Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

Y Gymru Ddiwydiannol

Merthyr Tudful

Prifddinas haearn y byd ar un adeg, cartref gweithfeydd Dowlais a Chyfarthfa, a gwrthryfel 1831.

Llun: Rhes adfeiliedig ffwrneisi chwyth Gwaith Haearn Cyfarthfa, Merthyr Tudful · Perceval, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1831 51.746° N, 3.378° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Rhes adfeiliedig ffwrneisi chwyth Gwaith Haearn Cyfarthfa, Merthyr Tudful
Rhes adfeiliedig ffwrneisi chwyth Gwaith Haearn Cyfarthfa, Merthyr Tudful · Llun: Perceval, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Merthyr Tudful: merthyr (lle sanctaidd) Santes Tudful

Merthyr Tudful

  • Merthyr merthyr, eglwys sant
  • Tudful Tudful Santes

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Merthyr Tudful yn nyffryn Taf, tua 23 milltir i’r gogledd o Gaerdydd. Ddechrau’r 19eg ganrif hi oedd Prifddinas Haearn y Byd a thref fwyaf Cymru, ac yma yn 1804 y dechreuodd y siwrnai reilffordd gyntaf yn y byd dan ager.

Sefydlu Gwaith Haearn Dowlais1759
Y siwrnai ager gyntaf21 Chwefror 1804
Gwrthryfel Merthyr1831

Lle Tudful

Dywedir bod y dref wedi’i henwi ar ôl Tudful, merch y Brenin Brychan Brycheiniog, a laddwyd yma tua 480. Yma ystyr ‘merthyr’ yw lle sanctaidd dros fan gorffwys merthyr, a chodwyd eglwys lle’i claddwyd.

Pedwar gwaith haearn mawr

Roedd mwyn haearn, glo, calchfaen, coed a dŵr yn agos at ei gilydd yma. Sefydlwyd Dowlais yn 1759, dechreuodd Anthony Bacon Gyfarthfa yn 1765, a chododd y Homfrays Benydarren yn 1784, â Plymouth y pedwerydd; yn eu hanterth roedd y rhain ymhlith gweithfeydd haearn mwyaf y byd, a daeth Dowlais yn fwyaf oll.

Penydarren, 1804

Ar 21 Chwefror 1804, wedi i Samuel Homfray fetio 500 gini â Richard Crawshay, tynnodd injan Richard Trevithick ddeg tunnell o haearn, pum wagen a saith deg o ddynion y 9¾ milltir o Benydarren i Abercynon, y siwrnai reilffordd gyntaf yn y byd dan locomotif.

Haearn i’r byd

Aeth rheiliau o Ddowlais i Reilffordd Stockton a Darlington yn 1821 ac i reilffyrdd yn yr Almaen a Rwsia, ac yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais a 7,300 o weithwyr. Helpodd y Fonesig Charlotte Guest, a roddodd y Mabinogion i’r byd yn Saesneg, i redeg Dowlais a’i hysgol arloesol.

Gwrthryfel Merthyr

Yn 1831 cododd gweithwyr Merthyr dros ddiwygio a chyflog teg, gan weiddi ‘caws a bara’, ac am bedwar diwrnod daliodd y bobl y dref dan faner goch, y tro cyntaf i’r faner goch gael ei chodi ym Mhrydain yn arwydd o achos y gweithwyr. Mae Dic Penderyn, a grogwyd yng Nghaerdydd y mis Awst hwnnw er i dros 11,000 arwyddo dros ei ryddhau, wedi’i gofio byth ers hynny fel un o ferthyron Cymru.

Meibion Merthyr

Ganed Joseph Parry, cyfansoddwr Myfanwy, yn Chapel Row yn 1841 a gweithiodd yn ffwrneisi Cyfarthfa yn fachgen. Sefydlodd John Hughes, mab prif beiriannydd Cyfarthfa, ddinas Hughesovka yn Wcráin yn 1870, ac yn 1868 anfonodd y dref Henry Richard, Apostol Heddwch, i’r Senedd.

Ymweld

Mae Castell Cyfarthfa, a godwyd yn 1824 i William Crawshay II, yn rhestredig Gradd I, a ffwrneisi Cyfarthfa yw’r rhai mwyaf a chyflawnaf o’u bath sydd wedi goroesi yn unman. Ym Mhenydarren cododd y Rhufeiniaid gaer tua 74 OC, uwchben afon Taf.

Beth ddigwyddodd yma

  1. Haearn ym Merthyr

    Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.

    Haearn ym Merthyr
  2. Cyfarthfa

    Mae Anthony Bacon yn sefydlu gwaith haearn Cyfarthfa ym Merthyr, sy’n tyfu’n un o’r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd.

    Cyfarthfa
  3. Agor Camlas Morgannwg

    Mae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.

    Agor Camlas Morgannwg
  4. Y locomotif rheilffordd cyntaf

    Mae injan stêm Richard Trevithick yn tynnu haearn a theithwyr ar hyd tramffordd Penydarren ym Merthyr, y locomotif cyntaf i redeg ar gledrau.

    Y locomotif rheilffordd cyntaf
  5. Gwrthryfel Merthyr

    Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.

    Gwrthryfel Merthyr
  6. Rheilffordd Cwm Taf

    Mae Rheilffordd Cwm Taf Isambard Kingdom Brunel yn cysylltu Merthyr â’r dociau yng Nghaerdydd.

    Rheilffordd Cwm Taf
  7. Dowlais, y mwyaf yn y byd

    Gyda deunaw ffwrnais chwyth a miloedd o weithwyr, gwaith haearn Dowlais ym Merthyr yw’r mwyaf yn y byd.

    Dowlais, y mwyaf yn y byd
  8. Keir Hardie dros Ferthyr

    Mae Merthyr Tudful yn ethol Keir Hardie, un o’r ddau aelod seneddol Llafur cyntaf.

    Keir Hardie dros Ferthyr

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf