Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Teyrnas y Copr: mynydd coch Môn a ffwrneisi Abertawe

Sut y daeth bryn gwyntog ym Môn yn fwynfa gopr fwyaf y ddaear ac Abertawe yn Copperopolis: mwynwyr Oes yr Efydd ar y Gogarth, Gwythïen Fawr 1768, Twm Chwarae Teg a’r llynges â’i gwaelodion copr, ceiniogau Parys, mwg y Tawe, a phris dynol copr Cymru.

Llun: Mwynfa Parys tua 1790, ar ôl Julius Caesar Ibbetson: mwynwyr wrth y winshis ar ymyl y clogwyn uwchben y pwll agored mawr, a dynion yn torri mwyn ar y gwaelod (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) · Julius Caesar Ibbetson, National Library of Wales, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif cloddiai un bryn gwyntog ar Ynys Môn fwy o gopr nag unman arall ar y ddaear, tra toddai ffwrneisi glo Abertawe fwyn pum cyfandir. Gyda’i gilydd buont yn gorchuddio llynges Prydain â chopr, yn bathu eu harian eu hunain, ac yn clymu diwydiant Cymru wrth fasnach y byd ac wrth arfordir caethwasiaeth yr Iwerydd.

Y mwyngloddio cynharafY Gogarth a Mynydd Parys, tua 1900 CC: mwynwyr Oes yr Efydd yn cloddio copr ag offer asgwrn a morthwylion carreg
Y darganfyddiad mawrMynydd Parys, Amlwch, 2 Mawrth 1768: mwynwyr yn taro’r Wythïen Fawr ddim ond saith troedfedd dan y grug
Brenin y CoprThomas Williams (‘Twm Chwarae Teg’), 1785: y cyfreithiwr o Fôn yn rheoli marchnad gopr y byd a chyflenwad y llynges
‘Copperopolis’Gweithfeydd yr Hafod a’r Morfa, Abertawe, 1810–1880: Cwm Tawe Isaf yn toddi hyd at naw rhan o ddeg o gopr Prydain
Achos y mwgBrawdlys Caerfyrddin, 1833: ffermwyr yn mynd â thoddwyr y Vivianiaid i’r llys oherwydd y cymylau sylffwr

Cynion asgwrn ar y Gogarth#

Bedair mil o flynyddoedd cyn yr injan stêm, roedd Cymru eisoes yn wlad copr. Ar bentir calchfaen y Gogarth uwchben Llandudno, a thros y dŵr ar Fynydd Parys ym Môn, dilynai teuluoedd Oes yr Efydd wythiennau gwyrdd o falachit yn ddwfn dan ddaear. Credir bod plant yn gwthio drwy dwneli prin yn lletach na’u hysgwyddau, gan grafu’r graig feddal ag asennau gwartheg a chyrn ceirw, tra holltai’r mwynwyr hŷn y garreg galetach â thân a cherrig crynion trymion o’r traeth.

Gweithfeydd copr agored Oes yr Efydd ym mwyngloddiau’r Gogarth uwchben Llandudno
Gweithfeydd copr agored Oes yr Efydd ym mwyngloddiau’r Gogarth uwchben Llandudno · Llun: David Dixon, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Toddid y copr a gariwyd i’r wyneb gyda thun, o Gernyw yn fwy na thebyg, i fwrw bwyeill, dagerau a phennau gwaywffyn Prydain Oes yr Efydd. Pan oresgynnodd y Rhufeiniaid Ynys Môn yn 60 OC a 77 OC, mae’n ymddangos iddynt weithio Mynydd Parys eto: cafwyd teisennau crwn o gopr tawdd wedi’u stampio yn Lladin gerllaw. Yna bu’r mynydd yn dawel am fwy na mil o flynyddoedd.

Darganfyddiad 2 Mawrth 1768#

Yn y 1760au treuliodd tirfeddiannwr o Blas Newydd, Syr Nicholas Bayly, a chwmni mwyngloddio o Macclesfield, Charles Roe and Company, flynyddoedd yn suddo siafftiau llawn dŵr i Fynydd Parys heb fawr i’w ddangos am eu harian. Erbyn dechrau 1768 roedd y cwmni’n barod i dalu ei ddynion a gadael y mynydd am byth.

Fel cynnig olaf, rhannodd capten y mwynfeydd, Jonathan Roose, ei ddynion yn fintai bychain a’u gosod i gloddio ger nant ar y bryn, lle’r oedd hen weithfeydd a dŵr wedi’i staenio gan gopr i’w gweld yn y dywarchen. Ar 2 Mawrth 1768, diwrnod a gadwyd yn ŵyl gan fwynwyr Môn am genedlaethau, trawodd caib un ohonynt, Rowland Pugh, wely solet o fwyn copr cyfoethog lai na saith troedfedd dan y grug.

O fewn ugain mlynedd roedd Mynydd Parys wedi’i gafnu’n geunant anferth, myglyd o graig goch, felen a phorffor, a gweithiai rhyw ddeuddeg cant o ddynion, menywod a phlant yn ei fwynfeydd. Hongiai mwynwyr ar raffau o winshis pren ar ymyl y clogwyn i chwythu wyneb y graig, tra eisteddai menywod a elwid y Copr Ladis mewn siediau hirion yn torri’r mwyn â morthwylion wyneb gwastad. Daliwyd hyd yn oed y dŵr glaw brown a ddraeniai drwy’r mynydd mewn pyllau yn llawn hen haearn, a drôi’r dŵr asid yn llaid copr cyfoethog.

Pwll agored mawr Mynydd Parys heddiw, ei graig wedi’i staenio’n goch, yn felyn ac yn borffor
Pwll agored mawr Mynydd Parys heddiw, ei graig wedi’i staenio’n goch, yn felyn ac yn borffor · Llun: Mark.murphy, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

‘Twm Chwarae Teg’ a llongau Trafalgar#

Daw achos llys bob amser gyda ffortiwn fawr. Rhennid hanner gorllewinol y mynydd, fferm Parys, rhwng Syr Nicholas Bayly a chlerigwr ifanc, Edward Hughes, a gafodd y tir drwy ei wraig Mary o deulu Lewis, Llys Dulas. Pan wthiodd mwynwyr Bayly ymlaen i’r tir hwnnw, aeth Hughes i gyfraith, a chyflogi cyfreithiwr gwlad o Fôn o’r enw Thomas Williams o Lanidan. Wedi blynyddoedd yn y llysoedd, daeth Williams allan yn 1778 yn bartner rheoli, gyda Hughes a’r bancer o Lundain John Dawes, yng Nghwmni newydd Mwynfa Parys.

Yn Gymraeg fe’i gelwid yn Twm Chwarae Teg, ac roedd Williams yn llawer mwy na chyfreithiwr. Erbyn canol y 1780au ef a gyfarwyddai’r ddwy fwynfa ar Fynydd Parys, codai bier a chei newydd yn harbwr cul a chreigiog Amlwch, rhedai weithfeydd toddi yn Abertawe ac yn Swydd Gaerhirfryn a melinau copr yn Sir y Fflint, a tharo bargen â mwynfeydd Cernyw, gan redeg eu Cornish Metal Company o 1787, i reoli pris copr ar draws Ewrop.

Thomas Williams o Lanidan, Twm Chwarae Teg, Brenin y Copr, ar ôl Thomas Lawrence
Thomas Williams o Lanidan, Twm Chwarae Teg, Brenin y Copr, ar ôl Thomas Lawrence · Llun: Thomas Lawrence, Public domain, Wikimedia Commons

Gwelodd Williams fod angen copr ar Lynges Frenhinol Prydain. Mewn moroedd cynnes bwytâi pryfed tyllu pren drwy gyrff derw llongau rhyfel Prydain, tra arafai chwyn hwy mewn brwydr. Rhwystrai haenau copr ar waelod llong y pryfed, ond gwnâi dŵr y môr i’r platiau copr fwyta bolltau haearn y llong nes i’r estyll ddod yn rhydd. Yn 1783 perffeithiodd gweithfeydd Williams folltau copr caled, wedi’u rholio’n oer, na phydrent mewn dŵr hallt, wedi’u patentu gan ddau o’i ddynion, Westwood a Collins, ac yn 1784 gorchmynnodd y Morlys hwy i bob llong newydd. Pan hwyliodd y Llyngesydd Nelson i Frwydr Trafalgar yn 1805, roedd ei longau wedi’u dal ynghyd a’u gorchuddio oddi tanynt â chopr, llawer ohono o Fôn.

Pan aeth Prydain yn brin o newid mân yn 1787, bathodd Williams hyd yn oed ei arian ei hun: ceiniogau enwog ‘Derwydd Parys’, â phen derwydd â chwfl arno mewn torch o ddail derw.

Ceiniog Cwmni Mwynfa Parys o 1787–1793, â phen derwydd â chwfl arno mewn torch o ddail derw
Ceiniog Cwmni Mwynfa Parys o 1787–1793, â phen derwydd â chwfl arno mewn torch o ddail derw · Llun: The Portable Antiquities Scheme, Dot Boughton, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

‘Copperopolis’ ar lan afon Tawe#

Dim ond hanner y gwaith oedd cloddio’r mwyn. Roedd angen tua thair tunnell o lo i doddi un dunnell o fwyn copr, felly roedd yn rhatach hwylio’r graig i’r de at wythiennau glo Morgannwg na chario glo i’r gogledd i Fôn.

O 1717 ymlaen cododd tai toddi ar lannau afon Tawe uwchben Abertawe ac o gwmpas Castell-nedd a Llanelli. Erbyn y 1820au, dan arweiniad y diwydiannwr o dras Gernywaidd John Henry Vivian yng Ngwaith yr Hafod, roedd Cwm Tawe Isaf wedi troi’n Copperopolis. Dôi barciau hwylio cyflym, ‘Cape Horners’ enwog Abertawe â’u gwaelodion copr, â mwyn o Gernyw, Iwerddon, Ciwba, Chile a De Awstralia i ddociau Abertawe, a chario glo Cymru allan i’r byd ar eu mordaith yn ôl.

Gwaith copr yr Hafod, eiddo’r Vivianiaid, ar afon Tawe, wedi’i baentio gan James Harris (Oriel Gelf Glynn Vivian)
Gwaith copr yr Hafod, eiddo’r Vivianiaid, ar afon Tawe, wedi’i baentio gan James Harris (Oriel Gelf Glynn Vivian) · Llun: James Harris, Public domain, Wikimedia Commons

Daeth cwmwl chwerw gyda’r cyfoeth. Tywalltai rhostio mwyn copr llawn sylffwr filoedd o dunelli o ‘fwg copr’ gwyn, tagu allan o simneiau’r cwm. Diosgodd yr asid bob coeden a phob glaswelltyn oddi ar y bryniau i’r dwyrain o’r Tawe ac, meddai’r ffermwyr, gwnaeth eu gwartheg yn gloff a difetha’u dannedd. Yn 1833 aeth ffermwyr lleol â theulu Vivian i Frawdlys Caerfyrddin yn Achos Mawr Mwg y Copr. Roedd y Vivianiaid eisoes wedi troi at wyddoniaeth: yn y 1820au cododd John Henry Vivian ffliwiau hirion a chyddwysyddion i ddal y mwg, a dilynodd y gwyddonydd Michael Faraday, a astudiodd y llygredd yn Abertawe, y gwaith yn fanwl. Eto i gyd arhosodd llawr y cwm yn graig noeth a slag du am ganrif arall.

Tŷ injan Musgrave a’i olwyn dro yng ngwaith copr yr Hafod-Morfa heddiw
Tŷ injan Musgrave a’i olwyn dro yng ngwaith copr yr Hafod-Morfa heddiw · Llun: RobinLeicester, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Pris dynol copr Cymru#

Wrth i’r gwythiennau dwfn ym Mynydd Parys fynd yn anos eu gweithio ar ôl 1800, ac i fwynfeydd tramor ddysgu toddi eu mwyn eu hunain wrth geg y pwll yn y 1880au, pylodd ymerodraeth gopr Cymru yn araf.

Wrth edrych yn ôl, mae haneswyr yn gweld dwy ochr i Deyrnas y Copr. Ym Môn ac ar hyd y Tawe, cododd copr drefi, ysgolion, capeli a harbyrau, a rhoddodd i weithwyr metel Cymru sgiliau a gariwyd ganddynt ar draws y byd, o Montana i Awstralia. Ond mae cofnodion y fasnach yn dangos ochr dywyllach hefyd: ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif, cynhyrchai melinau Thomas Williams a ffwrneisi Abertawe hefyd dunelli o wiail copr, padelli a manillas (breichledau ar ffurf pedol) a werthid i longau caethweision Lerpwl a Bryste i brynu dynion a menywod caeth ar arfordir Gorllewin Affrica.

Lleoedd i ymweld â hwy#

Mynydd Parys, Amlwch (maes parcio LL68 9RE)Cerddwch y llwybrau ag arwyddion o gwmpas y pwll agored amryliw anferth a’r pyllau gwaddodi ar y mynydd. Caeodd amgueddfa Teyrnas y Copr ym Mhorth Amlwch (LL68 9DB) yn 2022, ac mae ei hymddiriedolaeth yn cynllunio canolfan ymwelwyr newydd ar y mynydd ei hun.
Gwaith Copr yr Hafod-Morfa ac Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, Abertawe (SA1 3RD)Crwydrwch dai injan a siediau melinau rholio’r bedwaredd ganrif ar bymtheg ar lan afon Tawe, a chasgliadau diwydiannol Amgueddfa’r Glannau, sydd am ddim i ymweld â hi.
Mwyngloddiau’r Gogarth, Llandudno (LL30 2XG)Cerddwch drwy dwneli copr gwreiddiol Oes yr Efydd, a gloddiwyd fwy na 3,500 o flynyddoedd yn ôl ar benrhyn y Creuddyn.

Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf