeth y cyfan o fwynfeydd Prydain, a’r fwyaf ohonynt oedd Mynydd Parys ym Môn.
Erbyn 1786 roedd gan fwynfa Parys un ar ddeg ar hugain o ffwrneisi ei hun, ac ymestynnai ei stordai, ei hodynau a’i ffwrneisi toddi o’r mynydd i lawr at geiau Porth Amlwch.FfynhonnellParys Mine Co ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)1769: teuluoedd Lewis a Hughes yn cyflogi Thomas Williams yn erbyn Syr Nicholas Bayly; 1778: Williams yn bartner gweithredol Cwmni Mwynfa Parys newydd, a gododd stordai, swyddfeydd, odynau rhostio, odynau calch a ffwrneisi toddi ar y mynydd neu ym Mhorth Amlwch; erbyn 1785 roedd Williams hefyd yn rheoli mwynfa Mona, a chodwyd pier a cheiau newydd yn y porthladd; erbyn 1786 roedd gan fwynfa Parys 31 o ffwrneisi; 1811: y ddwy fwynfa’n mynd i’r Arglwydd Uxbridge; 1813: gwaith Ravenhead yn Swydd Gaerhirfryn yn cau a thoddi’n ailddechrau yn Amlwch; 1899: mwynfeydd Mona a Pharys yn uno fel Mona and Parys Mines Ltd.

Ond daeth perygl newydd gyda’r copr. Lle cyffyrddai’r llenni copr â’r bolltau haearn a ddaliai blanciau’r llong ynghyd, bwytâi dŵr y môr yr haearn, a dechreuai’r coed o gwmpas y bolltau bydru.FfynonellauCopper bolts and sheathing of ships ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Dechreuodd y llynges orchuddio llongau â chopr yn 1761; cyrydai’r bolltau haearn a ddaliai’r copr lle cyffyrddent ag ef a phydru’r coed; cafodd Thomas Williams Westwood i weithio ar galedu bolltau â rholeri rhychog, a Collins ar eu gwneud; wedi profion o Awst 1783 gorchmynnodd y Morlys yn 1784 fod pob llong newydd i ddefnyddio’r bolltau copr patent, a bod bolltau haearn hen longau i’w newid; roedd Victory Nelson yn un o’r llongau a orchuddiwyd â chopr.Copper sheathing ↗Wikipedia (Saesneg)Ymosodai pryfed llongau ar gyrff pren ac arafai chwyn hwy; cadwai gorchudd copr hwy draw, ond adweithiai’r copr â bolltau haearn y llongau; roedd angen tua 15 tunnell o gopr ar bob llong ar gyfartaledd mewn rhyw 300 o blatiau; daeth y cyfan o fwynfeydd Prydain, a’r fwyaf ohonynt oedd Mynydd Parys ym Môn.
Ni phydrai bollt gopr, ond roedd copr cyffredin yn rhy feddal i ddal planciau llong mewn storm. Rhaid oedd cael bollt gopr mor galed â haearn.FfynonellauCopper bolts and sheathing of ships ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Dechreuodd y llynges orchuddio llongau â chopr yn 1761; cyrydai’r bolltau haearn a ddaliai’r copr lle cyffyrddent ag ef a phydru’r coed; cafodd Thomas Williams Westwood i weithio ar galedu bolltau â rholeri rhychog, a Collins ar eu gwneud; wedi profion o Awst 1783 gorchmynnodd y Morlys yn 1784 fod pob llong newydd i ddefnyddio’r bolltau copr patent, a bod bolltau haearn hen longau i’w newid; roedd Victory Nelson yn un o’r llongau a orchuddiwyd â chopr.Greenfield Valley: an industrial landscape ↗Writing Industry, Prifysgol Leeds (Saesneg)Bu Thomas Williams yn cynrychioli’r Parchedig Edward Hughes mewn anghydfod hir i atal dynion Syr Nicholas Bayly a Charles Roe rhag cloddio copr ar dir Hughes a’i wraig, ac yna ffurfiodd Gwmni Mwynfa Parys gyda Hughes a John Dawes; yn 1783 patentodd dau o’i weithwyr, Westwood a Collins, ddulliau o wneud bolltau copr digon cryf i’w defnyddio gyda gorchudd copr, gan fod y bolltau haearn a ddefnyddid cynt yn cyrydu lle cyffyrddent â’r copr, a daeth galw gan y Llynges Frenhinol, adeiladwyr llongau masnach a llyngesau tramor; yn 1784 ymwelodd arbenigwyr metel o Ffrainc â gwaith rholio Greenfield; gwnaed disgiau copr ar gyfer darnau arian a thocynnau, gan gynnwys y bathiad Derwydd cyntaf a thocynnau ceiniog John Wilkinson, wrth ymyl y felin rolio; âi llawer o gynnyrch melinau Greenfield i fasnach Affrica: gwiail copr, manillas, padelli a llenni.
Rhoddodd Thomas Williams, y cyfreithiwr o Fôn a redai Gwmni Mwynfa Parys, ddau o’i ddynion ar waith ar y broblem. Caledodd Westwood y bolltau a’u siapio drwy yrru’r copr rhwng rholeri â rhigolau ynddynt, a gweithiodd Collins ar eu gwneud. Yn 1783 patentwyd eu dulliau.FfynonellauCopper bolts and sheathing of ships ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Dechreuodd y llynges orchuddio llongau â chopr yn 1761; cyrydai’r bolltau haearn a ddaliai’r copr lle cyffyrddent ag ef a phydru’r coed; cafodd Thomas Williams Westwood i weithio ar galedu bolltau â rholeri rhychog, a Collins ar eu gwneud; wedi profion o Awst 1783 gorchmynnodd y Morlys yn 1784 fod pob llong newydd i ddefnyddio’r bolltau copr patent, a bod bolltau haearn hen longau i’w newid; roedd Victory Nelson yn un o’r llongau a orchuddiwyd â chopr.Greenfield Valley: an industrial landscape ↗Writing Industry, Prifysgol Leeds (Saesneg)Bu Thomas Williams yn cynrychioli’r Parchedig Edward Hughes mewn anghydfod hir i atal dynion Syr Nicholas Bayly a Charles Roe rhag cloddio copr ar dir Hughes a’i wraig, ac yna ffurfiodd Gwmni Mwynfa Parys gyda Hughes a John Dawes; yn 1783 patentodd dau o’i weithwyr, Westwood a Collins, ddulliau o wneud bolltau copr digon cryf i’w defnyddio gyda gorchudd copr, gan fod y bolltau haearn a ddefnyddid cynt yn cyrydu lle cyffyrddent â’r copr, a daeth galw gan y Llynges Frenhinol, adeiladwyr llongau masnach a llyngesau tramor; yn 1784 ymwelodd arbenigwyr metel o Ffrainc â gwaith rholio Greenfield; gwnaed disgiau copr ar gyfer darnau arian a thocynnau, gan gynnwys y bathiad Derwydd cyntaf a thocynnau ceiniog John Wilkinson, wrth ymyl y felin rolio; âi llawer o gynnyrch melinau Greenfield i fasnach Affrica: gwiail copr, manillas, padelli a llenni.

Gwnaed y bolltau ym melinau Williams ger Treffynnon yn Sir y Fflint, a gynhyrchai folltau copr wedi’u rholio’n oer a hoelion gorchuddio o gopr a gloddiwyd ym Môn.FfynonellauThomas Williams (1737–1802) and the Parys Mine Co. ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)1782–83: Williams yn torri cartél y toddwyr â gweithfeydd yn Ravenhead yn Swydd Gaerhirfryn a Middle Bank ac Upper Bank yn Abertawe, a melinau ger Treffynnon yn gwneud bolltau copr wedi’u rholio’n oer a hoelion gorchuddio; 1785: daw’n bartner gweithredol ym mwynfa Mona, ac mae’r Cornish Metal Company yn cytuno ag ef i beidio â chystadlu; 1787: wedi ei methiant mae’n cymryd ei rheolaeth, hyd nes i’w rym bylu yn 1792; erbyn 1808 dim ond 120 o ddynion a weithiai ym mwynfeydd Parys a Mona.Greenfield Valley: an industrial landscape ↗Writing Industry, Prifysgol Leeds (Saesneg)Bu Thomas Williams yn cynrychioli’r Parchedig Edward Hughes mewn anghydfod hir i atal dynion Syr Nicholas Bayly a Charles Roe rhag cloddio copr ar dir Hughes a’i wraig, ac yna ffurfiodd Gwmni Mwynfa Parys gyda Hughes a John Dawes; yn 1783 patentodd dau o’i weithwyr, Westwood a Collins, ddulliau o wneud bolltau copr digon cryf i’w defnyddio gyda gorchudd copr, gan fod y bolltau haearn a ddefnyddid cynt yn cyrydu lle cyffyrddent â’r copr, a daeth galw gan y Llynges Frenhinol, adeiladwyr llongau masnach a llyngesau tramor; yn 1784 ymwelodd arbenigwyr metel o Ffrainc â gwaith rholio Greenfield; gwnaed disgiau copr ar gyfer darnau arian a thocynnau, gan gynnwys y bathiad Derwydd cyntaf a thocynnau ceiniog John Wilkinson, wrth ymyl y felin rolio; âi llawer o gynnyrch melinau Greenfield i fasnach Affrica: gwiail copr, manillas, padelli a llenni.
Profodd y llynges y bolltau newydd o fis Awst 1783. Yn 1784 gorchmynnodd y Morlys fod pob llong newydd i ddefnyddio’r bolltau copr patent, a bod bolltau haearn yr hen longau i’w newid.FfynhonnellCopper bolts and sheathing of ships ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Dechreuodd y llynges orchuddio llongau â chopr yn 1761; cyrydai’r bolltau haearn a ddaliai’r copr lle cyffyrddent ag ef a phydru’r coed; cafodd Thomas Williams Westwood i weithio ar galedu bolltau â rholeri rhychog, a Collins ar eu gwneud; wedi profion o Awst 1783 gorchmynnodd y Morlys yn 1784 fod pob llong newydd i ddefnyddio’r bolltau copr patent, a bod bolltau haearn hen longau i’w newid; roedd Victory Nelson yn un o’r llongau a orchuddiwyd â chopr.
Daeth archebion hefyd gan adeiladwyr llongau masnach a chan lyngesau gwledydd eraill. Yn 1784 daeth criw o arbenigwyr metel o Ffrainc i weld gwaith rholio Greenfield drostynt eu hunain.FfynhonnellGreenfield Valley: an industrial landscape ↗Writing Industry, Prifysgol Leeds (Saesneg)Bu Thomas Williams yn cynrychioli’r Parchedig Edward Hughes mewn anghydfod hir i atal dynion Syr Nicholas Bayly a Charles Roe rhag cloddio copr ar dir Hughes a’i wraig, ac yna ffurfiodd Gwmni Mwynfa Parys gyda Hughes a John Dawes; yn 1783 patentodd dau o’i weithwyr, Westwood a Collins, ddulliau o wneud bolltau copr digon cryf i’w defnyddio gyda gorchudd copr, gan fod y bolltau haearn a ddefnyddid cynt yn cyrydu lle cyffyrddent â’r copr, a daeth galw gan y Llynges Frenhinol, adeiladwyr llongau masnach a llyngesau tramor; yn 1784 ymwelodd arbenigwyr metel o Ffrainc â gwaith rholio Greenfield; gwnaed disgiau copr ar gyfer darnau arian a thocynnau, gan gynnwys y bathiad Derwydd cyntaf a thocynnau ceiniog John Wilkinson, wrth ymyl y felin rolio; âi llawer o gynnyrch melinau Greenfield i fasnach Affrica: gwiail copr, manillas, padelli a llenni.
Roedd llong Nelson, HMS Victory, yn un o’r llongau a orchuddiwyd â chopr, a phan hwyliodd y llynges i Frwydr Trafalgar yn 1805, roedd ei chyrff wedi’u dal ynghyd a’u gorchuddio oddi tanynt â chopr, llawer ohono o Fôn.FfynonellauCopper bolts and sheathing of ships ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Dechreuodd y llynges orchuddio llongau â chopr yn 1761; cyrydai’r bolltau haearn a ddaliai’r copr lle cyffyrddent ag ef a phydru’r coed; cafodd Thomas Williams Westwood i weithio ar galedu bolltau â rholeri rhychog, a Collins ar eu gwneud; wedi profion o Awst 1783 gorchmynnodd y Morlys yn 1784 fod pob llong newydd i ddefnyddio’r bolltau copr patent, a bod bolltau haearn hen longau i’w newid; roedd Victory Nelson yn un o’r llongau a orchuddiwyd â chopr.Copper sheathing ↗Wikipedia (Saesneg)Ymosodai pryfed llongau ar gyrff pren ac arafai chwyn hwy; cadwai gorchudd copr hwy draw, ond adweithiai’r copr â bolltau haearn y llongau; roedd angen tua 15 tunnell o gopr ar bob llong ar gyfartaledd mewn rhyw 300 o blatiau; daeth y cyfan o fwynfeydd Prydain, a’r fwyaf ohonynt oedd Mynydd Parys ym Môn.
Yn y 1780au Mynydd Parys oedd mwynfa gopr fwyaf Ewrop, a chwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd. Helpodd bolltau Westwood a Collins i wneud Thomas Williams yn ddyn a alwodd Matthew Boulton yn ‘frenin y copr’.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.Thomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn Llanidan, Môn, ar 13 Mai 1737; cyfreithiwr a ddaeth yn bartner rheoli Cwmni Mwynglawdd Parys; galwodd Matthew Boulton ef yn “copper king”, “the despotick sovereign of the copper trade”; dywedir iddo ddod â bolltau copr i ddal y gorchudd copr ar longau’r llynges; bu’n AS dros Great Marlow o 1790 hyd 1802; bu farw ar 30 Tachwedd 1802, pan weithiai 1,200 o bobl yn ei fwyngloddiau ym Mharys a Mona.
Cyfreithiwr o Fôn a ddaeth yn Frenin Copr, meistr Mynydd Parys, y gwaith copr mwyaf yn y byd, a’i gopr yn gorchuddio llongau’r Llynges.
Thomas Williams, LlanidanMae Richard Pennant yn cymryd chwareli llechi ei ystad i’w ddwylo ei hun ac yn agor chwarel newydd uwchben y Fethesda a fyddai, a hi’n fuan y fwyaf yn y byd.
Agor chwarel y Penrhyn yng NghaebraichycafnMae Thomas Johnes yn dechrau plannu miliynau o goed a chreu llwybrau o amgylch ei blasty yn yr Hafod yn nyffryn Ystwyth.
Yr HafodMae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.
Ysgolion Thomas CharlesA newid mân yn brin, mae Cwmni Mwynfa Parys yn bathu ei geiniogau copr ei hun, â phen derwydd arnynt, i dalu ei weithwyr.
Ceiniogau Derwydd ParysGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan