Llywelyn Fawr
Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn Fawr
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
11 Ebrill 1240
Mae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.
Llun: Arch garreg Llywelyn Fawr yng Nghapel Gwydir, Llanrwst. · Michael Garlick, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ar 11 Ebrill 1240 bu farw Llywelyn Fawr yn Aberconwy, wedi deugain mlynedd yn dywysog mwyaf Cymru. Roedd wedi cymryd abid mynach.FfynonellauLlywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef.Llywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
| Bu farw | 11 Ebrill 1240, yn Aberconwy |
|---|---|
| Claddu | Abaty Aberconwy |
| Yr arch heddiw | Eglwys Sant Grwst, Llanrwst |
Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd nerthol yr ail Achil hwn.
Y croniclydd Cymreig
Fe’i claddwyd yn abaty Aberconwy, a’i noddwr mwyaf ef.FfynonellauLlywelyn ab Iorwerth (d. 1240) ↗J. E. Lloyd, Dictionary of National Biography, cyf. 34, 1893; Wikisource (Saesneg)Yr heddwch â’r Brenin John ar 11 Gorffennaf 1201; cynulliad y tywysogion yn Ystrad Fflur ar 19 Hydref 1238 i dyngu ffyddlondeb i Ddafydd; ei farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240; a’r croniclydd: “Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd mawr yr ail Achil hwn.”Llywelyn ap Iorwerth (‘Llywelyn the Great’, 1173–1240) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Gyda meibion Cynan ab Owain trechodd ei ewythr, Dafydd I, yn 1194; priododd Siwan, merch anghyfreithlon y brenin; yn 1211 arweiniodd ymgyrch frenhinol i Gymru at ei unigo a cholli’r Pedwar Cantref, a adenillwyd yn 1212; cipiodd Gaerfyrddin, Aberteifi a Threfaldwyn; yn 1216 yn Aberdyfi rhannodd diroedd tŷ Dinefwr mewn cynulliad o holl dywysogion Cymru a holl ddoethion Gwynedd; yng Nghaerwrangon yn 1218 cadwodd y cestyll a enillasai yn ei ofal; yn 1238 tyngodd arglwyddi Cymru lw i Ddafydd; bu farw ar 11 Ebrill 1240 yn Aberconwy a’i gladdu yn yr abaty, a’i noddwr mwyaf ef.

Mae’n debyg mai’r croniclydd Seisnig Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n ‘Fawr’.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1173, yn Nolwyddelan yn ôl pob tebyg, mab Iorwerth Drwyndwn; yn 1194 gyda’i gefndryd Gruffudd a Maredudd ap Cynan trechodd ei ewythr Dafydd ab Owain ym mrwydr Aberconwy; priododd Siwan yn 1205; yn 1211 ymosododd John ac ildiodd Llywelyn y tiroedd i’r dwyrain o Gonwy, a’r Brut yn dweud mai bwriad John oedd difeddiannu Llywelyn a’i ddifetha’n llwyr; yn 1212 enillodd Wynedd yn ôl gyda’r tywysogion eraill, cipiodd Ddegannwy a Rhuddlan yn 1213, a gwneud cynghrair â Philip II Augustus o Ffrainc; rhyddhaodd Magna Carta ei fab Gruffudd, gwystl ers 1211; yn Aberdyfi yn 1216 talodd y mân dywysogion wrogaeth, ac ysgrifennodd J. Beverley Smith fod ei hen gynghreiriaid yn awr yn ddeiliaid iddo; cadarnhaodd cytundeb Caerwrangon â Harri III yn 1218 ei holl goncwestau diweddar, a bu’n brif rym yng Nghymru hyd ei farw; o 1230 roedd yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri; bu farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240 wedi cymryd abid crefydd; mae ei arch garreg yn awr yn eglwys Sant Grwst, Llanrwst; Matthew Paris oedd y cyntaf i’w alw’n Fawr, a galwodd y Brut ef yn ail Achil.
Ddwy flynedd ynghynt, roedd tywysogion Cymru wedi tyngu llw i’w fab Dafydd yn Ystrad Fflur. Dilynodd Dafydd ef heb fawr o wrthwynebiad.FfynonellauLlywelyn ab Iorwerth (d. 1240) ↗J. E. Lloyd, Dictionary of National Biography, cyf. 34, 1893; Wikisource (Saesneg)Yr heddwch â’r Brenin John ar 11 Gorffennaf 1201; cynulliad y tywysogion yn Ystrad Fflur ar 19 Hydref 1238 i dyngu ffyddlondeb i Ddafydd; ei farw yn Aberconwy ar 11 Ebrill 1240; a’r croniclydd: “Nid wyf deilwng i adrodd gweithredoedd mawr yr ail Achil hwn.”Dafydd ap Llywelyn (died 1246), prince ↗J. E. Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Mab Llywelyn a Siwan, merch anghyfreithlon y brenin John, a anwyd tua 1208 ac a ystyrid yn etifedd o’i eni; ar 19 Hydref 1238 tyngodd y mân dywysogion lw iddo yn Ystrad Fflur; ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III ef yn farchog a rhoi iddo ddiadem yn arwydd o urddas tywysog; bu farw ei frawd Gruffudd ar 1 Mawrth 1244 wrth geisio dianc o’r Tŵr; yn 1244 dadleuodd ei achos gerbron y Pab, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, gyda pheth llwyddiant; yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug a gorfodwyd byddin Harri III yn Negannwy i gilio; bu farw ar 25 Chwefror 1246 yn ei faenor yn Aber a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad.
Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrMae Llywelyn Fawr yn galw tywysogion Cymru i Aberdyfi ac yn rhannu Deheubarth rhyngddynt, gan weithredu fel arweinydd cenedl Gymreig.
Y cyngor yn AberdyfiMae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.
Llywelyn Fawr yn benMae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.
Llyfr IorwerthMae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.
Dafydd, Tywysog CymruYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf