Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1859–1899

Tom Ellis

Mab y fferm o Gefnddwysarn a ddaeth yn aelod seneddol Meirionnydd yn saith ar hugain oed, a siaradodd dros Gymru hunanlywodraethol ac a gododd yn Brif Chwip y Rhyddfrydwyr.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1859–1899 (wedi’i gofnodi) Gobaith Cymru Fydd Y Gymru Ddiwydiannol Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
Tom Ellis
Tom Ellis · Llun: Wikimedia Commons · Moss Williams, Parth cyhoeddus

Thomas Edward Ellis, Tom Ellis i bobl Cymru, oedd mab y tenant fferm o Gefnddwysarn a arweiniodd Cymru Fydd, y mudiad dros Gymru a fyddai’n llywodraethu ei materion ei hun. Wedi’i ethol yn aelod dros Feirionnydd yn saith ar hugain oed, galwodd yn y Bala yn 1890 am gynulliad deddfwriaethol i Gymru, gweithiodd dros ysgolion Cymreig, prifysgol Gymreig a Llyfrgell Genedlaethol, a chododd i fod yn Brif Chwip y Blaid Ryddfrydol. Pan fu farw yn ddeugain oed, teimlai pobl fod Cymru wedi colli ei harweinydd disgleiriaf.

Ganed16 Chwefror 1859, Cynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala
AddysgYsgol Ramadeg y Bala; Aberystwyth; y Coleg Newydd, Rhydychen
Aelod dros Feirionnydd1886–1899
Prif Chwip y Rhyddfrydwyr1894
Bu farw5 Ebrill 1899, Cannes
CerfluniauStryd Fawr y Bala; yr Hen Goleg, Aberystwyth

Fferm ger y Bala#

Ganed Tom Ellis yng Nghynlas, Cefnddwysarn, ger y Bala, ar 16 Chwefror 1859, mab Thomas Ellis, tenant fferm o Anghydffurfiwr, a’i wraig Elizabeth. Fe’i magwyd ymhlith atgofion am ffermwyr Meirionnydd a drowyd o’u daliadau am y modd y pleidleisiasant yn etholiadau 1859 a 1868.

Yn Ysgol Ramadeg y Bala roedd O. M. Edwards a D. R. Daniel ymhlith ei gyfeillion. Aeth ymlaen i’r coleg newydd yn Aberystwyth o 1875 hyd 1879, ac yna i’r Coleg Newydd, Rhydychen, lle graddiodd mewn hanes yn 1884 a gwasanaethu ar bwyllgor Undeb Rhydychen.

Aelod dros Feirionnydd#

Wedi gweithio’n diwtor ac yn ysgrifennydd preifat i’r diwydiannwr John Brunner AS, fe’i dewiswyd yn ymgeisydd Rhyddfrydol Meirionnydd a’i ethol yng Ngorffennaf 1886, yn saith ar hugain oed. Buan y nododd ei waith diflino dros fuddiannau Cymru ef yn arweinydd ym mywyd Cymru, a bu ganddo ran fawr yn pasio Deddf Addysg Ganolraddol Cymru 1889.

Cymru Fydd#

Sefydlodd Tom Ellis Cymru Fydd yn 1887, a’i arwain gan gydweithio’n agos â David Lloyd George. Ei nod oedd corff deddfu cenedlaethol i Gymru ac aelodau seneddol a fyddai’n siarad yn wirioneddol dros Gymru.

Yn 1890 rhoddodd pobl Cymru dysteb genedlaethol iddo, ac yn ei araith yn y Bala y mis Medi hwnnw galwodd am gynulliad deddfwriaethol i Gymru. Gyda’i gyfeillion agos D. R. Daniel a W. J. Parry lluniodd gysyniad newydd o genedligrwydd Cymreig, lle byddai hanes, diwylliant, iaith a llenyddiaeth Cymru a’i sefydliadau cenedlaethol i ddod yn ffurfio un cyfanwaith byw, wedi’i uno gan ysbryd y werin.

Prif Chwip#

Yn 1892 daeth yn chwip yn llywodraeth Gladstone, a bu’n bennaf gyfrifol am ennill y comisiwn brenhinol ar y tir yng Nghymru ac am ddwyn mesurau datgysylltu ymlaen. Yn 1894 fe’i gwnaed yn Brif Chwip y Blaid Ryddfrydol.

Dros addysg a dysg#

Rhoddodd lawer o’i amser i addysg yng Nghymru, gan wasanaethu ar lys Prifysgol Cymru a’r Bwrdd Canol, a gweithio dros dwf Coleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor. Roedd yn un o arloeswyr y mudiad dros Lyfrgell Genedlaethol i Gymru, ac yn sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Hen Fyfyrwyr Aberystwyth.

Yn garwr llên Cymru, golygodd gyfrol gyntaf gweithiau’r awdur Piwritanaidd o’r ail ganrif ar bymtheg Morgan Llwyd, a gwblhawyd gan ei frawd-yng-nghyfraith J. H. Davies.

Galar Cymru#

Priododd Annie, merch R. J. Davies, Cwrt-mawr, Llangeitho. Bu farw Tom Ellis yn Cannes ar 5 Ebrill 1899, yn ddim ond deugain oed, a’i gladdu yng Nghefnddwysarn. Ganed ei fab, Thomas Iorwerth Ellis, y mis Rhagfyr hwnnw, ac ysgrifennodd ef ei gofiant yn ddiweddarach.

Roedd yn annwyl iawn gan y werin, a mawr fu’r golled ar ei ôl. Saif cerfluniau ohono yn Stryd Fawr y Bala ac ym mhedrongl yr Hen Goleg yn Aberystwyth, a chyhoeddwyd ei Speeches and Addresses yn 1912.

Ar y llinell amser

  1. Cymru Fydd

    Sefydlir mudiad Cymru Fydd i ennill ymreolaeth i Gymru. Mae Rhyddfrydwyr ifanc fel Tom Ellis a David Lloyd George yn ymuno.

    Cymru Fydd

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf