Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

1787

Ceiniogau Derwydd Parys

A newid mân yn brin, mae Cwmni Mwynfa Parys yn bathu ei geiniogau copr ei hun, â phen derwydd arnynt, i dalu ei weithwyr.

Llun: Ceiniog Cwmni Mwynfa Parys o 1787–1793, â phen derwydd â chwfl arno mewn torch o ddail derw · The Portable Antiquities Scheme, Dot Boughton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Yn 1787, pan oedd newid mân yn brin drwy Brydain gyfan, dechreuodd Cwmni Mwynfa Parys ym Môn fathu ei ddarnau arian copr ei hun. Rhwng 1787 a 1793 gwnaeth tua deg miliwn o geiniogau a dimeiau, a thalwyd ei weithwyr â hwy, ac aethant o law i law ymhlith pobl yn gyffredinol.

Bathwyd1787 hyd 1793
FaintTua deg miliwn o geiniogau a dimeiau
Ar y blaenPen derwydd â chwfl arno mewn torch o ddail derw
Enwau eraillCeiniog Parys, ceiniog Môn

Rhy ychydig o geiniogau#

Erbyn y 1780au roedd mwynfeydd copr Mynydd Parys yn cyflogi cannoedd lawer o ddynion, menywod a phlant, a rhaid oedd talu pob un ohonynt. Ond nid oedd digon o ddarnau arian mân yn y wlad i’w talu.

Atebodd Thomas Williams o Lanidan, partner rheoli’r cwmni, y broblem fel yr atebai’r rhan fwyaf: gwnaeth yr hyn oedd ei angen ei hun. Roedd gan ei gwmni eisoes fwynfeydd, gweithfeydd toddi, stordai a melinau rholio, ac yn awr ychwanegodd fathdy.

Thomas Williams o Lanidan, Twm Chwarae Teg, Brenin y Copr, ar ôl Thomas Lawrence
Thomas Williams o Lanidan, Twm Chwarae Teg, Brenin y Copr, ar ôl Thomas Lawrence · Llun: Thomas Lawrence, Public domain, Wikimedia Commons

Disgiau o Greenfield#

Gwnaed y disgiau copr ar gyfer y darnau arian wrth ymyl melin rolio’r cwmni yng nghwm Greenfield ger Treffynnon, o gopr a gloddiwyd ym Môn. Gwnaed yno hefyd y disgiau ar gyfer tocynnau ceiniog y meistr haearn John Wilkinson.

Twm Chwarae Teg#

Ganed y dyn y tu ôl i’r ceiniogau yn Llanidan ym Môn ar 13 Mai 1737. Galwai ei weithwyr Cymraeg ef yn Dwm Chwarae Teg am ei ffordd onest o ymwneud â hwy, ac erbyn 1785 ef oedd yn rheoli dwy fwynfa Mynydd Parys.

O 1790 hyd ei farw ar 30 Tachwedd 1802 eisteddai yn y Senedd dros Great Marlow, a phan fu farw roedd deuddeg cant o bobl yn gweithio yn ei fwynfeydd ym Mharys a Mona.

Derwydd Môn#

Ar flaen y geiniog mae pen derwydd â chwfl arno, mewn torch o ddail derw. Roedd yn ddewis balch i ddarn arian o Fôn. Bu Môn yn enwog ers dyddiau’r Rhufeiniaid fel ynys y derwyddon, lle gwelodd Tacitus hwy’n sefyll ar y lan â’u dwylo wedi’u codi tua’r nef yn 60 OC.

Yn nes adref, roedd ficer Llanidan, plwyf Thomas Williams ei hun, wedi gwneud derwyddon Môn yn enwog ar draws Ewrop. Yn 1723 cyhoeddodd Henry Rowlands Mona Antiqua Restaurata, a geisiai ddangos mai Môn oedd prif sedd derwyddon Prydain, a chopïwyd ei lun o’r Prif Dderwydd, gyda’i ffon a’i gangen dderw, ym mhobman.

Ceiniog Cwmni Mwynfa Parys o 1787, â llythrennau’r cwmni ar y cefn
Ceiniog Cwmni Mwynfa Parys o 1787, â llythrennau’r cwmni ar y cefn · Llun: Ghent University Library, CC0, Wikimedia Commons

Ceiniog i’r bobl#

Nid i weithwyr y cwmni yn unig y gwnaed y ceiniogau. Lledasant ymhell y tu hwnt i Fôn ac fe’u defnyddiwyd gan bobl yn gyffredinol, gan lenwi’r bwlch a adawsai prinder y newid mân.

Bathodd y cwmni ei ddarnau olaf yn 1793.

Yn y caeau#

Gwnaed tua deg miliwn ohonynt, ac mae ceiniogau Parys yn dal i ddod i’r golwg yn y ddaear heddiw. Mae’r geiniog ar ben y dudalen hon yn un darganfyddiad o’r fath, a gofnodwyd gan y Cynllun Hynafiaethau Cludadwy, sy’n cadw cofnod o’r hen bethau a gaiff aelodau’r cyhoedd.

Cyn ac wedyn

  1. Bolltau copr i’r llynges

    Mae dau o ddynion Thomas Williams yn patentu bolltau copr caled na phydrant mewn dŵr hallt, a’r flwyddyn wedyn mae’r Morlys yn eu gorchymyn i bob llong newydd.

    Bolltau copr i’r llynges
  2. Ysgolion Thomas Charles

    Mae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.

    Ysgolion Thomas Charles
  3. Eisteddfod Corwen

    Mae Cymdeithas y Gwyneddigion yn cynnal eisteddfod agored yng Nghorwen, dechrau’r eisteddfod fodern.

    Eisteddfod Corwen
  4. Yr Orsedd gyntaf

    Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei seremoni’n galon yr Eisteddfod Genedlaethol.

    Yr Orsedd gyntaf

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf