Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

1783

Bolltau copr i’r llynges

Mae dau o ddynion Thomas Williams yn patentu bolltau copr caled na phydrant mewn dŵr hallt, a’r flwyddyn wedyn mae’r Morlys yn eu gorchymyn i bob llong newydd.

Llun: Mynydd Parys heddiw, ger Amlwch · Mark.murphy, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Yn 1783 patentodd dau ddyn a weithiai i Thomas Williams o Lanidan, Westwood a Collins, ffordd o wneud bolltau copr digon caled i ddal llong ynghyd. Wedi profion a ddechreuodd ym mis Awst 1783, gorchmynnodd y Morlys yn 1784 fod pob llong newydd yn y llynges i’w hadeiladu â hwy.

Patent1783, gan Westwood a Collins
Gorchymyn y Morlys1784: bolltau copr i bob llong newydd
Fe’u gwnaed ynMelinau Greenfield ger Treffynnon, Sir y Fflint
Copr oFynydd Parys, Môn

Pryfed a chwyn#

Roedd gan long ryfel bren ddau elyn dan y dŵr. Yn y moroedd cynnes turiai’r pryf llong i dderw’r corff, a thyfai chwyn arno nes bod y llong yn araf mewn brwydr.

O 1761 dechreuodd y llynges orchuddio gwaelodion ei llongau â llenni tenau o gopr, a chadwyd y pryfed a’r chwyn draw. Hwyliai llongau â gorchudd copr yn gyflymach a gallent aros yn hwy ar y môr.

Roedd angen tua phymtheg tunnell o gopr ar bob llong ar gyfartaledd, mewn rhyw dri chant o blatiau, a deuai’r cyfan o fwynfeydd Prydain. Y fwyaf ohonynt oedd Mynydd Parys.

Erbyn 1786 roedd gan fwynfa Parys un ar ddeg ar hugain o ffwrneisi ei hun, ac ymestynnai ei stordai, ei hodynau a’i ffwrneisi toddi o’r mynydd i lawr at geiau Porth Amlwch.

Mwynfeydd Parys yn 1800, wedi’u darlunio gan Edward Pugh: mwynwyr ar bigynnau’r graig a winshis yn uchel ar furiau’r pwll
Mwynfeydd Parys yn 1800, wedi’u darlunio gan Edward Pugh: mwynwyr ar bigynnau’r graig a winshis yn uchel ar furiau’r pwll · Llun: Edward Pugh, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Trafferth yr haearn#

Ond daeth perygl newydd gyda’r copr. Lle cyffyrddai’r llenni copr â’r bolltau haearn a ddaliai blanciau’r llong ynghyd, bwytâi dŵr y môr yr haearn, a dechreuai’r coed o gwmpas y bolltau bydru.

Ni phydrai bollt gopr, ond roedd copr cyffredin yn rhy feddal i ddal planciau llong mewn storm. Rhaid oedd cael bollt gopr mor galed â haearn.

Westwood a Collins#

Rhoddodd Thomas Williams, y cyfreithiwr o Fôn a redai Gwmni Mwynfa Parys, ddau o’i ddynion ar waith ar y broblem. Caledodd Westwood y bolltau a’u siapio drwy yrru’r copr rhwng rholeri â rhigolau ynddynt, a gweithiodd Collins ar eu gwneud. Yn 1783 patentwyd eu dulliau.

Thomas Williams o Lanidan, Twm Chwarae Teg, Brenin y Copr, ar ôl Thomas Lawrence
Thomas Williams o Lanidan, Twm Chwarae Teg, Brenin y Copr, ar ôl Thomas Lawrence · Llun: Thomas Lawrence, Public domain, Wikimedia Commons

Gwnaed y bolltau ym melinau Williams ger Treffynnon yn Sir y Fflint, a gynhyrchai folltau copr wedi’u rholio’n oer a hoelion gorchuddio o gopr a gloddiwyd ym Môn.

Gorchymyn y Morlys#

Profodd y llynges y bolltau newydd o fis Awst 1783. Yn 1784 gorchmynnodd y Morlys fod pob llong newydd i ddefnyddio’r bolltau copr patent, a bod bolltau haearn yr hen longau i’w newid.

Daeth archebion hefyd gan adeiladwyr llongau masnach a chan lyngesau gwledydd eraill. Yn 1784 daeth criw o arbenigwyr metel o Ffrainc i weld gwaith rholio Greenfield drostynt eu hunain.

Copr yn Trafalgar#

Roedd llong Nelson, HMS Victory, yn un o’r llongau a orchuddiwyd â chopr, a phan hwyliodd y llynges i Frwydr Trafalgar yn 1805, roedd ei chyrff wedi’u dal ynghyd a’u gorchuddio oddi tanynt â chopr, llawer ohono o Fôn.

Yn y 1780au Mynydd Parys oedd mwynfa gopr fwyaf Ewrop, a chwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd. Helpodd bolltau Westwood a Collins i wneud Thomas Williams yn ddyn a alwodd Matthew Boulton yn ‘frenin y copr’.

Y bobl

1737–1802

Thomas Williams, Llanidan

Brenin Copr Mynydd Parys (wedi’i gofnodi)

Cyfreithiwr o Fôn a ddaeth yn Frenin Copr, meistr Mynydd Parys, y gwaith copr mwyaf yn y byd, a’i gopr yn gorchuddio llongau’r Llynges.

Thomas Williams, Llanidan

Cyn ac wedyn

  1. Agor chwarel y Penrhyn yng Nghaebraichycafn

    Mae Richard Pennant yn cymryd chwareli llechi ei ystad i’w ddwylo ei hun ac yn agor chwarel newydd uwchben y Fethesda a fyddai, a hi’n fuan y fwyaf yn y byd.

    Agor chwarel y Penrhyn yng Nghaebraichycafn
  2. Yr Hafod

    Mae Thomas Johnes yn dechrau plannu miliynau o goed a chreu llwybrau o amgylch ei blasty yn yr Hafod yn nyffryn Ystwyth.

    Yr Hafod
  3. Ysgolion Thomas Charles

    Mae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.

    Ysgolion Thomas Charles
  4. Ceiniogau Derwydd Parys

    A newid mân yn brin, mae Cwmni Mwynfa Parys yn bathu ei geiniogau copr ei hun, â phen derwydd arnynt, i dalu ei weithwyr.

    Ceiniogau Derwydd Parys

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf