Dewi Sant
Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi Sant
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
c. 589 OC
Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Bu farw Dewi, nawddsant Cymru, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog ym mhen pellaf Dyfed. Y lle a sefydlodd yw Tyddewi, dinas leiaf y Deyrnas Unedig.FfynonellauSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.St Davids ↗Wikipedia, o gyfrifiad 2021Tyddewi yw dinas leiaf y Deyrnas Unedig o ran poblogaeth: 1,751 o bobl yn 2021.
| Pryd | 1 Mawrth; rhoddir y flwyddyn fel 588, 589 neu 601 |
|---|---|
| Ble | Mynyw, Tyddewi heddiw |
| Dydd gŵyl | 1 Mawrth, Gŵyl Ddewi |
Dywed Buchedd Dewi iddo siarad â’i bobl am y tro olaf cyn marw. Anogodd hwy i gadw’r ffydd ac i wneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud. Yn Gymraeg mae ei eiriau ar gof hyd heddiw: gwnewch y pethau bychain.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.
Roedd ei reol yn galed. Tynnai ei fynachod yr aradr eu hunain a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; Dewi ei hun oedd Dewi Ddyfrwr, Aquaticus yn Lladin.FfynonellauSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.Dewi Sant (Saint David) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab Sulien, esgob Tyddewi, y Fuchedd tua 1090: Dewi fab Sant, brenin Ceredigion, a Non, a addysgwyd gan Beulin yn Henfynyw (ger Aberaeron); bu mewn dau synod, yn Llanddewi Brefi a Lucus Victoriae, yn erbyn heresi Pelagius; mae ei gyfenw, y Dyfrwr (Aquaticus), yn dangos mynachod a ymhyfrydai yng ngerwinder eu bywyd; cofnodir ei farw yn 601 yn yr Annales Cambriae, 588 yn y Chronicum Scotorum a 589 yn Annales Inisfallen; mae ei ŵyl ar 1 Mawrth ym Merthyrdraeth Oengus (tua 800); rhoddodd Calixtus II fendith y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain; nid oes yr un o’i eglwysi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy; Llyfr Ancr Llanddewi Brefi (1346) sy’n dal y Fuchedd Gymraeg gynharaf.

Mae Blwyddnodau Cymru yn gosod ei farw wrth ochr marw’r Pab Gregori, wedi 601: ‘yr esgob Dewi o Fynyw’. Mae blwyddnodau Iwerddon yn rhoi 588 a 589. Mae ei ŵyl ar 1 Mawrth eisoes ym Merthyrdraeth Oengus, a ysgrifennwyd tua 800.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.Dewi Sant (Saint David) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab Sulien, esgob Tyddewi, y Fuchedd tua 1090: Dewi fab Sant, brenin Ceredigion, a Non, a addysgwyd gan Beulin yn Henfynyw (ger Aberaeron); bu mewn dau synod, yn Llanddewi Brefi a Lucus Victoriae, yn erbyn heresi Pelagius; mae ei gyfenw, y Dyfrwr (Aquaticus), yn dangos mynachod a ymhyfrydai yng ngerwinder eu bywyd; cofnodir ei farw yn 601 yn yr Annales Cambriae, 588 yn y Chronicum Scotorum a 589 yn Annales Inisfallen; mae ei ŵyl ar 1 Mawrth ym Merthyrdraeth Oengus (tua 800); rhoddodd Calixtus II fendith y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain; nid oes yr un o’i eglwysi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy; Llyfr Ancr Llanddewi Brefi (1346) sy’n dal y Fuchedd Gymraeg gynharaf.
Denai ei greirfa yn Nhyddewi bererinion drwy’r Oesoedd Canol, a rhoddodd y Pab Calixtus II y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain. Mae ei eglwysi bron i gyd yn ne Cymru.FfynonellauDewi Sant (Saint David) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab Sulien, esgob Tyddewi, y Fuchedd tua 1090: Dewi fab Sant, brenin Ceredigion, a Non, a addysgwyd gan Beulin yn Henfynyw (ger Aberaeron); bu mewn dau synod, yn Llanddewi Brefi a Lucus Victoriae, yn erbyn heresi Pelagius; mae ei gyfenw, y Dyfrwr (Aquaticus), yn dangos mynachod a ymhyfrydai yng ngerwinder eu bywyd; cofnodir ei farw yn 601 yn yr Annales Cambriae, 588 yn y Chronicum Scotorum a 589 yn Annales Inisfallen; mae ei ŵyl ar 1 Mawrth ym Merthyrdraeth Oengus (tua 800); rhoddodd Calixtus II fendith y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain; nid oes yr un o’i eglwysi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy; Llyfr Ancr Llanddewi Brefi (1346) sy’n dal y Fuchedd Gymraeg gynharaf.Saint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.

Mae Buchedd Gymraeg Dewi, yr un gynharaf, a gedwir yn Llyfr yr Ancr o Landdewi Brefi, yn rhoi ei bregeth olaf: ‘Arglwyddi, brodyr a chwiorydd, byddwch lawen a chadwch eich ffydd a’ch cred, a gwnewch y pethau bychain a glywsoch ac a welsoch gennyf i.’ Dywed yr un darn iddo farw ar ddydd Mawrth, a bod ei fynachlog yn llawn angylion wrth i Grist dderbyn ei enaid.FfynonellauSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.Dewi Sant (Saint David) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab Sulien, esgob Tyddewi, y Fuchedd tua 1090: Dewi fab Sant, brenin Ceredigion, a Non, a addysgwyd gan Beulin yn Henfynyw (ger Aberaeron); bu mewn dau synod, yn Llanddewi Brefi a Lucus Victoriae, yn erbyn heresi Pelagius; mae ei gyfenw, y Dyfrwr (Aquaticus), yn dangos mynachod a ymhyfrydai yng ngerwinder eu bywyd; cofnodir ei farw yn 601 yn yr Annales Cambriae, 588 yn y Chronicum Scotorum a 589 yn Annales Inisfallen; mae ei ŵyl ar 1 Mawrth ym Merthyrdraeth Oengus (tua 800); rhoddodd Calixtus II fendith y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain; nid oes yr un o’i eglwysi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy; Llyfr Ancr Llanddewi Brefi (1346) sy’n dal y Fuchedd Gymraeg gynharaf.
Arglwyddi, brodyr a chwiorydd, byddwch lawen a chadwch eich ffydd a’ch cred, a gwnewch y pethau bychain a glywsoch ac a welsoch gennyf i.
Buchedd Gymraeg Dewi
Yr ysgrif gyntaf i’w enwi’n blaen yw Martyroleg Wyddelig Tallaght, o ddechrau’r nawfed ganrif.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120. Erbyn tua 930 rhagfynegai’r gerdd Armes Prydein y byddai’r Cymry ryw ddydd yn uno y tu ôl i’w faner: ‘A lluman glân Dewi a ddyrchafant’.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120. Roedd ei fynachlog yn lle dysg enwog, ac yn 885 galwodd y Brenin Alfred o Wessex Asser o Dyddewi i’w gylch o ysgolheigion.FfynhonnellEglwys Gadeiriol Tyddewi (NPRN 306) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: saif yr eglwys gadeiriol mewn clos mawr â mur, a rennir gan afon Alun; mae gan y safle draddodiad o nawdd a hi oedd mynachlog Tyddewi yn yr Oesoedd Canol cynnar, o’r 7fed ganrif o leiaf; ysgrifennwyd anodau Lladin yma o’r 8fed ganrif; yn 885 gwahoddodd y Brenin Alfred Asser o Dyddewi i’w gylch o ysgolheigion, gan ddangos pwysigrwydd Tyddewi fel man dysg; gwelir cwlt Dewi yn Armes Prydein tua 930 ac ym Muchedd Dewi o ddiwedd yr 11eg ganrif; erbyn yr 11eg ganrif roedd yn gyrchfan pererinion sefydledig; un ar ddeg o ymosodiadau gan y Llychlynwyr rhwng 907 a 1091; cedwir naw maen cerfiedig o’r Oesoedd Canol cynnar yn yr eglwys; fe’i gelwir yn ‘archesgobaeth’ mewn ffynhonnell o’r 9fed ganrif; mae’r adeilad presennol gan mwyaf o 1180 hyd 1220; to corff cain o ddechrau’r 16eg ganrif; un o’r enghreifftiau Prydeinig cynharaf o drifforiwm a chlerestori ynghyd; yr adeilad eglwysig canoloesol pwysicaf yng Nghymru.
Yn 1275 codwyd cysegrfa newydd, ac mae ei sylfaen garreg yn sefyll o hyd. Ar un adeg roedd canopi pren wedi’i baentio arni yn dangos Dewi, Padrig a Denis, a chedwid creiriau Dewi a Stinan o Ynys Dewi mewn cist arni.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120. Cofid rhodd y pab mewn llinell Ladin: ‘Roma semel quantum dat bis Menevia tantum’, mae Mynyw ddwywaith yn rhoi cymaint â Rhufain unwaith.FfynhonnellSt Davids ↗Wikipedia (Saesneg)Tyddewi, yn fras ‘tŷ Dewi’; wedi i’r Rhufeiniaid adael adwaenid yr ardal yn Lladin fel Menevia ac yn Gymraeg fel Mynyw; credir i Ddewi, a aned tua 500 OC, sefydlu eglwys a mynachlog yng Nglyn Rhosyn ar lan afon Alun, lle saif yr eglwys gadeiriol heddiw; Synod Brefi yn 545; dywedir iddo gael ei eni i’r Santes Non lle saif Capel Non, a’i fedyddio gan Sant Elfyw ym Mhorth Clais; dyfarnodd y Pab Calixtus II ‘Roma semel quantum dat bis Menevia tantum’; Cadw sy’n gofalu am Lys yr Esgob; rhoddwyd statws dinas, a gollwyd yn 1886, drwy lythyrau breinio 16 Medi 1994 a’u cyflwyno gan y Frenhines yn yr eglwys gadeiriol ar 1 Mehefin 1995; dinas leiaf y Deyrnas Unedig o ran poblogaeth ac ardal drefol; Porth Mawr, ddwy filltir i’r gorllewin; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2002; 210 o adeiladau rhestredig eraill; poblogaeth 1,751 yn 2021. Cysegrwyd y gysegrfa a adferwyd eto ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012.FfynhonnellSt Davids Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yn Nhyddewi, dinas leiaf Prydain, ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru; cymuned fynachaidd a sefydlwyd gan Dewi Sant, abad Mynyw; rhwng 645 a 1097 ymosodwyd arni lawer gwaith, ac eto roedd mor enwog fel canolfan ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio cymorth o Dyddewi i adfer dysg Wessex; lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, y mae ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, i’w gweld yn arddangosfa’r eglwys ym Mhorth-y-Tŵr; daeth Gwilym Goncwerwr i weddïo yn 1081; ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd; yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem’; cysegrodd Bernard yr eglwys newydd yn 1131; daeth Harri II yn 1171; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglofft a Llys yr Esgob; cododd yr Esgob Edward Vaughan (1509–1522) gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll; mae to’r corff a’i nenfwd derw Gwyddelig o 1530–1540; yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel; mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain; adferodd George Gilbert Scott yr adeilad yn 1862–1870; yn y 1950au arweiniodd pererindodau ieuenctid Cymry’r Groes lawer i wasanaeth yr eglwys; rhestredig Gradd I yn 1951; rhoddodd R. S. Thomas y darlleniad barddoniaeth cyntaf yn neuadd adferedig Coleg y Santes Fair yn 1966; yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elizabeth II Gymun Brenhinol Dydd Iau Cablyd yma, y tro cyntaf y tu allan i Loegr; adferwyd statws dinas ar 1 Mehefin 1995; adferwyd y talcen gorllewinol â cherrig o chwarel Caerbwdi a ailagorwyd (1998), organ newydd (2000), deg cloch yn y porthdy Porth y Tŵr, ailgodwyd y clwystrau (2003–2007); ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012.
Yn Llydaw mae Saint-Divy, Saint-Yvi a Landivy yn dwyn ei enw.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120. Mae Fluellen Shakespeare, yn Henry V, yn dweud wrth y brenin i’r Cymry wisgo cennin yn eu capiau mewn brwydr, ‘bathodyn anrhydeddus o’r gwasanaeth’, ar ‘ddydd Sant Tafi’. Ysgrifennodd Arwel Hughes oratorio, Dewi Sant, yn 1950, a Karl Jenkins waith corawl o’r un enw.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.
Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi SantMae Taliesin yn canu clod Urien Rheged a’i fab Owain. Mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg, ac yn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.
Taliesin yn canu i UrienBrwydr fawr ymhlith Brythoniaid y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, collodd y bardd Myrddin ei bwyll yno a ffoi i goedwig Celyddon.
Brwydr ArfderyddMae Urien Rheged, arwr cerddi Taliesin, yn arwain brenhinoedd y gogledd ac yn caethiwo’r Eingl ar ynys Lindisfarne.
Urien yn gwarchae ar LindisfarneMarwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.
Y GododdinYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf