Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

1886

Cymru Fydd

Sefydlir mudiad Cymru Fydd i ennill ymreolaeth i Gymru. Mae Rhyddfrydwyr ifanc fel Tom Ellis a David Lloyd George yn ymuno.

Llun: Tom Ellis, AS Meirionnydd · Unknown photographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 1 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn 1886 sefydlodd rhai o Gymry Llundain a Lerpwl Gymru Fydd. Ei phrif nod oedd ennill hunanlywodraeth i Gymru.

Sefydlwyd1886
GanGymry Llundain a Lerpwl
NodHunanlywodraeth i Gymru
ArweinwyrTom Ellis, yna David Lloyd George a Herbert Lewis

Tom Ellis o Feirionnydd#

Ei harweinydd cyntaf oedd T. E. Ellis, AS Meirionnydd o 1886 hyd 1899.

Cerflun Tom Ellis yn Stryd Fawr y Bala
Cerflun Tom Ellis yn Stryd Fawr y Bala · Llun: Michael Garlick, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Lloyd George#

Ar ôl 1892 David Lloyd George a Herbert Lewis a arweiniodd y mudiad, ac roedd Beriah Gwynfe Evans ymhlith ei harweinwyr.

Ysgolheigion y mudiad#

J. E. Lloyd ac O. M. Edwards a roddodd iddi ei chariad at hanes a diwylliant Cymru.

O. M. Edwards yn 1916
O. M. Edwards yn 1916 · Llun: Bassano Ltd, Public domain, Wikimedia Commons

Yng Nghasnewydd ar 16 Ionawr 1896 trechwyd y cynllun i’w huno â Rhyddfrydwyr y De, a daeth y mudiad i ben yn fuan wedyn.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

1859–1899

Tom Ellis

Gobaith Cymru Fydd (wedi’i gofnodi)

Mab y fferm o Gefnddwysarn a ddaeth yn aelod seneddol Meirionnydd yn saith ar hugain oed, a siaradodd dros Gymru hunanlywodraethol ac a gododd yn Brif Chwip y Rhyddfrydwyr.

Tom Ellis
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George

Cyn ac wedyn

  1. Dr William Price ac amlosgi

    Mae Dr William Price o Lantrisant yn amlosgi ei fab bychan ar fryn. Mae’r llys yn dyfarnu bod amlosgi yn gyfreithlon, gan agor y ffordd iddo ledled Prydain.

    Dr William Price ac amlosgi
  2. Cymdeithas i’r Gymraeg yn yr ysgolion

    Yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr mae Dan Isaac Davies a’i gyfeillion yn sefydlu cymdeithas i ddod â’r Gymraeg i’r ysgolion. O fewn blwyddyn gall y Gymraeg ennill grant i ysgol.

    Cymdeithas i’r Gymraeg yn yr ysgolion
  3. Agor y Gyfnewidfa Lo

    Mae’r Gyfnewidfa Lo yn agor yn Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd. Ar ei llawr masnachu y pennir pris glo’r byd.

    Agor y Gyfnewidfa Lo
  4. Ysgolion i bob sir

    Mae Deddf Addysg Ganolraddol Cymru yn creu ysgolion uwchradd sirol, flynyddoedd cyn bod gan Loegr drefn debyg.

    Ysgolion i bob sir

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf