Taliesin
Pen beirdd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.
Taliesin
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
c. 590 OC
Mae Urien Rheged, arwr cerddi Taliesin, yn arwain brenhinoedd y gogledd ac yn caethiwo’r Eingl ar ynys Lindisfarne.
Llun: Lindisfarne, Ynys Fedcawd, lle caeodd Urien a’i gynghreiriaid yr Eingl i mewn. Mae adfeilion y priordy yn ddiweddarach. · August Schwerdfeger, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Arweiniodd Urien Rheged, y brenin a foliannodd Taliesin, gynghrair o frenhinoedd y Gogledd yn erbyn Eingl Brynaich, a’u cau i mewn ar ynys Lindisfarne, a alwai’r Brythoniaid yn Fedcawd.FfynonellauUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf.History of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun.
| Pryd | Tua 590; rhoddir dyddiadau o 572 i ar ôl 597 i farw Urien |
|---|---|
| Ble | Lindisfarne, Medcawd i’r Brythoniaid |
| Pwy | Urien, Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgan |
Dywed yr Historia Brittonum i bedwar brenin ymladd yn ei erbyn, Urien, Rhydderch, Gwallawg a Morgan, ac i’r brenin Eingl Theodric gael ei gau i mewn dri diwrnod a thair nos yn ynys Medcawd.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun.

Ond lladdwyd Urien tra parhâi’r gwarchae, a chwalodd y gynghrair. Bu farw, medd yr hen awduron, drwy genfigen.FfynonellauUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Mae wyth cerdd yn Llyfr Taliesin yn cyfarch Urien, a saith ohonynt yn gorffen â’r un byrdwn. Yn Yspeil Taliesin: ‘gweleis i lyw katraeth tra maeu’. Yng nghylch englynion Urien: ‘penn a borthaf’. Lladdwyd Urien wrth warchae ar Theodric ar Fedcawd, o genfigen.Urien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf.
Galarodd y Cymry amdano ar gân. Yng nghylch englynion Urien, mae’r llefarydd yn cario pen y brenin a laddwyd: ‘Penn a borthaf’. Mae cerddi am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd.FfynonellauUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Mae wyth cerdd yn Llyfr Taliesin yn cyfarch Urien, a saith ohonynt yn gorffen â’r un byrdwn. Yn Yspeil Taliesin: ‘gweleis i lyw katraeth tra maeu’. Yng nghylch englynion Urien: ‘penn a borthaf’. Lladdwyd Urien wrth warchae ar Theodric ar Fedcawd, o genfigen.Urien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf.
Mae wyth cerdd fawl i Urien yn Llyfr Taliesin, ac mae’r lleoedd a enwyd ar ei ôl yn Cumbria heddiw gan mwyaf, calon yr hen Reged.FfynhonnellUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf.
Ffynonellau a darllen pellach
Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.
TaliesinBrwydr fawr ymhlith Brythoniaid y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, collodd y bardd Myrddin ei bwyll yno a ffoi i goedwig Celyddon.
Brwydr ArfderyddBu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.
Marw Dewi SantMarwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.
Y GododdinMae Awstin o Gaergaint yn gofyn i esgobion y Brythoniaid dderbyn ei awdurdod. Wedi cwrdd ag ef, maent yn gwrthod ac yn cadw eu ffyrdd eu hunain.
Esgobion y Brythoniaid yn sefyll yn gadarnYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf