Hywel Dda
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel Dda
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
c. 1240
Mae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.
Llun: Tudalen o Lyfr Du’r Waun, llyfr cyfraith Cymraeg o ddull Iorwerth. · Graffax, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Yn oes Llywelyn Fawr ailluniodd y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog gyfraith Hywel Dda i Wynedd. Ei lyfr ef, Llyfr Iorwerth, yw ffurf lawnaf cyfraith Cymru.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r gyfraith ar glawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; ystyrir dull Iorwerth, y gyfraith fel y’i hailluniwyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn rhan gyntaf y drydedd ganrif ar ddeg, yn oes Llywelyn Fawr, yn ffurf fwyaf datblygedig y gyfraith; mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys, un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines; ildiodd y gyfraith droseddol i Statud Rhuddlan yn 1284 a’r gyfraith sifil i Ddeddfau Uno 1535–1542, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540.
| Pwy | Iorwerth ap Madog, cyfreithiwr |
|---|---|
| Pryd | Hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg |
| Ble | Gwynedd |
Daw cyfraith Cymru i lawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth. Ystyrir mai dull Iorwerth yw’r mwyaf datblygedig.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r gyfraith ar glawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; ystyrir dull Iorwerth, y gyfraith fel y’i hailluniwyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn rhan gyntaf y drydedd ganrif ar ddeg, yn oes Llywelyn Fawr, yn ffurf fwyaf datblygedig y gyfraith; mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys, un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines; ildiodd y gyfraith droseddol i Statud Rhuddlan yn 1284 a’r gyfraith sifil i Ddeddfau Uno 1535–1542, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540.
Mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys: un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r gyfraith ar glawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; ystyrir dull Iorwerth, y gyfraith fel y’i hailluniwyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn rhan gyntaf y drydedd ganrif ar ddeg, yn oes Llywelyn Fawr, yn ffurf fwyaf datblygedig y gyfraith; mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys, un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines; ildiodd y gyfraith droseddol i Statud Rhuddlan yn 1284 a’r gyfraith sifil i Ddeddfau Uno 1535–1542, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540.
Un o’i gopïau hynaf yw Llyfr Du’r Waun, yn Gymraeg, a ysgrifennwyd prin cyn tua 1240.FfynonellauBlack Book of Chirk ↗Wicipedia (Saesneg)Peniarth 29, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; y drydedd ganrif ar ddeg; llawysgrif A Aneurin Owen o’r Venedotian Code, testun o Lyfr Iorwerth; casglwyd gan Robert Vaughan yn yr Hengwrt; ni ellir olrhain ei gysylltiad â’r Waun cyn yr unfed ganrif ar bymtheg.The Chirk Codex ↗Angela Grant, Cylchgrawn LlGC 36 (2014) (Saesneg)Dyddiodd Evans Peniarth 29 i tua 1200; heddiw tua 1250: ysgrifennwyd uwchben y llinell uchaf (Huws), a phrin cyn tua 1240 (Iorwerth ap Madog); llaw debyg i ran gyntaf Peniarth 30; mae rhagymadrodd Peniarth 28 yn galw Hywel yn rex, yn enwi Gwynedd, Powys a Deheubarth, ac yn defnyddio Britannia am Gymru.
Parhaodd cyfraith sifil Cymru hyd Ddeddfau 1535 i 1542. Clywyd yr achos olaf a wyddys dan gyfraith Cymru yn 1540.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r gyfraith ar glawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; ystyrir dull Iorwerth, y gyfraith fel y’i hailluniwyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn rhan gyntaf y drydedd ganrif ar ddeg, yn oes Llywelyn Fawr, yn ffurf fwyaf datblygedig y gyfraith; mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys, un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines; ildiodd y gyfraith droseddol i Statud Rhuddlan yn 1284 a’r gyfraith sifil i Ddeddfau Uno 1535–1542, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540.
Ffynonellau a darllen pellach
Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel DdaMae Cytundeb Caerwrangon yn cadarnhau Llywelyn Fawr yn brif reolwr Cymru.
Llywelyn Fawr yn benMae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.
Marw Llywelyn FawrMae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.
Dafydd, Tywysog CymruMae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.
Llyfr Du CaerfyrddinYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf