Llywelyn ap Gruffudd
Ein Llyw Olaf (wedi’i gofnodi)Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap Gruffudd

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1255
Mae Llywelyn ap Gruffudd yn ennill brwydr Bryn Derwin ac yn dod yn unig reolwr Gwynedd.
Llun: Bwlch Derwin yn Eifionydd, maes brwydr 1255. · Eric Jones, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ym Mehefin 1255 cyfarfu Llywelyn ap Gruffudd â’i frodyr Owain Goch a Dafydd mewn brwydr ym Mryn Derwin. O fewn awr ef oedd unig reolwr Gwynedd.FfynhonnellBattle of Bryn Derwin ↗Wikipedia (Saesneg)Mehefin 1255, ym Mwlch Derwin yn Eifionydd; Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn ei frodyr Owain Goch a Dafydd; ers 1247 roedd Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy wedi’i rhannu rhyngddynt gan Gytundeb Woodstock; ni pharodd y frwydr fwy nag awr; enillodd Llywelyn a charcharwyd y ddau frawd, Dafydd yn cael ei ryddhau’n fuan ac Owain yn 1277 wedi tua ugain mlynedd; adenillodd ymgyrchoedd Llywelyn yn 1257 ac 1260 diroedd a gollwyd.
| Pryd | Mehefin 1255 |
|---|---|
| Ble | Bwlch Derwin, Eifionydd |
| Pwy | Llywelyn ap Gruffudd, yn erbyn Owain Goch a Dafydd |
Er 1247 roedd Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy wedi’i rhannu rhwng y brodyr, fel y gosododd Cytundeb Woodstock.FfynhonnellBattle of Bryn Derwin ↗Wikipedia (Saesneg)Mehefin 1255, ym Mwlch Derwin yn Eifionydd; Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn ei frodyr Owain Goch a Dafydd; ers 1247 roedd Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy wedi’i rhannu rhyngddynt gan Gytundeb Woodstock; ni pharodd y frwydr fwy nag awr; enillodd Llywelyn a charcharwyd y ddau frawd, Dafydd yn cael ei ryddhau’n fuan ac Owain yn 1277 wedi tua ugain mlynedd; adenillodd ymgyrchoedd Llywelyn yn 1257 ac 1260 diroedd a gollwyd.
Ni pharodd y frwydr fwy nag awr. Enillodd Llywelyn, a daliwyd ei ddau frawd. Rhyddhawyd Dafydd yn fuan.FfynhonnellBattle of Bryn Derwin ↗Wikipedia (Saesneg)Mehefin 1255, ym Mwlch Derwin yn Eifionydd; Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn ei frodyr Owain Goch a Dafydd; ers 1247 roedd Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy wedi’i rhannu rhyngddynt gan Gytundeb Woodstock; ni pharodd y frwydr fwy nag awr; enillodd Llywelyn a charcharwyd y ddau frawd, Dafydd yn cael ei ryddhau’n fuan ac Owain yn 1277 wedi tua ugain mlynedd; adenillodd ymgyrchoedd Llywelyn yn 1257 ac 1260 diroedd a gollwyd.
Yn 1257 ac 1260 enillodd Llywelyn diroedd a gollwyd yn ôl, a rhoddodd ei deyrnasiad nerth a sefydlogrwydd i Wynedd hyd y 1270au.FfynhonnellBattle of Bryn Derwin ↗Wikipedia (Saesneg)Mehefin 1255, ym Mwlch Derwin yn Eifionydd; Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn ei frodyr Owain Goch a Dafydd; ers 1247 roedd Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy wedi’i rhannu rhyngddynt gan Gytundeb Woodstock; ni pharodd y frwydr fwy nag awr; enillodd Llywelyn a charcharwyd y ddau frawd, Dafydd yn cael ei ryddhau’n fuan ac Owain yn 1277 wedi tua ugain mlynedd; adenillodd ymgyrchoedd Llywelyn yn 1257 ac 1260 diroedd a gollwyd.

Ffynonellau a darllen pellach
Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap GruffuddMae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.
Dafydd, Tywysog CymruMae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.
Llyfr Du CaerfyrddinMae tywysogion Deheubarth, cynghreiriaid Llywelyn, yn dinistrio byddin frenhinol yng Nghoed Llathen a Chymerau ger Llandeilo.
Buddugoliaeth CymerauMae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.
Tywysog CymruYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf