

Erthygl
Teyrnas y Copr: mynydd coch Môn a ffwrneisi Abertawe
Sut y daeth bryn gwyntog ym Môn yn fwynfa gopr fwyaf y ddaear ac Abertawe yn Copperopolis: mwynwyr Oes yr Efydd ar y Gogarth, Gwythïen Fawr 1768, Twm Chwarae Teg a’r llynges â’i gwaelodion copr, ceiniogau Parys, mwg y Tawe, a phris dynol copr Cymru.
Llun: Mwynfa Parys tua 1790, ar ôl Julius Caesar Ibbetson: mwynwyr wrth y winshis ar ymyl y clogwyn uwchben y pwll agored mawr, a dynion yn torri mwyn ar y gwaelod (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) · Julius Caesar Ibbetson, National Library of Wales, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif cloddiai un bryn gwyntog ar Ynys Môn fwy o gopr nag unman arall ar y ddaear, tra toddai ffwrneisi glo Abertawe fwyn pum cyfandir. Gyda’i gilydd buont yn gorchuddio llynges Prydain â chopr, yn bathu eu harian eu hunain, ac yn clymu diwydiant Cymru wrth fasnach y byd ac wrth arfordir caethwasiaeth yr Iwerydd.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.Amlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, ar arfordir gogleddol Ynys Môn; daw’r enw o am a llwch, hen air am gilfach, gan gyfeirio at yr harbwr, Porth Amlwch; tyfodd y dref yn gyflym yn y 18fed ganrif oherwydd Mynydd Parys, mwynglawdd copr mwyaf y byd ar y pryd, ac erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd ynddi tua 10,000 o bobl, yr ail dref fwyaf yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; estynnwyd yr harbwr ddiwedd y 18fed ganrif ar gyfer llongau’r mwyn; roedd adeiladu llongau’n fenter bwysig o’r 1820au; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1864; mae Eglwys Sant Eleth yn dyddio o 1800, a chodwyd eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a Santes Gwenfrewi yn 1937; o 1953 bu Octel yn tynnu bromin o’r môr yma.Lower Swansea Valley ↗Dinas a Sir Abertawe (Saesneg)Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg Abertawe oedd prif ganolfan toddi mwyn copr y byd, a thoddai tua 90% o gopr y Deyrnas Unedig.
| Y mwyngloddio cynharaf | Y Gogarth a Mynydd Parys, tua 1900 CC: mwynwyr Oes yr Efydd yn cloddio copr ag offer asgwrn a morthwylion carreg |
|---|---|
| Y darganfyddiad mawr | Mynydd Parys, Amlwch, 2 Mawrth 1768: mwynwyr yn taro’r Wythïen Fawr ddim ond saith troedfedd dan y grug |
| Brenin y Copr | Thomas Williams (‘Twm Chwarae Teg’), 1785: y cyfreithiwr o Fôn yn rheoli marchnad gopr y byd a chyflenwad y llynges |
| ‘Copperopolis’ | Gweithfeydd yr Hafod a’r Morfa, Abertawe, 1810–1880: Cwm Tawe Isaf yn toddi hyd at naw rhan o ddeg o gopr Prydain |
| Achos y mwg | Brawdlys Caerfyrddin, 1833: ffermwyr yn mynd â thoddwyr y Vivianiaid i’r llys oherwydd y cymylau sylffwr |
Cynion asgwrn ar y Gogarth#
Bedair mil o flynyddoedd cyn yr injan stêm, roedd Cymru eisoes yn wlad copr. Ar bentir calchfaen y Gogarth uwchben Llandudno, a thros y dŵr ar Fynydd Parys ym Môn, dilynai teuluoedd Oes yr Efydd wythiennau gwyrdd o falachit yn ddwfn dan ddaear.FfynonellauGreat Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)Mae’r mwynau copr, calcopyrit gyda malachit ac asurit, mewn gwythiennau yn y garreg galch tua 330 miliwn oed; defnyddiai’r mwynwyr cynhanesyddol forthwylion carreg, esgyrn anifeiliaid a cheibiau corn carw; parhaodd y cloddio o ddechrau Oes yr Efydd hyd tua 600 CC; ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.Britain’s earliest mining boom revealed ↗Newyddion Prifysgol Lerpwl, 15 Hydref 2019 (Saesneg)Darganfuwyd y twneli yn 1987; mae pedwar ar bymtheg o ddyddiadau radiocarbon yn dangos cloddio o tua 1700 hyd 900 CC, gydag oes aur tua 1600–1400 CC; cafwyd dros 2,400 o gerrig morthwyl a thros 30,000 o ddarnau o asgwrn; olrheiniwyd copr y Gogarth drwy ei gemeg a’i isotopau plwm mewn gwaith metel o Lydaw hyd y Baltig; am gyfnod roedd Prydain yn hunangynhaliol mewn copr, yr unig dro yn Oes yr Efydd.Copper Mining in the Bronze Age at Mynydd Parys, Anglesey, Wales ↗D. A. Jenkins, S. Timberlake ac eraill, Proceedings of the Prehistoric Society 87 (2021), tt. 261–291 (Saesneg)Torrodd mwynwyr dechrau’r 1800au i mewn i hen weithfeydd Oes yr Efydd, ar yr wyneb ac o dan y ddaear, ar lefelau 16 ac 20 gwryd; mae eu rwbel yn dal morthwylion carreg, pren a golosg; mae dyddiadau radiocarbon yn rhoi’r gwaith yn hanner cyntaf yr ail fileniwm CC, ymhlith y cloddio cynhanesyddol cynharaf ym Mhrydain. Credir bod plant yn gwthio drwy dwneli prin yn lletach na’u hysgwyddau, gan grafu’r graig feddal ag asennau gwartheg a chyrn ceirw, tra holltai’r mwynwyr hŷn y garreg galetach â thân a cherrig crynion trymion o’r traeth.FfynonellauGreat Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)Mae’r mwynau copr, calcopyrit gyda malachit ac asurit, mewn gwythiennau yn y garreg galch tua 330 miliwn oed; defnyddiai’r mwynwyr cynhanesyddol forthwylion carreg, esgyrn anifeiliaid a cheibiau corn carw; parhaodd y cloddio o ddechrau Oes yr Efydd hyd tua 600 CC; ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.Bronze Age mining ↗Cymdeithas Hanes Amlwch (Saesneg)Mae deunydd ar waelod pydewau cloch tanddaearol yn dyddio i tua 3,500 o flynyddoedd yn ôl; defnyddiwyd cerrig traeth, o Borth Wen efallai, yn forthwylion, rhai â rhych i’w rhwymo wrth goes; cyneuai’r mwynwyr dân yn erbyn y graig a thaflu dŵr arni i’w hollti; malwyd y mwyn, ei olchi a’i doddi, a chymysgwyd y copr ag alcam i wneud efydd.The Great Orme Mines ↗Historic UK (Saesneg)Gweithiai mwynwyr Oes yr Efydd â morthwylion carreg ac offer asgwrn a chorn carw; mae rhai o’r twneli mor gul fel y credir mai plant a’u cloddiodd.

Toddid y copr a gariwyd i’r wyneb gyda thun, o Gernyw yn fwy na thebyg, i fwrw bwyeill, dagerau a phennau gwaywffyn Prydain Oes yr Efydd.FfynonellauBronze Age mining ↗Cymdeithas Hanes Amlwch (Saesneg)Mae deunydd ar waelod pydewau cloch tanddaearol yn dyddio i tua 3,500 o flynyddoedd yn ôl; defnyddiwyd cerrig traeth, o Borth Wen efallai, yn forthwylion, rhai â rhych i’w rhwymo wrth goes; cyneuai’r mwynwyr dân yn erbyn y graig a thaflu dŵr arni i’w hollti; malwyd y mwyn, ei olchi a’i doddi, a chymysgwyd y copr ag alcam i wneud efydd.Britain’s earliest mining boom revealed ↗Newyddion Prifysgol Lerpwl, 15 Hydref 2019 (Saesneg)Darganfuwyd y twneli yn 1987; mae pedwar ar bymtheg o ddyddiadau radiocarbon yn dangos cloddio o tua 1700 hyd 900 CC, gydag oes aur tua 1600–1400 CC; cafwyd dros 2,400 o gerrig morthwyl a thros 30,000 o ddarnau o asgwrn; olrheiniwyd copr y Gogarth drwy ei gemeg a’i isotopau plwm mewn gwaith metel o Lydaw hyd y Baltig; am gyfnod roedd Prydain yn hunangynhaliol mewn copr, yr unig dro yn Oes yr Efydd. Pan oresgynnodd y Rhufeiniaid Ynys Môn yn 60 OC a 77 OC, mae’n ymddangos iddynt weithio Mynydd Parys eto: cafwyd teisennau crwn o gopr tawdd wedi’u stampio yn Lladin gerllaw. Yna bu’r mynydd yn dawel am fwy na mil o flynyddoedd.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.Time line of events at Parys Mountain ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Gwaith Oes yr Efydd tua 2040–1690 CC; gwaith Rhufeinig tebygol, o ingotau copr a gafwyd yn yr ardal; 1764: Bayly yn rhoi’r pen dwyreiniol (mwynfa Mona) ar brydles i Charles Roe a’i Gwmni am 21 mlynedd; 1765: fferm Parys yn mynd drwy briodas i Edward Hughes; 2 Mawrth 1768: dynion Jonathan Roose yn cael y mwyn, a’r mwynwr Roland Puw yn cael y clod; 1772: yr hen haearn cyntaf ar gyfer y pyllau gwaddodi; Hughes yn mynd â Bayly i’r llys, â Thomas Williams yn gyfreithiwr iddo; 1778: Bayly yn rhoi ei gyfran ar brydles i John Dawes, bancer o Lundain, sy’n ymuno â Hughes a Williams yng Nghwmni Mwynfa Parys.
Darganfyddiad 2 Mawrth 1768#
Yn y 1760au treuliodd tirfeddiannwr o Blas Newydd, Syr Nicholas Bayly, a chwmni mwyngloddio o Macclesfield, Charles Roe and Company, flynyddoedd yn suddo siafftiau llawn dŵr i Fynydd Parys heb fawr i’w ddangos am eu harian. Erbyn dechrau 1768 roedd y cwmni’n barod i dalu ei ddynion a gadael y mynydd am byth.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.Time line of events at Parys Mountain ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Gwaith Oes yr Efydd tua 2040–1690 CC; gwaith Rhufeinig tebygol, o ingotau copr a gafwyd yn yr ardal; 1764: Bayly yn rhoi’r pen dwyreiniol (mwynfa Mona) ar brydles i Charles Roe a’i Gwmni am 21 mlynedd; 1765: fferm Parys yn mynd drwy briodas i Edward Hughes; 2 Mawrth 1768: dynion Jonathan Roose yn cael y mwyn, a’r mwynwr Roland Puw yn cael y clod; 1772: yr hen haearn cyntaf ar gyfer y pyllau gwaddodi; Hughes yn mynd â Bayly i’r llys, â Thomas Williams yn gyfreithiwr iddo; 1778: Bayly yn rhoi ei gyfran ar brydles i John Dawes, bancer o Lundain, sy’n ymuno â Hughes a Williams yng Nghwmni Mwynfa Parys.
Fel cynnig olaf, rhannodd capten y mwynfeydd, Jonathan Roose, ei ddynion yn fintai bychain a’u gosod i gloddio ger nant ar y bryn, lle’r oedd hen weithfeydd a dŵr wedi’i staenio gan gopr i’w gweld yn y dywarchen. Ar 2 Mawrth 1768, diwrnod a gadwyd yn ŵyl gan fwynwyr Môn am genedlaethau, trawodd caib un ohonynt, Rowland Pugh, wely solet o fwyn copr cyfoethog lai na saith troedfedd dan y grug.FfynonellauJonathan Roose ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Roose oedd goruchwyliwr y gwaith y cafodd ei ddynion fwyn mewn swm mawr eto ar 2 Mawrth 1768; rhannodd hwy’n fintai a gosod pob un i gloddio ger nant; y mwynwr a gafodd y mwyn oedd Rowland Pugh, a gafodd botel o frandi, cadeirio blynyddol a bwthyn di-rent am ei oes; arhosodd Roose am flynyddoedd lawer, gan oruchwylio’r gwaith agored mawr dan Thomas Williams; bu farw ar 6 Chwefror 1815 ac mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.
O fewn ugain mlynedd roedd Mynydd Parys wedi’i gafnu’n geunant anferth, myglyd o graig goch, felen a phorffor, a gweithiai rhyw ddeuddeg cant o ddynion, menywod a phlant yn ei fwynfeydd.FfynonellauThomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn Llanidan, Môn, ar 13 Mai 1737; cyfreithiwr a ddaeth yn bartner rheoli Cwmni Mwynglawdd Parys; galwodd Matthew Boulton ef yn “copper king”, “the despotick sovereign of the copper trade”; dywedir iddo ddod â bolltau copr i ddal y gorchudd copr ar longau’r llynges; bu’n AS dros Great Marlow o 1790 hyd 1802; bu farw ar 30 Tachwedd 1802, pan weithiai 1,200 o bobl yn ei fwyngloddiau ym Mharys a Mona.Mynydd Parys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mynydd Parys, bryn 147 metr o uchder ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn; dechreuwyd cloddio am gopr yma tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Efydd; ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o’r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr; roedd Mynydd Parys yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn chwarter olaf y 18fed ganrif, a defnyddid ei gopr ar gyfer llongau rhyfel Prydain; rhedid y cwmni gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod; malwyd y graig â morthwylion gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei hanfon o Amlwch i Abertawe i’w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; bathai’r cwmni ei arian ei hun, y ‘Geiniog Parys’, a ddefnyddid yn lleol; ar anterth y mwyngloddio cyflogwyd dros 1,000 o bobl; mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining plc; ei enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de; newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf; heddiw astudir yr hen weithfeydd gan haneswyr ac archaeolegwyr, ac mae golygfeydd trawiadol y mynydd yn boblogaidd gyda cherddwyr ac ymwelwyr. Hongiai mwynwyr ar raffau o winshis pren ar ymyl y clogwyn i chwythu wyneb y graig, tra eisteddai menywod a elwid y Copr Ladis mewn siediau hirion yn torri’r mwyn â morthwylion wyneb gwastad.FfynhonnellMynydd Parys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mynydd Parys, bryn 147 metr o uchder ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn; dechreuwyd cloddio am gopr yma tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Efydd; ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o’r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr; roedd Mynydd Parys yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn chwarter olaf y 18fed ganrif, a defnyddid ei gopr ar gyfer llongau rhyfel Prydain; rhedid y cwmni gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod; malwyd y graig â morthwylion gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei hanfon o Amlwch i Abertawe i’w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; bathai’r cwmni ei arian ei hun, y ‘Geiniog Parys’, a ddefnyddid yn lleol; ar anterth y mwyngloddio cyflogwyd dros 1,000 o bobl; mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining plc; ei enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de; newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf; heddiw astudir yr hen weithfeydd gan haneswyr ac archaeolegwyr, ac mae golygfeydd trawiadol y mynydd yn boblogaidd gyda cherddwyr ac ymwelwyr. Daliwyd hyd yn oed y dŵr glaw brown a ddraeniai drwy’r mynydd mewn pyllau yn llawn hen haearn, a drôi’r dŵr asid yn llaid copr cyfoethog.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.Time line of events at Parys Mountain ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Gwaith Oes yr Efydd tua 2040–1690 CC; gwaith Rhufeinig tebygol, o ingotau copr a gafwyd yn yr ardal; 1764: Bayly yn rhoi’r pen dwyreiniol (mwynfa Mona) ar brydles i Charles Roe a’i Gwmni am 21 mlynedd; 1765: fferm Parys yn mynd drwy briodas i Edward Hughes; 2 Mawrth 1768: dynion Jonathan Roose yn cael y mwyn, a’r mwynwr Roland Puw yn cael y clod; 1772: yr hen haearn cyntaf ar gyfer y pyllau gwaddodi; Hughes yn mynd â Bayly i’r llys, â Thomas Williams yn gyfreithiwr iddo; 1778: Bayly yn rhoi ei gyfran ar brydles i John Dawes, bancer o Lundain, sy’n ymuno â Hughes a Williams yng Nghwmni Mwynfa Parys.

‘Twm Chwarae Teg’ a llongau Trafalgar#
Daw achos llys bob amser gyda ffortiwn fawr. Rhennid hanner gorllewinol y mynydd, fferm Parys, rhwng Syr Nicholas Bayly a chlerigwr ifanc, Edward Hughes, a gafodd y tir drwy ei wraig Mary o deulu Lewis, Llys Dulas. Pan wthiodd mwynwyr Bayly ymlaen i’r tir hwnnw, aeth Hughes i gyfraith, a chyflogi cyfreithiwr gwlad o Fôn o’r enw Thomas Williams o Lanidan. Wedi blynyddoedd yn y llysoedd, daeth Williams allan yn 1778 yn bartner rheoli, gyda Hughes a’r bancer o Lundain John Dawes, yng Nghwmni newydd Mwynfa Parys.FfynonellauTime line of events at Parys Mountain ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Gwaith Oes yr Efydd tua 2040–1690 CC; gwaith Rhufeinig tebygol, o ingotau copr a gafwyd yn yr ardal; 1764: Bayly yn rhoi’r pen dwyreiniol (mwynfa Mona) ar brydles i Charles Roe a’i Gwmni am 21 mlynedd; 1765: fferm Parys yn mynd drwy briodas i Edward Hughes; 2 Mawrth 1768: dynion Jonathan Roose yn cael y mwyn, a’r mwynwr Roland Puw yn cael y clod; 1772: yr hen haearn cyntaf ar gyfer y pyllau gwaddodi; Hughes yn mynd â Bayly i’r llys, â Thomas Williams yn gyfreithiwr iddo; 1778: Bayly yn rhoi ei gyfran ar brydles i John Dawes, bancer o Lundain, sy’n ymuno â Hughes a Williams yng Nghwmni Mwynfa Parys.Thomas Williams, Llanidan ↗Wicipedia CymraegUn o ddiwydianwyr amlycaf y ddeunawfed ganrif yng Nghymru (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802); mab Owen Williams, Cefn Coch, Llansadwrn, Ynys Môn; daeth yn gyfreithiwr a bu’n cynrychioli teulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos yn erbyn Syr Nicholas Bayly o Blas Newydd ynghylch perchnogaeth gwaith copr Mynydd Parys ger Amlwch, a setlwyd yn 1778; tua 1785 daeth yn brif reolwr Mynydd Parys, a thyfodd y gwaith yn fawr dan ei reolaeth; cynyddodd gynnyrch copr a sefydlu nifer o ddiwydiannau eraill cysylltiedig; rhwng 1787 a 1792 bu’n rheoli’r Cornish Metal Company, sef rheoli bron y cyfan o ddiwydiant copr Prydain; erbyn tua 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo; roedd yn boblogaidd gyda’r gweithwyr, a’i galwai’n ‘Twm Chwarae Teg’ oherwydd ei ddull gonest o drin ei weithwyr ac o fasnachu; AS dros Great Marlow o 1790 hyd ei farw; dywedir mai ef oedd y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru erbyn hynny.Thomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Williams (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802), diwydiannwr a gwleidydd o Gymro, AS dros Great Marlow ac Uchel Siryf Môn (1790–91), ym myd cloddio a gweithgynhyrchu copr, y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru pan fu farw; ganed yn Llanidan, Môn, mab Owen Williams o Gefn Coch, Llansadwrn; ‘Twm Chwarae Teg’ i’w weithwyr Cymraeg; galwodd ei gystadleuydd Matthew Boulton ef yn ‘frenin copr’; fel cyfreithiwr gweithredodd dros deulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos hir ynghylch gwaith copr Mynydd Parys, a setlwyd yn 1778; daeth yn bartner rheoli Cwmni Mwyngloddio Parys, a oedd dan ei reolaeth yn rhad i’w redeg ac yn hynod gynhyrchiol; i gael pris teg am gopr sefydlodd ei waith toddi ei hun yn Ravenhead ger St Helens, gyda warysau, gweithfeydd cynhyrchu a gorffen a hyd yn oed bathdy, gan greu un cyfundrefn o’r mwynglawdd i’r farchnad; yn 1788 prynodd y Temple Mills yn Bisham a chodi Temple House; roedd trefn ei fusnes o’r radd flaenaf, gyda chwmnïau ar wahân i bob rhan, gweithfeydd yn Nhreffynnon, Maes-glas, y Fflint a Phenclawdd, a bancio; dywedir iddo gyflwyno bolltau copr i ddal y gorchudd copr ar longau’r llynges; pan fu farw roedd 1,200 yn gweithio yn ei fwyngloddiau Parys a Mona; priododd Catherine Lloyd tua 1763 a bu iddynt ddau fab a thair merch.
Yn Gymraeg fe’i gelwid yn Twm Chwarae Teg, ac roedd Williams yn llawer mwy na chyfreithiwr. Erbyn canol y 1780au ef a gyfarwyddai’r ddwy fwynfa ar Fynydd Parys, codai bier a chei newydd yn harbwr cul a chreigiog Amlwch, rhedai weithfeydd toddi yn Abertawe ac yn Swydd Gaerhirfryn a melinau copr yn Sir y Fflint, a tharo bargen â mwynfeydd Cernyw, gan redeg eu Cornish Metal Company o 1787, i reoli pris copr ar draws Ewrop.FfynonellauWilliams, Thomas (1737 – 1802), attorney, outstanding figure in the copper industry ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab, a anwyd 13 Mai 1737, i Owen Williams o Gefn Coch yn Llansadwrn, a oedd hefyd yn berchen Tregarnedd a Threffos; cyfreithiwr cyfarwydd â theuluoedd mawr Môn; tua 1785 daeth yn brif asiant mwyngloddiau copr Mynydd Parys ger Amlwch, a oedd yn eiddo’n rhannol i Iarll Uxbridge ac yn rhannol i deulu Llys Dulas, ac am gyfnod ymddiriedodd y ddwy ochr y rheolaeth iddo ef yn unig; bu’r llwyddiant a ddilynodd yn rhyfeddol: allforiwyd swm aruthrol o gopr, a thyfodd llawer o fentrau o gwmpas y diwydiant, gyda gweithfeydd mawr yn Ravenhead a Stanley, ffwrneisi toddi yn Amlwch, clwstwr o felinau ger Treffynnon a llynges o longau arfordir yn hwylio o borthladd Amlwch; enillodd glust y Morlys yn ystod rhyfeloedd Napoleon a tharo bargeinion â Chwmni India’r Dwyrain; galwyd ef gerbron pwyllgorau Tŷ’r Cyffredin fel arbenigwr; erbyn 1800 roedd hanner adnoddau’r diwydiant yn ei ddwylo, gyda chefnogaeth ariannol o bron i filiwn o bunnau; i gefn gwlad Môn ‘Twm Chwarae Teg’ ydoedd; bu David Williams, sylfaenydd y Royal Literary Fund, yn glerc yn ei swyddfa yn Llundain; etholwyd ef yn AS dros Great Marlow yn 1790, a daliodd y sedd hyd ei farw ar 30 Tachwedd 1802; daeth ei ddisgynyddion wedyn yn berchnogion ystad Craig-y-don ac yn sefydlwyr banciau.Thomas Williams (1737–1802) and the Parys Mine Co. ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)1782–83: Williams yn torri cartél y toddwyr â gweithfeydd yn Ravenhead yn Swydd Gaerhirfryn a Middle Bank ac Upper Bank yn Abertawe, a melinau ger Treffynnon yn gwneud bolltau copr wedi’u rholio’n oer a hoelion gorchuddio; 1785: daw’n bartner gweithredol ym mwynfa Mona, ac mae’r Cornish Metal Company yn cytuno ag ef i beidio â chystadlu; 1787: wedi ei methiant mae’n cymryd ei rheolaeth, hyd nes i’w rym bylu yn 1792; erbyn 1808 dim ond 120 o ddynion a weithiai ym mwynfeydd Parys a Mona.Thomas Williams, Llanidan ↗Wicipedia CymraegUn o ddiwydianwyr amlycaf y ddeunawfed ganrif yng Nghymru (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802); mab Owen Williams, Cefn Coch, Llansadwrn, Ynys Môn; daeth yn gyfreithiwr a bu’n cynrychioli teulu Hughes, Llys Dulas, yn eu hachos yn erbyn Syr Nicholas Bayly o Blas Newydd ynghylch perchnogaeth gwaith copr Mynydd Parys ger Amlwch, a setlwyd yn 1778; tua 1785 daeth yn brif reolwr Mynydd Parys, a thyfodd y gwaith yn fawr dan ei reolaeth; cynyddodd gynnyrch copr a sefydlu nifer o ddiwydiannau eraill cysylltiedig; rhwng 1787 a 1792 bu’n rheoli’r Cornish Metal Company, sef rheoli bron y cyfan o ddiwydiant copr Prydain; erbyn tua 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo; roedd yn boblogaidd gyda’r gweithwyr, a’i galwai’n ‘Twm Chwarae Teg’ oherwydd ei ddull gonest o drin ei weithwyr ac o fasnachu; AS dros Great Marlow o 1790 hyd ei farw; dywedir mai ef oedd y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru erbyn hynny.

Gwelodd Williams fod angen copr ar Lynges Frenhinol Prydain. Mewn moroedd cynnes bwytâi pryfed tyllu pren drwy gyrff derw llongau rhyfel Prydain, tra arafai chwyn hwy mewn brwydr. Rhwystrai haenau copr ar waelod llong y pryfed, ond gwnâi dŵr y môr i’r platiau copr fwyta bolltau haearn y llong nes i’r estyll ddod yn rhydd.FfynonellauCopper sheathing ↗Wikipedia (Saesneg)Ymosodai pryfed llongau ar gyrff pren ac arafai chwyn hwy; cadwai gorchudd copr hwy draw, ond adweithiai’r copr â bolltau haearn y llongau; roedd angen tua 15 tunnell o gopr ar bob llong ar gyfartaledd mewn rhyw 300 o blatiau; daeth y cyfan o fwynfeydd Prydain, a’r fwyaf ohonynt oedd Mynydd Parys ym Môn.Copper bolts and sheathing of ships ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Dechreuodd y llynges orchuddio llongau â chopr yn 1761; cyrydai’r bolltau haearn a ddaliai’r copr lle cyffyrddent ag ef a phydru’r coed; cafodd Thomas Williams Westwood i weithio ar galedu bolltau â rholeri rhychog, a Collins ar eu gwneud; wedi profion o Awst 1783 gorchmynnodd y Morlys yn 1784 fod pob llong newydd i ddefnyddio’r bolltau copr patent, a bod bolltau haearn hen longau i’w newid; roedd Victory Nelson yn un o’r llongau a orchuddiwyd â chopr. Yn 1783 perffeithiodd gweithfeydd Williams folltau copr caled, wedi’u rholio’n oer, na phydrent mewn dŵr hallt, wedi’u patentu gan ddau o’i ddynion, Westwood a Collins, ac yn 1784 gorchmynnodd y Morlys hwy i bob llong newydd.FfynonellauGreenfield Valley: an industrial landscape ↗Writing Industry, Prifysgol Leeds (Saesneg)Bu Thomas Williams yn cynrychioli’r Parchedig Edward Hughes mewn anghydfod hir i atal dynion Syr Nicholas Bayly a Charles Roe rhag cloddio copr ar dir Hughes a’i wraig, ac yna ffurfiodd Gwmni Mwynfa Parys gyda Hughes a John Dawes; yn 1783 patentodd dau o’i weithwyr, Westwood a Collins, ddulliau o wneud bolltau copr digon cryf i’w defnyddio gyda gorchudd copr, gan fod y bolltau haearn a ddefnyddid cynt yn cyrydu lle cyffyrddent â’r copr, a daeth galw gan y Llynges Frenhinol, adeiladwyr llongau masnach a llyngesau tramor; yn 1784 ymwelodd arbenigwyr metel o Ffrainc â gwaith rholio Greenfield; gwnaed disgiau copr ar gyfer darnau arian a thocynnau, gan gynnwys y bathiad Derwydd cyntaf a thocynnau ceiniog John Wilkinson, wrth ymyl y felin rolio; âi llawer o gynnyrch melinau Greenfield i fasnach Affrica: gwiail copr, manillas, padelli a llenni.Copper bolts and sheathing of ships ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Dechreuodd y llynges orchuddio llongau â chopr yn 1761; cyrydai’r bolltau haearn a ddaliai’r copr lle cyffyrddent ag ef a phydru’r coed; cafodd Thomas Williams Westwood i weithio ar galedu bolltau â rholeri rhychog, a Collins ar eu gwneud; wedi profion o Awst 1783 gorchmynnodd y Morlys yn 1784 fod pob llong newydd i ddefnyddio’r bolltau copr patent, a bod bolltau haearn hen longau i’w newid; roedd Victory Nelson yn un o’r llongau a orchuddiwyd â chopr. Pan hwyliodd y Llyngesydd Nelson i Frwydr Trafalgar yn 1805, roedd ei longau wedi’u dal ynghyd a’u gorchuddio oddi tanynt â chopr, llawer ohono o Fôn.FfynonellauCopper sheathing ↗Wikipedia (Saesneg)Ymosodai pryfed llongau ar gyrff pren ac arafai chwyn hwy; cadwai gorchudd copr hwy draw, ond adweithiai’r copr â bolltau haearn y llongau; roedd angen tua 15 tunnell o gopr ar bob llong ar gyfartaledd mewn rhyw 300 o blatiau; daeth y cyfan o fwynfeydd Prydain, a’r fwyaf ohonynt oedd Mynydd Parys ym Môn.Copper bolts and sheathing of ships ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Dechreuodd y llynges orchuddio llongau â chopr yn 1761; cyrydai’r bolltau haearn a ddaliai’r copr lle cyffyrddent ag ef a phydru’r coed; cafodd Thomas Williams Westwood i weithio ar galedu bolltau â rholeri rhychog, a Collins ar eu gwneud; wedi profion o Awst 1783 gorchmynnodd y Morlys yn 1784 fod pob llong newydd i ddefnyddio’r bolltau copr patent, a bod bolltau haearn hen longau i’w newid; roedd Victory Nelson yn un o’r llongau a orchuddiwyd â chopr.
Pan aeth Prydain yn brin o newid mân yn 1787, bathodd Williams hyd yn oed ei arian ei hun: ceiniogau enwog ‘Derwydd Parys’, â phen derwydd â chwfl arno mewn torch o ddail derw.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd copr yma yn yr Oes Efydd gynnar, bron i 4,000 o flynyddoedd yn ôl; darganfuwyd y wythïen fawr gan Rowland Pugh, mwynwr lleol, ar 2 Mawrth 1768, a chafodd botel o wisgi a thŷ yn ddi-rent, a chadwyd y dydd yn ŵyl hyd 1858 o leiaf; yn y 1780au y mwynglawdd oedd y mwyaf yn Ewrop gan reoli marchnad gopr y byd; â’i gopr y gorchuddiwyd llongau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn a phryf llong oddi ar y cyrff fel yr hwylient yn gyflymach ac aros yn hwy ar y môr; codwyd pier yn Amlwch yn 1782; trawodd Cwmni Mwynglawdd Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793; daeth y gwaith dan ddaear i ben yn 1904.

‘Copperopolis’ ar lan afon Tawe#
Dim ond hanner y gwaith oedd cloddio’r mwyn. Roedd angen tua thair tunnell o lo i doddi un dunnell o fwyn copr, felly roedd yn rhatach hwylio’r graig i’r de at wythiennau glo Morgannwg na chario glo i’r gogledd i Fôn.FfynhonnellLower Swansea Valley ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd toddi’n gofyn am fwy na thair rhan o lo i bob rhan o fwyn, felly talai dod â’r mwyn at lo Abertawe; codwyd y toddfa gopr gyntaf yng Nglandŵr yn 1717; erbyn 1800 gweithiai naw toddfa gopr yn y cwm, a daeth Abertawe’n adnabyddus fel Copperopolis; erbyn 1860 toddai’r cwm ddwy ran o dair o’r mwyn copr a fewnforid i Brydain; gadawodd y diwydiant dir a dŵr llygredig ar ei ôl.
O 1717 ymlaen cododd tai toddi ar lannau afon Tawe uwchben Abertawe ac o gwmpas Castell-nedd a Llanelli.FfynonellauLower Swansea Valley ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd toddi’n gofyn am fwy na thair rhan o lo i bob rhan o fwyn, felly talai dod â’r mwyn at lo Abertawe; codwyd y toddfa gopr gyntaf yng Nglandŵr yn 1717; erbyn 1800 gweithiai naw toddfa gopr yn y cwm, a daeth Abertawe’n adnabyddus fel Copperopolis; erbyn 1860 toddai’r cwm ddwy ran o dair o’r mwyn copr a fewnforid i Brydain; gadawodd y diwydiant dir a dŵr llygredig ar ei ôl.Swansea ↗Wikipedia (Saesneg)Abertawe, ‘aber afon Tawe’, a gofnodwyd gyntaf yn 1150 fel Aper Tyui; credir mai Hen Norseg yw’r enw Saesneg, o’r enw personol Svein neu Sweyn a’r terfyniad -ey, ynys; roedd yr enwau Swensi, Sweni a Svenshi ar ddarnau arian a fathwyd tua 1140; rhoddwyd siarter gyntaf y fwrdeistref rhwng 1158 a 1184 gan William de Newburgh, Iarll Warwick, rhoddodd y Brenin John ail un yn 1215 a daeth un arall yn 1304; codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn 1717, ac o ddechrau’r 1700au hyd ddiwedd yr 1800au Abertawe oedd prif ardal toddi copr y byd, gyda mwy na 600 o ffwrneisi yn y 1850au; ar y brig yn y 1880au, toddwyd 60% o’r mwyn copr a ddeuai i Brydain yng Nghwm Tawe Isaf; sefydlwyd Sefydliad Brenhinol De Cymru yn 1835; cyhoeddwyd statws dinas ar 3 Gorffennaf 1969, a daeth yr hawl i Arglwydd Faer yn 1982; mae 13.4% o’r bobl yn siarad Cymraeg. Erbyn y 1820au, dan arweiniad y diwydiannwr o dras Gernywaidd John Henry Vivian yng Ngwaith yr Hafod, roedd Cwm Tawe Isaf wedi troi’n Copperopolis.FfynonellauVivian & Sons ↗Wikipedia (Saesneg)Vivian a’i Feibion, toddwyr copr yn yr Hafod yng nghwm isaf Tawe o 1810 hyd 1924, cwmni cyfyngedig o 1916; ymsefydlodd John Vivian (1750–1826), Cernywiad, yn Abertawe tua 1800 a daeth yn bartner rheoli gweithfeydd copr Pen-clawdd a Chasllwchwr; roedd ei fab John Henry Vivian yn rheolwr ym Mhen-clawdd erbyn 1806; yn 1808–1810 prydlesodd y cwmni dir yn yr Hafod gan Ddug Beaufort ac Iarll Jersey; yn y 1840au gweithfeydd yr Hafod oedd y mwyaf o’u bath yn y byd, a’u hallbwn yn chwarter masnach gopr y Deyrnas Unedig; rheolodd Henry Hussey Vivian y gwaith o 1845 a chymryd rheolaeth lawn pan fu farw ei dad; yn 1853 prynodd Vivian waith White Rock yn Foxhole ar y cyd â Williams, Foster & Co.; o 1864 gwnâi’r cwmni asid sylffwrig o fwg copr, a gwrteithiau artiffisial; erbyn canol y 1870au roedd chwe gwaith yn yr Hafod, yn eu plith weithfeydd Alcali, Ffosffad ac Arian yr Hafod; yn 1883 ffurfiwyd H. H. Vivian & Co. i gymryd Gwaith Nicel a Chobalt Hafod Isha; o 1889 hyd 1894 gweithiodd y cwmni Fwynglawdd Murray ger Sudbury, Ontario; yn y Rhyfel Byd Cyntaf cyflenwodd diwbiau pres a phlatiau cyddwyso i’r Morlys, gan fwy na dyblu’r allbwn; yn 1924–1925 unodd Vivians â Williams, Foster and Company a Pascoe Grenfell and Sons i ffurfio British Copper Manufacturers, a lyncwyd gan Imperial Chemical Industries yn 1928.Hafod Copperworks ↗Wikipedia (Saesneg)Erbyn 1823 roedd 10,000 o 15,000 o bobl Abertawe’n dibynnu ar gopr; codwyd gwaith yr Hafod yn 1810 gan John Vivian, o Vivian a’i Feibion, ac yn y 19eg ganrif hwn oedd y gwaith copr mwyaf yn y byd, yn cyflogi dros 1,000; codwyd gwaith y Morfa drws nesaf yn 1835; caeodd y melinau rholio olaf yn 1980, ac mae distyllfa Penderyn ar y safle heddiw. Dôi barciau hwylio cyflym, ‘Cape Horners’ enwog Abertawe â’u gwaelodion copr, â mwyn o Gernyw, Iwerddon, Ciwba, Chile a De Awstralia i ddociau Abertawe, a chario glo Cymru allan i’r byd ar eu mordaith yn ôl.FfynonellauHafod Copperworks ↗Croeso Bae Abertawe (Saesneg)Gwaith yr Hafod, dan y Vivianiaid o 1810 hyd 1924, oedd efallai’r gwaith copr mwyaf a mwyaf modern yn y byd; deuai mwyn o Gernyw, yna Chile ac Awstralia.Have you heard of Swansea’s Cape Horners? ↗Croeso Bae Abertawe (Saesneg)Hwyliai cannoedd o forwyr o Abertawe yn y barciau copr, yn llawn glo, am Chile, heibio Penrhyn yr Horn, a dod adref â mwyn copr i’r toddfeydd; daeth y barc copr olaf o Chile yn 1902.

Daeth cwmwl chwerw gyda’r cyfoeth. Tywalltai rhostio mwyn copr llawn sylffwr filoedd o dunelli o ‘fwg copr’ gwyn, tagu allan o simneiau’r cwm. Diosgodd yr asid bob coeden a phob glaswelltyn oddi ar y bryniau i’r dwyrain o’r Tawe ac, meddai’r ffermwyr, gwnaeth eu gwartheg yn gloff a difetha’u dannedd.FfynonellauThe environmental impact of industrialisation in South Wales in the nineteenth century: ‘copper smoke’ and the Llanelli Copper Company ↗Edmund Newell a Simon Watts, Environment and History 2 (1996) (Saesneg)Hanes cymdeithasol, economaidd a chyfreithiol problem mwg y copr a’r dechnoleg a ddefnyddiwyd i’w reoli; roedd gwaddod sylffwr a metelau trwm o’r gweithfeydd yn uchel, a’r diwydiant yn llygrwr mawr ar ei anterth yng nghanol a diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.The copper smoke and the farmers ↗South Wales Evening Post, 25 Mai 2019 (Saesneg)Dywedodd y ffermwyr fod y mwg wedi gwneud eu gwartheg yn gloff ac yn methu bwyta, a’u dannedd yn tyfu’n hir a thros ei gilydd; duodd a phydrodd dannedd y ceffylau; dywedodd un ffermwr i esgyrn ei wartheg fynd yn frau a lympiau ymddangos ar eu pengliniau wedi helaethu gwaith yr Hafod. Yn 1833 aeth ffermwyr lleol â theulu Vivian i Frawdlys Caerfyrddin yn Achos Mawr Mwg y Copr.FfynonellauRichard Burton Archives: image gallery ↗Blog History Collections, yr Ysgol Astudiaethau Uwch, 2021 (Saesneg)‘Achos Mawr y Copr’, David v Vivian ym Mrawdlys Caerfyrddin: cynrychiolai Thomas David un ar ddeg o ffermwyr tenant Llansamlet a oedd, gyda’r cyfreithiwr William Meyrick o Ferthyr, wedi ffurfio clwb i gyhuddo Vivian a’i Feibion o niwsans cyhoeddus; dyfarnodd y barnwr nad oedd trallod llond llaw o ffermwyr yn niwsans cyhoeddus fel yr oedd ei angen, a chafwyd y Vivianiaid yn ddieuog (mae’r dudalen yn dyddio’r achos yn 1834; dyddiad y briff amddiffyn yw 1833).Brief for the defence: copper smoke nuisance indictment ↗Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe, LAC/126/D/1 (Saesneg)Briff i amddiffyn J. H. Vivian a Syr R. H. Vivian, a gyhuddwyd o niwsans mwg copr ar gŵyn Thomas David, 1833. Roedd y Vivianiaid eisoes wedi troi at wyddoniaeth: yn y 1820au cododd John Henry Vivian ffliwiau hirion a chyddwysyddion i ddal y mwg, a dilynodd y gwyddonydd Michael Faraday, a astudiodd y llygredd yn Abertawe, y gwaith yn fanwl. Eto i gyd arhosodd llawr y cwm yn graig noeth a slag du am ganrif arall.FfynonellauMichael Faraday to John Henry Vivian, 11 September 1826 ↗Epsilon: gohebiaeth Michael Faraday (Saesneg)Mae Faraday yn ysgrifennu ei fod yn arbennig o awyddus i weld ‘ffliw godidog’ Vivian, ac yn gofyn am ei adroddiad printiedig o’r camau a gymerwyd yn yr Hafod yn erbyn mwg copr (1823).Michael Faraday ↗Wikipedia (Saesneg)Ymhlith ei waith ymarferol, ymchwiliodd Faraday i lygredd diwydiannol yn Abertawe, llygredd aer yn y Bathdy Brenhinol, a chyflwr budr afon Tafwys.Lower Swansea Valley ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd toddi’n gofyn am fwy na thair rhan o lo i bob rhan o fwyn, felly talai dod â’r mwyn at lo Abertawe; codwyd y toddfa gopr gyntaf yng Nglandŵr yn 1717; erbyn 1800 gweithiai naw toddfa gopr yn y cwm, a daeth Abertawe’n adnabyddus fel Copperopolis; erbyn 1860 toddai’r cwm ddwy ran o dair o’r mwyn copr a fewnforid i Brydain; gadawodd y diwydiant dir a dŵr llygredig ar ei ôl.

Pris dynol copr Cymru#
Wrth i’r gwythiennau dwfn ym Mynydd Parys fynd yn anos eu gweithio ar ôl 1800, ac i fwynfeydd tramor ddysgu toddi eu mwyn eu hunain wrth geg y pwll yn y 1880au, pylodd ymerodraeth gopr Cymru yn araf.FfynonellauThomas Williams (1737–1802) and the Parys Mine Co. ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)1782–83: Williams yn torri cartél y toddwyr â gweithfeydd yn Ravenhead yn Swydd Gaerhirfryn a Middle Bank ac Upper Bank yn Abertawe, a melinau ger Treffynnon yn gwneud bolltau copr wedi’u rholio’n oer a hoelion gorchuddio; 1785: daw’n bartner gweithredol ym mwynfa Mona, ac mae’r Cornish Metal Company yn cytuno ag ef i beidio â chystadlu; 1787: wedi ei methiant mae’n cymryd ei rheolaeth, hyd nes i’w rym bylu yn 1792; erbyn 1808 dim ond 120 o ddynion a weithiai ym mwynfeydd Parys a Mona.Swansea ↗Wikipedia (Saesneg)Abertawe, ‘aber afon Tawe’, a gofnodwyd gyntaf yn 1150 fel Aper Tyui; credir mai Hen Norseg yw’r enw Saesneg, o’r enw personol Svein neu Sweyn a’r terfyniad -ey, ynys; roedd yr enwau Swensi, Sweni a Svenshi ar ddarnau arian a fathwyd tua 1140; rhoddwyd siarter gyntaf y fwrdeistref rhwng 1158 a 1184 gan William de Newburgh, Iarll Warwick, rhoddodd y Brenin John ail un yn 1215 a daeth un arall yn 1304; codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn 1717, ac o ddechrau’r 1700au hyd ddiwedd yr 1800au Abertawe oedd prif ardal toddi copr y byd, gyda mwy na 600 o ffwrneisi yn y 1850au; ar y brig yn y 1880au, toddwyd 60% o’r mwyn copr a ddeuai i Brydain yng Nghwm Tawe Isaf; sefydlwyd Sefydliad Brenhinol De Cymru yn 1835; cyhoeddwyd statws dinas ar 3 Gorffennaf 1969, a daeth yr hawl i Arglwydd Faer yn 1982; mae 13.4% o’r bobl yn siarad Cymraeg.
Wrth edrych yn ôl, mae haneswyr yn gweld dwy ochr i Deyrnas y Copr. Ym Môn ac ar hyd y Tawe, cododd copr drefi, ysgolion, capeli a harbyrau, a rhoddodd i weithwyr metel Cymru sgiliau a gariwyd ganddynt ar draws y byd, o Montana i Awstralia. Ond mae cofnodion y fasnach yn dangos ochr dywyllach hefyd: ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif, cynhyrchai melinau Thomas Williams a ffwrneisi Abertawe hefyd dunelli o wiail copr, padelli a manillas (breichledau ar ffurf pedol) a werthid i longau caethweision Lerpwl a Bryste i brynu dynion a menywod caeth ar arfordir Gorllewin Affrica.FfynonellauThomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth allan o anghydfod Parys yn bartner rheoli gyda’r Parchedig Edward Hughes a John Dawes yng Nghwmni Mwynfa Parys; i guro cartél y toddwyr sefydlodd ei weithfeydd toddi, ei stordai a’i weithfeydd gwneud a gorffen copr ei hun, a hyd yn oed fathdy; cododd weithfeydd copr yn y Fflint a Phen-clawdd yn gwneud nwyddau copr a phres, llawer ohonynt ar gyfer masnach gaethweision Affrica, a allforid i dalu am bobl gaeth a gludid i India’r Gorllewin; ymgyrchodd yn erbyn diddymu’r fasnach gaethweision.Greenfield Valley: an industrial landscape ↗Writing Industry, Prifysgol Leeds (Saesneg)Bu Thomas Williams yn cynrychioli’r Parchedig Edward Hughes mewn anghydfod hir i atal dynion Syr Nicholas Bayly a Charles Roe rhag cloddio copr ar dir Hughes a’i wraig, ac yna ffurfiodd Gwmni Mwynfa Parys gyda Hughes a John Dawes; yn 1783 patentodd dau o’i weithwyr, Westwood a Collins, ddulliau o wneud bolltau copr digon cryf i’w defnyddio gyda gorchudd copr, gan fod y bolltau haearn a ddefnyddid cynt yn cyrydu lle cyffyrddent â’r copr, a daeth galw gan y Llynges Frenhinol, adeiladwyr llongau masnach a llyngesau tramor; yn 1784 ymwelodd arbenigwyr metel o Ffrainc â gwaith rholio Greenfield; gwnaed disgiau copr ar gyfer darnau arian a thocynnau, gan gynnwys y bathiad Derwydd cyntaf a thocynnau ceiniog John Wilkinson, wrth ymyl y felin rolio; âi llawer o gynnyrch melinau Greenfield i fasnach Affrica: gwiail copr, manillas, padelli a llenni.Manilla (money) ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd manillas, modrwyau ar ffurf pedol o bres, efydd neu gopr gan amlaf, yn fath o arian yng Ngorllewin Affrica, a wnaed yn eu miloedd yn Ewrop, ac a gysylltir yn arbennig â masnach gaethweision yr Iwerydd.
Lleoedd i ymweld â hwy#
| Mynydd Parys, Amlwch (maes parcio LL68 9RE) | Cerddwch y llwybrau ag arwyddion o gwmpas y pwll agored amryliw anferth a’r pyllau gwaddodi ar y mynydd. Caeodd amgueddfa Teyrnas y Copr ym Mhorth Amlwch (LL68 9DB) yn 2022, ac mae ei hymddiriedolaeth yn cynllunio canolfan ymwelwyr newydd ar y mynydd ei hun. |
|---|---|
| Gwaith Copr yr Hafod-Morfa ac Amgueddfa Genedlaethol y Glannau, Abertawe (SA1 3RD) | Crwydrwch dai injan a siediau melinau rholio’r bedwaredd ganrif ar bymtheg ar lan afon Tawe, a chasgliadau diwydiannol Amgueddfa’r Glannau, sydd am ddim i ymweld â hi. |
| Mwyngloddiau’r Gogarth, Llandudno (LL30 2XG) | Cerddwch drwy dwneli copr gwreiddiol Oes yr Efydd, a gloddiwyd fwy na 3,500 o flynyddoedd yn ôl ar benrhyn y Creuddyn. |
Thomas Williams o Lanidan, Brenin y Copr → Jonathan Roose → John Henry Vivian → Mynydd Parys → Porth Amlwch → Gwaith copr yr Hafod-Morfa → Mwyngloddiau’r Gogarth → Amlwch → Abertawe → Arian yn y bryniau: ‘Potosí Cymru’ a Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth → Sut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 22 munSut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol
Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Erthygl · 6 mun NewyddArian yn y bryniau: ‘Potosí Cymru’ a Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth
Pedair mil o flynyddoedd o blwm ac arian ym mryniau canolbarth Cymru: mwynwyr Oes yr Efydd ar Fryn Copa, arian Hugh Myddelton, bathdy Thomas Bushell yng Nghastell Aberystwyth a fathodd arian i ryfel y Brenin, Syr Carbery Pryse a ‘Photosí Cymru’, ac olwynion dŵr mawr y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Erthygl · 6 munGlo: tanwydd ymerodraeth, a’i bris
Yn 1913 roedd cymoedd y de’n gyrru llyngesau a rheilffyrdd ledled y byd. Ganrif yn ddiweddarach roedd y pwll dwfn olaf wedi cau. Dyma’r hyn a adeiladodd glo, a’r hyn a gostiodd.
Yr oes · 1700 – 1800Oes yr Adfywiad
Ysgolion ym mhob plwyf, deffroad mawr, emynau, ysgolheigion, telynorion a’r eisteddfod wedi’i haileni.
Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (4)
- Trên stêm Rheilffordd Ffestiniog yn troelli drwy fryniau Eryri — SchmalspurDVZO · CC BY-SA 4.0
- Swllt arian Siarl I a fathwyd ym mathdy Aberystwyth: plu Tywysog Cymru o flaen wyneb y Brenin ac eto… — The British Museum, Pippa Pearce · CC BY 2.0
- Y gêr weindio goch ac adeiladau’r lofa yn y Pwll Mawr, Blaenafon — Steinsky · CC BY-SA 2.5
- Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref — Llywelyn2000 · CC BY-SA 4.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan