Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
c. 1100–1170
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd →Yn y coed teulu brenhinol →

Ystyr yr enw
Owain Gwynedd: Owain o Wynedd, ei brenin
Owain Gwynedd
Rheolodd y Brenin Owain ap Gruffudd Wynedd am dair blynedd ar ddeg ar hugain, o 1137 hyd 1170, ac mae Cymru’n ei gofio wrth enw ei deyrnas: Owain Gwynedd. Trechodd y Normaniaid yng Nghrug Mawr, gwthiodd ei ffin i’r dwyrain at afon Dyfrdwy, ac yn 1165 arweiniodd reolwyr Cymru gyda’i gilydd yn erbyn byddin enfawr a gasglwyd gan Harri’r Ail, a’i gyrru adref. Mae cronicl y Cymry, yr Annales Cambriae, yn ei alw’n rex, brenin. Ef hefyd oedd y rheolwr cyntaf yng Nghymru i gymryd teitl newydd a mwy: Tywysog y Cymry.
| Ganwyd | tua 1100 |
|---|---|
| Tad | Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd |
| Mam | Angharad, merch Owain ab Edwin |
| Brenin Gwynedd | 1137–1170 |
| Buddugoliaethau mawr | Crug Mawr, 1136; y Berwyn, 1165 |
| Ei deitlau | brenin Cymru (rex Wallie); yna Tywysog Cymru (Waliarum princeps) a Thywysog y Cymry (Wallensium princeps) |
| Bu farw | Tachwedd 1170 |
| Claddwyd | Eglwys Gadeiriol Bangor |
Roedd Owain yn fab i Gruffudd ap Cynan, y brenin a enillodd Wynedd ym Mynydd Carn yn 1081, ac i Angharad ferch Owain. Wrth i’w dad heneiddio, Owain a’i frawd Cadwaladr a arweiniai osgordd Gwynedd. Yn 1136, pan daniodd marwolaeth Harri I, brenin Lloegr, Gymru gyfan, gorymdeithiodd y brodyr i’r de i Geredigion. Yng Nghrug Mawr ger Aberteifi cyfarfuant ag arglwyddi Normanaidd y de a’u chwalu, a heidiodd y Normaniaid a ffoai ar y bont dros afon Teifi nes iddi dorri danynt.
Pan fu farw Gruffudd yn 1137, yn hen ac yn ddall, daeth Owain yn frenin.
Gwnaeth Owain ddefnydd da o’r blynyddoedd pan rwygwyd Lloegr gan y rhyfel rhwng Steffan a Matilda. Cipiodd yr Wyddgrug yn 1146 ac Iâl yn 1149, lle cododd domen Tomen y Rhodwydd, ac ymestynnai ei deyrnas i’r dwyrain at aber afon Dyfrdwy.
Yn 1157 daeth brenin newydd Lloegr, Harri’r Ail, i’w hennill yn ôl. Yng nghoed Coed Eulo ymosododd meibion Owain ar fyddin y brenin, a phrin y dihangodd Harri â’i fywyd. Roedd Owain yn ddigon doeth i wneud heddwch ac aros am ei gyfle.
Yn 1165 casglodd Harri fyddin o Loegr ac o’i diroedd dros y môr, gyda llongau wedi’u llogi o Ddulyn, i fathru’r Cymry unwaith ac am byth. Am unwaith safodd pob un o reolwyr Cymru gyda’i gilydd, a safasant gydag Owain. Ymgasglodd gwŷr Gwynedd, yr Arglwydd Rhys gyda gwŷr Deheubarth, a thywysogion Powys yng Nghorwen. Dringodd Harri i’r Berwyn o Groesoswallt, ac yno ymladdodd tywydd Cymru dros Gymru: glawiodd am ddyddiau, troes y llwybrau’n llaid, torrodd ymosodwyr Cymreig ei gyflenwadau, a throes y brenin yn ôl heb frwydr. Ni ymosododd ar Wynedd byth eto.
Dilynodd Owain ei fuddugoliaeth. Cipiodd Ddinas Basing yn 1166 a chestyll Rhuddlan a Phrestatyn yn 1167, a safai ei ffin ar afon Dyfrdwy unwaith eto.
Yn y blynyddoedd hyn, balchaf ei deyrnasiad, y newidiodd y Brenin Owain y ffordd yr enwai ei hun. Ar y dechrau ysgrifennai fel brenin. Mewn llythyr at Bernard, esgob Tyddewi, galwodd ei hun yn rex Wallie, brenin Cymru, ac yn ei lythyrau cyntaf at lys y Brenin Louis VII o Ffrainc ysgrifennodd eto fel brenin Cymru a brenin y Cymry.
Yna, yng nghanol y 1160au, cymerodd deitl newydd. Yn ei ail lythyr at Louis galwodd ei hun yn Waliarum princeps, Tywysog Cymru. Dyma’r defnydd hynaf o’r teitl hwnnw gan reolwr o Gymro sydd wedi goroesi yn unman. Yn llythyrau’r Archesgob Thomas Becket ef yw tywysog y Cymry, princeps Wallensium. Galwai’r beirdd a’r cronicl Cymraeg ef yn dywysog. Gydag Owain Gwynedd y mae’r teitl Tywysog Cymru yn dechrau.
Mae tri o’i lythyrau at Ffrainc wedi goroesi, dau at Louis ei hun ac un at ei ganghellor. Ni wyddys am yr un rheolwr o Gymro o’i flaen a estynnodd law at frenin Ffrainc. Ynddynt mae Owain yn adrodd wrth Louis am ryfel 1165, yn cynnig ei gyfeillgarwch a’i help yn erbyn Harri, ac yn gofyn am ei gefnogaeth yntau. Yn 1168 aeth negeswyr Owain, dan arweiniad Arthur o Enlli, esgob Bangor, â’i negeseuon i Ffrainc.
Gall ymddangos yn rhyfedd heddiw, brenin yn cymryd teitl sy’n swnio’n llai. Ym myd Owain y gwrthwyneb oedd yn wir. Mae haneswyr yn rhoi sawl rheswm, ac maent yn cyd-fynd â’i gilydd.
Y cyntaf yw bod brenin wedi mynd yn air rhy fach yng Nghymru. Bu llawer o frenhinoedd yng Nghymru: brenhinoedd Gwynedd, Powys, Deheubarth a Morgannwg, pob un yn rheoli ei wlad ei hun, a bod yn frenin oedd bod yn un o lawer. Golygai princeps rywbeth na allai’r un ohonynt ei hawlio ar ei ben ei hun. Golygai’r cyntaf, yr un a safai uwchlaw’r lleill i gyd, fel y safodd Awgwstws dros Rufain. Dweud yr oedd Owain mai ef a arweiniai’r Cymry i gyd, nid Gwynedd yn unig. Wedi 1165, pan ymgasglodd rheolwyr Cymru gydag ef yng Nghorwen, roedd y ffeithiau’n cadarnhau’r hawl.
Un rheolwr yn unig a ddaliai’r teitl, yn llythrennol prif reolwr Cymru.
Huw Pryce, hanesydd tywysogion Cymru
Yr ail yw mai cam i fyny ydoedd, nid cam i lawr. Yn Lladin Ewrop y ddeuddegfed ganrif, rheolwr yn ei hawl ei hun oedd princeps, heb arglwydd uwch ei ben yn ei wlad ei hun. Yn Ffrainc Louis VII, y rheolwyr mawr a lywodraethai eu gwledydd eu hunain, dugiaid Normandi ac Aquitaine ac ieirll Fflandrys a Champagne, oedd tywysogion y deyrnas. Drwy gymryd y teitl gosododd Owain ei hun ymhlith rheolwyr mawr Ewrop, a dweud wrth frenin tramor fod gan Gymru ei phen ei hun nad atebai i neb.
Y trydydd yw y byddai brenin Cymru wedi golygu rhyfel agored dros deitlau. Hawliai Harri’r Ail mai ef oedd arglwydd pob rheolwr yng Nghymru, ac yn 1163 roedd wedi gwneud iddynt dalu gwrogaeth iddo yn Woodstock. Byddai brenin coronog ar Gymru gyfan wedi bod yn goron arall yn cystadlu ym Mhrydain, her y byddai Harri, yr Eglwys a llys Ffrainc i gyd wedi’i gwrthwynebu. Gwnâi tywysog yr un hawl i arwain y Cymry, ar ffurf y gallai rheolwyr Ewrop ei derbyn. Er hynny, roedd yn fwy nag y gallai Harri ei oddef.
Y pedwerydd yw ei fod yn cyd-fynd â syniad y Cymry am dywysog. Daw’r gair o tywys: tywysog yw’r un sy’n mynd o flaen y bobl ac yn eu harwain. Galwodd Owain ei hun yn dywysog y Cymry, Wallensium, arweinydd pobl, ac nid arglwydd darn o dir yn unig. Mae cronicl yr oes wedi’i enwi ar ôl arweinwyr o’r fath: Brut y Tywysogion.
O Rufain y daeth y gair ei hun. Pan wnaeth Awgwstws ei hun yn feistr ar y byd Rhufeinig wedi 31 CC, ni fynnai ei alw ei hun yn frenin. Roedd y Rhufeiniaid wedi gyrru allan eu brenin olaf, Tarquin Falch, bron i bum can mlynedd ynghynt, a chasâi’r Rhufeiniaid yr union air rex. Felly cymerodd Awgwstws y teitl princeps, y dinesydd cyntaf, gŵr cyntaf y wladwriaeth. Daw o primus, cyntaf, a capere, cymryd: yr un sy’n cymryd y lle cyntaf. Principate yw’r enw ar deyrnasiad Awgwstws a’r ymerawdwyr ar ei ôl, a daeth princeps yn air am y rheolwr goruchaf.
Ysgrifennai clercod Owain yn Lladin, iaith Rhufain a’r Eglwys, a gwyddent beth a gariai’r gair. Nid anghofiodd Cymru Rufain erioed: olrheiniai brenhinoedd Cymru eu llinach i Facsen Wledig, yr ymerawdwr Magnus Maximus, a chofiai’r Cymry mai hwy oedd y Brythoniaid, dinasyddion Rhufain cyn dyfod y Saeson. Roedd rheolwr o Gymro a’i galwai ei hun yn princeps yn hawlio’r teitl awdurdod hynaf yn y byd Lladin: y cyntaf oll, heb neb uwch ei ben.
Nid oedd Harri’r Ail yn hoffi hyn o gwbl. Daliai fod pob rheolwr yng Nghymru yn ddeiliad iddo. Gallai brenin Gwynedd fod yn un deiliad ymhlith llawer. Roedd tywysog y Cymry yn rhywbeth arall: pen cenedl, yn siarad dros Gymru gyfan. Ac roedd Owain yn ysgrifennu at Louis VII, gelyn mawr Harri, y brenin yr oedd Harri ei hun yn talu gwrogaeth iddo am Normandi. Gallai Tywysog Cymru mewn cynghrair â Ffrainc fygwth Harri o’r gorllewin tra pwysai Louis arno yn Ffrainc.
Cyrhaeddodd y ffrae y Pab. Ysgrifennodd Thomas Becket, Archesgob Caergaint, at y Pab Alecsander III fod ‘y Tywysog Owain, fel y’i geilw ei hun’ wedi gwneud y brenin ‘yn ddig ac yn flin iawn’.
Safodd Owain yn gadarn yn erbyn Eglwys Loegr hefyd. Pan aeth esgobaeth Bangor yn wag, ni fynnai dderbyn esgob a ddewiswyd yn Lloegr. Cysegrwyd ei ddewis ei hun, Arthur o Enlli, yn Iwerddon, ac arhosodd eglwys Gwynedd mewn dwylo Cymreig. Ni allai na brenin nac archesgob wneud iddo ildio, a phan fu farw ym mis Tachwedd 1170 fe’i claddwyd yn Eglwys Gadeiriol Bangor.
Daeth y teitl a ddewisodd Owain yn deitl Cymru. Rheolodd ei ŵyr Llywelyn ab Iorwerth, Llywelyn Fawr, fel tywysog Gogledd Cymru, ac yn Aberdyfi yn 1216 talodd rheolwyr eraill Cymru wrogaeth iddo. O 1230 galwai ei hun yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri, gan enwi llys brenhinol Gwynedd ar Ynys Môn a’r mynyddoedd wrth ei chalon. Gwnaeth ei fab Dafydd Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo yn 1244.
Yna daeth Llywelyn ap Gruffudd, Llywelyn ein Llyw Olaf. Cymerodd y teitl Tywysog Cymru yn 1258, ac ar 29 Medi 1267, yng Nghytundeb Trefaldwyn, cydnabu’r Brenin Harri III o Loegr ef a’i etifeddion yn Dywysog Cymru, gyda gwrogaeth arglwyddi eraill Cymru. Ŵyr Harri’r Ail oedd Harri III. Ganrif wedi i’r taid gynddeiriogi at y teitl, rhoddodd yr ŵyr ei sêl wrtho.
Yn 1400 cyhoeddwyd Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy, ac aeth y teitl allan dros Gymru unwaith eto. Gydag Owain arall y dechreuodd: Brenin Gwynedd a ddewisodd gael ei alw’n gyntaf y Cymry.
Canodd Gwalchmai ap Meilyr a Chynddelw Brydydd Mawr ei glod, ac roedd ei fab Hywel ab Owain Gwynedd yn un o feirdd gorau’r oes. Yn ôl traddodiad Cymru hwyliodd mab arall, Madog, tua’r gorllewin o Landrillo a chanfod gwlad dros y cefnfor. Drwy ei ŵyr Llywelyn Fawr, rhedai gwaed Owain Gwynedd ym mhob Tywysog Cymru o dŷ Aberffraw.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Erthygl · 13 munYn amddifad yn fachgen, enillodd Rhys ap Gruffudd deyrnas gyfan Deheubarth yn ôl oddi ar y Normaniaid, safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II, rheolodd dde Cymru am ddeugain mlynedd, ac adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yn ei gastell yn Aberteifi.
Erthygl · 12 munYn ôl traddodiad Cymru, yn 1170 hwyliodd mab i’r Brenin Owain Gwynedd tua’r gorllewin o’r Rhos a chanfod gwlad newydd, dair canrif cyn Columbus. Chwe chan mlynedd yn ddiweddarach aeth gŵr ifanc o’r Waunfawr i fyny afon Missouri i chwilio am ei bobl, yr Indiaid Cymreig.
Mae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.
Buddugoliaeth Crug MawrMae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.
Owain GwyneddMae Harri II yn ymosod ar Wynedd. Mae meibion Owain Gwynedd yn ymosod ar fyddin y brenin yn y coed yn Eulo, a phrin y mae Harri’n dianc â’i fywyd.
Y cyrch yng Nghoed EuloMae Owain Gwynedd yn arwain cynghrair prin o reolwyr Cymru yn erbyn ymosodiad Seisnig enfawr. Mae stormydd ar y Berwyn a chyrchoedd y Cymry yn gorfodi Harri’r Ail i encilio.
Troi Harri’r Ail yn ôlMae’r Brenin Owain Gwynedd yn ysgrifennu at Louis VII o Ffrainc fel Waliarum princeps, Tywysog Cymru: y defnydd hynaf o’r teitl sydd wedi goroesi. Golygai princeps, teitl Awgwstws, y cyntaf oll. Mae Harri’r Ail ‘yn ddig iawn’.
Y brenin a ddaeth yn dywysogYn ôl traddodiad Cymru, hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chanfod gwlad newydd dros y cefnfor, dair canrif cyn Columbus.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Madog yn hwylio i’r gorllewinMae’r Brenin Owain Gwynedd yn marw ar ôl teyrnasiad hir a gogoneddus. Ef oedd y rheolwr cyntaf i’w alw’i hun yn Dywysog y Cymry.
Marw Owain GwyneddMae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.
Dafydd, Tywysog CymruMae Historie of Cambria David Powel, o waith Humphrey Llwyd o Ddinbych, yn argraffu’r traddodiad Cymreig i Fadog ab Owain Gwynedd hwylio tua’r gorllewin yn 1170 a chanfod gwlad newydd.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein. Mae Hakluyt yn ei hailargraffu yn 1589 fel hawl gyntaf Prydain ar America.
Mordaith Madog mewn printMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llinach frenhinol Aberffraw, o Faelgwn hyd at dywysogion olaf Cymru.
1/11Maelgwn Gwynedd d. c. 547CC
2/11Cadwallon ap Cadfan d. 634MF
3/11Merfyn Frych d. 844RM
4/11Rhodri Mawr d. 878GC
5/11Gruffudd ap Cynan c. 1055–1137OG
6/11Owain Gwynedd c. 1100–1170LF
7/11Llywelyn Fawr c. 1173–1240DL
8/11Dafydd ap Llywelyn c. 1212–1246LG
9/11Llywelyn ap Gruffudd c. 1223–1282DG
10/11Dafydd ap Gruffudd c. 1238–1283GL
11/11Gwenllian ferch Llywelyn 1282–1337Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf