Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1244
Mae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.
Llun: Sêl Dafydd ap Llywelyn, ar lythyr o 24 Hydref 1241, fel y’i hysgythrwyd yn 1825. · Hugh Owen and J. B. Blakeway, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Dilynodd Dafydd, mab Llywelyn Fawr a Siwan, ei dad yn 1240. O tua 1244 galwai ei hun yn Dywysog Cymru, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf.FfynonellauDafydd ap Llywelyn (died 1246), prince ↗J. E. Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Mab Llywelyn a Siwan, merch anghyfreithlon y brenin John, a anwyd tua 1208 ac a ystyrid yn etifedd o’i eni; ar 19 Hydref 1238 tyngodd y mân dywysogion lw iddo yn Ystrad Fflur; ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III ef yn farchog a rhoi iddo ddiadem yn arwydd o urddas tywysog; bu farw ei frawd Gruffudd ar 1 Mawrth 1244 wrth geisio dianc o’r Tŵr; yn 1244 dadleuodd ei achos gerbron y Pab, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, gyda pheth llwyddiant; yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug a gorfodwyd byddin Harri III yn Negannwy i gilio; bu farw ar 25 Chwefror 1246 yn ei faenor yn Aber a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad.Dafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn Fawr a Siwan; rheolwr Gwynedd o 1240; galwai ei hun yn Dywysog Cymru o 1244; bu farw yn Abergwyngregyn ym mis Chwefror 1246 a’i gladdu yn Aberconwy.Prince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
| Ganed | Tua 1208 |
|---|---|
| Teyrnasu | Gwynedd, 1240 hyd 1246 |
| Bu farw | 25 Chwefror 1246, yn Aber |
Ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III Ddafydd yn farchog, a chafodd ddiadem yn arwydd o urddas tywysog.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn (died 1246), prince ↗J. E. Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Mab Llywelyn a Siwan, merch anghyfreithlon y brenin John, a anwyd tua 1208 ac a ystyrid yn etifedd o’i eni; ar 19 Hydref 1238 tyngodd y mân dywysogion lw iddo yn Ystrad Fflur; ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III ef yn farchog a rhoi iddo ddiadem yn arwydd o urddas tywysog; bu farw ei frawd Gruffudd ar 1 Mawrth 1244 wrth geisio dianc o’r Tŵr; yn 1244 dadleuodd ei achos gerbron y Pab, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, gyda pheth llwyddiant; yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug a gorfodwyd byddin Harri III yn Negannwy i gilio; bu farw ar 25 Chwefror 1246 yn ei faenor yn Aber a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad.
Yn 1244 bu farw ei frawd Gruffudd wrth syrthio o Dŵr Llundain. Y flwyddyn honno aeth Dafydd â’i achos at y Pab Innocent IV, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, a chafodd beth llwyddiant.FfynonellauDafydd ap Llywelyn (died 1246), prince ↗J. E. Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Mab Llywelyn a Siwan, merch anghyfreithlon y brenin John, a anwyd tua 1208 ac a ystyrid yn etifedd o’i eni; ar 19 Hydref 1238 tyngodd y mân dywysogion lw iddo yn Ystrad Fflur; ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III ef yn farchog a rhoi iddo ddiadem yn arwydd o urddas tywysog; bu farw ei frawd Gruffudd ar 1 Mawrth 1244 wrth geisio dianc o’r Tŵr; yn 1244 dadleuodd ei achos gerbron y Pab, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, gyda pheth llwyddiant; yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug a gorfodwyd byddin Harri III yn Negannwy i gilio; bu farw ar 25 Chwefror 1246 yn ei faenor yn Aber a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad.Dafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cydnabuwyd yn etifedd gan Harri III yn 1220; Cytundeb Gwerneigron, 1241; marw Gruffudd yn y Tŵr, Mawrth 1244; negeswyr at Louis IX a thrafodaethau â’r Pab Innocent IV; yr Wyddgrug yn ôl erbyn Mawrth 1245; Harri yn Negannwy; bu farw yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246; galwodd y Brut ef yn “darian Cymru”.

Yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug, a bu’n rhaid i fyddin Harri III yn Negannwy gilio. Pan fu farw Dafydd y flwyddyn ganlynol, galwodd y cronicl ef yn darian Cymru.FfynonellauDafydd ap Llywelyn (died 1246), prince ↗J. E. Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Mab Llywelyn a Siwan, merch anghyfreithlon y brenin John, a anwyd tua 1208 ac a ystyrid yn etifedd o’i eni; ar 19 Hydref 1238 tyngodd y mân dywysogion lw iddo yn Ystrad Fflur; ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III ef yn farchog a rhoi iddo ddiadem yn arwydd o urddas tywysog; bu farw ei frawd Gruffudd ar 1 Mawrth 1244 wrth geisio dianc o’r Tŵr; yn 1244 dadleuodd ei achos gerbron y Pab, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, gyda pheth llwyddiant; yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug a gorfodwyd byddin Harri III yn Negannwy i gilio; bu farw ar 25 Chwefror 1246 yn ei faenor yn Aber a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad.Dafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cydnabuwyd yn etifedd gan Harri III yn 1220; Cytundeb Gwerneigron, 1241; marw Gruffudd yn y Tŵr, Mawrth 1244; negeswyr at Louis IX a thrafodaethau â’r Pab Innocent IV; yr Wyddgrug yn ôl erbyn Mawrth 1245; Harri yn Negannwy; bu farw yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246; galwodd y Brut ef yn “darian Cymru”.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddMae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.
Marw Llywelyn FawrMae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.
Llyfr IorwerthMae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.
Llyfr Du CaerfyrddinMae Llywelyn ap Gruffudd yn ennill brwydr Bryn Derwin ac yn dod yn unig reolwr Gwynedd.
Buddugoliaeth Bryn DerwinYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf