Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 589 OC

Marw Dewi Sant

Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

c. 589 OCOes y SeintiauAr y dydd hwn: 1 MawrthTyddewiAr y llinell amser (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Bu farw Dewi, nawddsant Cymru, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog ym mhen pellaf Dyfed. Y lle a sefydlodd yw Tyddewi, dinas leiaf y Deyrnas Unedig.

Pryd1 Mawrth; rhoddir y flwyddyn fel 588, 589 neu 601
BleMynyw, Tyddewi heddiw
Dydd gŵyl1 Mawrth, Gŵyl Ddewi

Gwnewch y pethau bychain#

Dywed Buchedd Dewi iddo siarad â’i bobl am y tro olaf cyn marw. Anogodd hwy i gadw’r ffydd ac i wneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud. Yn Gymraeg mae ei eiriau ar gof hyd heddiw: gwnewch y pethau bychain.

Roedd ei reol yn galed. Tynnai ei fynachod yr aradr eu hunain a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; Dewi ei hun oedd Dewi Ddyfrwr, Aquaticus yn Lladin.

Ffenestr liw o Ddewi Sant yng Nghastell Coch
Ffenestr liw o Ddewi Sant yng Nghastell Coch · Llun: Hchc2009, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Blwyddyn ei farw#

Mae Blwyddnodau Cymru yn gosod ei farw wrth ochr marw’r Pab Gregori, wedi 601: ‘yr esgob Dewi o Fynyw’. Mae blwyddnodau Iwerddon yn rhoi 588 a 589. Mae ei ŵyl ar 1 Mawrth eisoes ym Merthyrdraeth Oengus, a ysgrifennwyd tua 800.

Pererinion i Dyddewi#

Denai ei greirfa yn Nhyddewi bererinion drwy’r Oesoedd Canol, a rhoddodd y Pab Calixtus II y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain. Mae ei eglwysi bron i gyd yn ne Cymru.

Canllaw bwaog a neuadd fawr Llys yr Esgob, Tyddewi
Canllaw bwaog a neuadd fawr Llys yr Esgob, Tyddewi · Llun: Nilfanion, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ei eiriau olaf#

Mae Buchedd Gymraeg Dewi, yr un gynharaf, a gedwir yn Llyfr yr Ancr o Landdewi Brefi, yn rhoi ei bregeth olaf: ‘Arglwyddi, brodyr a chwiorydd, byddwch lawen a chadwch eich ffydd a’ch cred, a gwnewch y pethau bychain a glywsoch ac a welsoch gennyf i.’ Dywed yr un darn iddo farw ar ddydd Mawrth, a bod ei fynachlog yn llawn angylion wrth i Grist dderbyn ei enaid.

Arglwyddi, brodyr a chwiorydd, byddwch lawen a chadwch eich ffydd a’ch cred, a gwnewch y pethau bychain a glywsoch ac a welsoch gennyf i.

Buchedd Gymraeg Dewi

Lluman Dewi#

Yr ysgrif gyntaf i’w enwi’n blaen yw Martyroleg Wyddelig Tallaght, o ddechrau’r nawfed ganrif. Erbyn tua 930 rhagfynegai’r gerdd Armes Prydein y byddai’r Cymry ryw ddydd yn uno y tu ôl i’w faner: ‘A lluman glân Dewi a ddyrchafant’. Roedd ei fynachlog yn lle dysg enwog, ac yn 885 galwodd y Brenin Alfred o Wessex Asser o Dyddewi i’w gylch o ysgolheigion.

Y gysegrfa#

Yn 1275 codwyd cysegrfa newydd, ac mae ei sylfaen garreg yn sefyll o hyd. Ar un adeg roedd canopi pren wedi’i baentio arni yn dangos Dewi, Padrig a Denis, a chedwid creiriau Dewi a Stinan o Ynys Dewi mewn cist arni. Cofid rhodd y pab mewn llinell Ladin: ‘Roma semel quantum dat bis Menevia tantum’, mae Mynyw ddwywaith yn rhoi cymaint â Rhufain unwaith. Cysegrwyd y gysegrfa a adferwyd eto ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012.

Dewi ymhell ac agos#

Yn Llydaw mae Saint-Divy, Saint-Yvi a Landivy yn dwyn ei enw. Mae Fluellen Shakespeare, yn Henry V, yn dweud wrth y brenin i’r Cymry wisgo cennin yn eu capiau mewn brwydr, ‘bathodyn anrhydeddus o’r gwasanaeth’, ar ‘ddydd Sant Tafi’. Ysgrifennodd Arwel Hughes oratorio, Dewi Sant, yn 1950, a Karl Jenkins waith corawl o’r un enw.

Lle digwyddodd

Y bobl

d. c. 589

Dewi Sant

Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.

Dewi Sant

Cyn ac wedyn

  1. Taliesin yn canu i Urien (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

    Mae Taliesin yn canu clod Urien Rheged a’i fab Owain. Mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg, ac yn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.

    Taliesin yn canu i Urien
  2. Brwydr Arfderydd (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Brwydr fawr ymhlith Brythoniaid y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, collodd y bardd Myrddin ei bwyll yno a ffoi i goedwig Celyddon.

    Brwydr Arfderydd
  3. Urien yn gwarchae ar Lindisfarne (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Mae Urien Rheged, arwr cerddi Taliesin, yn arwain brenhinoedd y gogledd ac yn caethiwo’r Eingl ar ynys Lindisfarne.

    Urien yn gwarchae ar Lindisfarne
  4. Y Gododdin (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250)

    Marwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.

    Y Gododdin

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf