Brwydr fawr ymhlith Brythoniaid y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, collodd y bardd Myrddin ei bwyll yno a ffoi i goedwig Celyddon.
Llun: Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons
Yn 573, medd Blwyddnodau Cymru, ymladdodd Brythoniaid y Gogledd frwydr Arfderydd, rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau. Mae traddodiad Cymru yn dal i’r bardd Myrddin golli ei bwyll yno a ffoi i Goed Celyddon.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.Battle of Arfderydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 573 yn ôl yr Annales Cambriae; trechwyd a lladdwyd Gwenddolau; ei elynion oedd Peredur a Gwrgi, meibion Eliffer, neu Rydderch Hael o Ystrad Clud, ac efallai fod sawl byddin wedi ymladd; rhoddodd W. F. Skene hi yn Arthuret, ger Longtown; dywedir i Fyrddin Wyllt wallgofi a ffoi i’r goedwig, Coed Celyddon yn y cerddi diweddarach; un o Dair Ofergad Ynys Prydain gyda Chamlan; parhaodd gosgordd Gwenddolau i ymladd am bythefnos a mis wedi lladd eu harglwydd; mae’r gerdd gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin, Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, yn enwi llawer o’i rhyfelwyr.
Pryd
573
Ble
Arthuret, ger Longtown yn Cumbria, yn ôl y rhan fwyaf
Pwy
Gwenddolau yn erbyn Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer
Trechwyd a lladdwyd Gwenddolau. Mae’r ffynonellau’n anghytuno pwy oedd ei elynion, meibion Eliffer, Peredur a Gwrgi, neu Rydderch Hael o Ystrad Clud, ac efallai i sawl byddin ymladd gyda’i gilydd. Yn y 1800au gosododd W. F. Skene y frwydr yn Arthuret, ger Longtown.FfynhonnellBattle of Arfderydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 573 yn ôl yr Annales Cambriae; trechwyd a lladdwyd Gwenddolau; ei elynion oedd Peredur a Gwrgi, meibion Eliffer, neu Rydderch Hael o Ystrad Clud, ac efallai fod sawl byddin wedi ymladd; rhoddodd W. F. Skene hi yn Arthuret, ger Longtown; dywedir i Fyrddin Wyllt wallgofi a ffoi i’r goedwig, Coed Celyddon yn y cerddi diweddarach; un o Dair Ofergad Ynys Prydain gyda Chamlan; parhaodd gosgordd Gwenddolau i ymladd am bythefnos a mis wedi lladd eu harglwydd; mae’r gerdd gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin, Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, yn enwi llawer o’i rhyfelwyr.
Mae’r Trioedd yn cyfrif Arfderydd gyda Chamlan ymhlith Tair Ofergad Ynys Prydain, ac yn dweud i osgordd Gwenddolau barhau i ymladd am bythefnos a mis wedi lladd eu harglwydd.FfynhonnellBattle of Arfderydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 573 yn ôl yr Annales Cambriae; trechwyd a lladdwyd Gwenddolau; ei elynion oedd Peredur a Gwrgi, meibion Eliffer, neu Rydderch Hael o Ystrad Clud, ac efallai fod sawl byddin wedi ymladd; rhoddodd W. F. Skene hi yn Arthuret, ger Longtown; dywedir i Fyrddin Wyllt wallgofi a ffoi i’r goedwig, Coed Celyddon yn y cerddi diweddarach; un o Dair Ofergad Ynys Prydain gyda Chamlan; parhaodd gosgordd Gwenddolau i ymladd am bythefnos a mis wedi lladd eu harglwydd; mae’r gerdd gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin, Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, yn enwi llawer o’i rhyfelwyr.
Eglwys Arthuret, ger Longtown yn Cumbria, lle mae’r rhan fwyaf o awduron yn gosod brwydr Arfderydd. · Llun: John Lord, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Ychwanegodd llaw ddiweddarach at y Blwyddnodau i Fyrddin wallgofi. Mae cerddi Myrddin yn sôn am ei ffoi i Goed Celyddon, ac mae’r gerdd gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin, Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, yn enwi llawer o ryfelwyr Arfderydd.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.Battle of Arfderydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 573 yn ôl yr Annales Cambriae; trechwyd a lladdwyd Gwenddolau; ei elynion oedd Peredur a Gwrgi, meibion Eliffer, neu Rydderch Hael o Ystrad Clud, ac efallai fod sawl byddin wedi ymladd; rhoddodd W. F. Skene hi yn Arthuret, ger Longtown; dywedir i Fyrddin Wyllt wallgofi a ffoi i’r goedwig, Coed Celyddon yn y cerddi diweddarach; un o Dair Ofergad Ynys Prydain gyda Chamlan; parhaodd gosgordd Gwenddolau i ymladd am bythefnos a mis wedi lladd eu harglwydd; mae’r gerdd gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin, Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, yn enwi llawer o’i rhyfelwyr.
Ni fu meibion Eliffer fyw yn hir wedi’r frwydr: yn 580 mae’r Blwyddnodau’n cofnodi marw Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer.FfynhonnellAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
Teyrnasai Gwenddolau ar wlad Arfderydd, yn y fro o gwmpas Mur Hadrian a Chaerliwelydd. Efallai fod Carwinley, ger Longtown, yn dod o’r Gymbrieg Caer Wenddolau, er bod gwrthgloddiau Liddel Strength wedi’u cynnig hefyd.FfynonellauGwenddoleu ap Ceidio ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573), brenin Brythonig a deyrnasai yn Arfderydd, Arthuret heddiw, yn y wlad o gwmpas Mur Hadrian a Chaerliwelydd; efallai fod Carwinley, ger Longtown i’r gogledd o Gaerliwelydd, yn dod o’r Gymbrieg Caer Wenddolau, ac mae gwrthgloddiau Liddel Strength yn bosibilrwydd arall; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn ei gyfrif ymhlith Gwŷr y Gogledd ac yn gwneud Coel Hen yn hynafiad iddo; ei dad oedd Ceidio fab Arthwys a’i frodyr oedd Nudd a Chof; brawd Ceidio oedd Eliffer Gosgorddfawr, tad Gwrgi a Pheredur; daeth ei deyrnasiad i ben pan laddwyd ef gan feibion Eliffer ym mrwydr Arfderydd yn 573, yn ôl yr Annales Cambriae; ef oedd perchennog un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, gwyddbwyll o aur â gwŷr o arian, a chwaraeai ohonynt eu hunain wedi gosod y darnau; roedd ei gynghorydd llys Myrddin yn rhan o sail y Merlin diweddarach; ym Muchedd Myrddin Sieffre o Fynwy, mae Myrddin yn gwallgofi o alar wedi ei farw ac yn ffoi i Goed Celyddon; cadwyd cof y ddau yn llenyddiaeth Gymraeg.Gwenddolau ↗Wicipedia CymraegBrenin yn yr Hen Ogledd oedd Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573); yn ôl Bonedd Gwŷr y Gogledd roedd yn ddisgynnydd i Coel Hen; yn y farddoniaeth am Fyrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, fe’i gorchfygwyd a’i ladd ym Mrwydr Arfderydd gan Rydderch Hael; roedd Myrddin yn fardd llys i Wenddolau, ac aeth yn wallgof wedi’r frwydr a mynd i Goed Celyddon i fyw; mae’r Annales Cambriae yn nodi’r frwydr yn 573 fel brwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer Gosgorddfawr, a enwir mewn cofnod diweddarach yn Wrgi a Pheredur; roedd Gwyddbwyll Gwenddoleu yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, a’i darnau’n chwarae eu hunain; ger pentref Carwinley ar y ffin rhwng Lloegr a’r Alban mae hen gaer, Caer Wenddolau yn ôl pob tebyg.
Mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn gwneud Coel Hen yn hynafiad iddo. Ei dad oedd Ceidio fab Arthwys, a brawd Ceidio oedd Eliffer Gosgorddfawr, tad Gwrgi a Pheredur, fel mai rhwng cefndryd yr ymladdwyd y frwydr.FfynonellauGwenddoleu ap Ceidio ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573), brenin Brythonig a deyrnasai yn Arfderydd, Arthuret heddiw, yn y wlad o gwmpas Mur Hadrian a Chaerliwelydd; efallai fod Carwinley, ger Longtown i’r gogledd o Gaerliwelydd, yn dod o’r Gymbrieg Caer Wenddolau, ac mae gwrthgloddiau Liddel Strength yn bosibilrwydd arall; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn ei gyfrif ymhlith Gwŷr y Gogledd ac yn gwneud Coel Hen yn hynafiad iddo; ei dad oedd Ceidio fab Arthwys a’i frodyr oedd Nudd a Chof; brawd Ceidio oedd Eliffer Gosgorddfawr, tad Gwrgi a Pheredur; daeth ei deyrnasiad i ben pan laddwyd ef gan feibion Eliffer ym mrwydr Arfderydd yn 573, yn ôl yr Annales Cambriae; ef oedd perchennog un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, gwyddbwyll o aur â gwŷr o arian, a chwaraeai ohonynt eu hunain wedi gosod y darnau; roedd ei gynghorydd llys Myrddin yn rhan o sail y Merlin diweddarach; ym Muchedd Myrddin Sieffre o Fynwy, mae Myrddin yn gwallgofi o alar wedi ei farw ac yn ffoi i Goed Celyddon; cadwyd cof y ddau yn llenyddiaeth Gymraeg.Gwenddolau ↗Wicipedia CymraegBrenin yn yr Hen Ogledd oedd Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573); yn ôl Bonedd Gwŷr y Gogledd roedd yn ddisgynnydd i Coel Hen; yn y farddoniaeth am Fyrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, fe’i gorchfygwyd a’i ladd ym Mrwydr Arfderydd gan Rydderch Hael; roedd Myrddin yn fardd llys i Wenddolau, ac aeth yn wallgof wedi’r frwydr a mynd i Goed Celyddon i fyw; mae’r Annales Cambriae yn nodi’r frwydr yn 573 fel brwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer Gosgorddfawr, a enwir mewn cofnod diweddarach yn Wrgi a Pheredur; roedd Gwyddbwyll Gwenddoleu yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, a’i darnau’n chwarae eu hunain; ger pentref Carwinley ar y ffin rhwng Lloegr a’r Alban mae hen gaer, Caer Wenddolau yn ôl pob tebyg. Roedd gan Wenddolau un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, bwrdd gwyddbwyll o aur a gwŷr o arian, a chwaraeai’r darnau ohonynt eu hunain wedi eu gosod.FfynhonnellGwenddoleu ap Ceidio ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573), brenin Brythonig a deyrnasai yn Arfderydd, Arthuret heddiw, yn y wlad o gwmpas Mur Hadrian a Chaerliwelydd; efallai fod Carwinley, ger Longtown i’r gogledd o Gaerliwelydd, yn dod o’r Gymbrieg Caer Wenddolau, ac mae gwrthgloddiau Liddel Strength yn bosibilrwydd arall; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn ei gyfrif ymhlith Gwŷr y Gogledd ac yn gwneud Coel Hen yn hynafiad iddo; ei dad oedd Ceidio fab Arthwys a’i frodyr oedd Nudd a Chof; brawd Ceidio oedd Eliffer Gosgorddfawr, tad Gwrgi a Pheredur; daeth ei deyrnasiad i ben pan laddwyd ef gan feibion Eliffer ym mrwydr Arfderydd yn 573, yn ôl yr Annales Cambriae; ef oedd perchennog un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, gwyddbwyll o aur â gwŷr o arian, a chwaraeai ohonynt eu hunain wedi gosod y darnau; roedd ei gynghorydd llys Myrddin yn rhan o sail y Merlin diweddarach; ym Muchedd Myrddin Sieffre o Fynwy, mae Myrddin yn gwallgofi o alar wedi ei farw ac yn ffoi i Goed Celyddon; cadwyd cof y ddau yn llenyddiaeth Gymraeg.
Yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, y buddugwr yn Arfderydd yw Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud.FfynonellauRhydderch Hael (or Hen), king of Alclyde (Dumbarton, near Glasgow) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Tudwal Tudclyd ap Clynnog ap Dyfnwal Hen; yn ôl Achau’r Saeson ymladdodd Rhydderch Hen gydag Urien Rheged, Gwallawg a Morgant yn erbyn Hussa, brenin Northumbria, tua 590; dywed Adomnán (624–704) yn ei Fuchedd Columba ei fod yn frenin Alclud ac yn gyfaill i Sant Columba (521–597); yn ôl Buchedd Cyndeyrn gan Jocelin, bu farw Cyndeyrn a Rhydderch yn yr un flwyddyn; mae’n ymddangos yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, ac fe’i henwir yn fuddugwr brwydr Arfderydd, a ymladdwyd yn 573; yn y Trioedd mae’n un o Dri Hael Ynys Prydain, a’i farch oedd Drudlwyd.Rhydderch Hael ↗Wicipedia CymraegBrenin teyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, hefyd Rhydderch Hen (bu farw tua 614); mab y brenin Tudwal Tudclyd, ŵyr Dyfnwal Hen; rheolai o gaer Allt Clud, ger Dumbarton; yn Achau’r Saeson ymladdodd gydag Urien Rheged, Gwallawg a Morgan yn erbyn Hussa, brenin Northumbria, tua 590; mae Adomnán yn ei Fuchedd Colum Cille yn ei alw’n gyfaill i Golum Cille; yn ôl Buchedd Cyndeyrn bu ef a Sant Cyndeyrn farw yr un flwyddyn; enwir ef yn Bonedd Gwŷr y Gogledd; yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin ef yw’r buddugwr ym Mrwydr Arfderydd yn erbyn Gwenddoleu fab Ceidio. Roedd ganddo yntau un o’r Tri Thlws ar Ddeg, y cleddyf Dyrnwyn, ‘carn gwyn’, a fflamiai o’r carn i’r blaen pe tynnai gŵr bonheddig ef; ac am iddo ei roi i bawb a’i gofynnai, fe’i galwyd yn Rhydderch Hael.FfynhonnellRhydderch Hael ↗Wikipedia (Saesneg)Rhydderch Hael, Riderch I o Alt Clut (bl. 580 hyd tua 614), rheolwr Alt Clut, Ystrad Clud, un o frenhinoedd enwocaf yr Hen Ogledd, a enwir yn aml mewn gweithiau Cymraeg a Lladin diweddarach; ym Muchedd Columba gan Adomnán, a ysgrifennwyd tua 700, mae’n anfon neges ddirgel at y sant yn gofyn sut y bydd farw, a dywed Columba wrtho y bydd farw gartref yn ei wely, a dderbynnir yn wir; yn yr Historia Brittonum un o bedwar brenin, gydag Urien, Gwallog a Morgant, a ymladdodd yn erbyn Hussa o Frynaich; arweinydd y fyddin fuddugol yn Arfderydd efallai; ym Muchedd Cyndeyrn ef yw noddwr brenhinol y sant ac felly’n gysylltiedig â sefydlu Glasgow, a chafodd y sant fodrwy goll y frenhines mewn eog, yr eog â modrwy yn ei geg ar arfbais Glasgow; yn y Trioedd; perchennog un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, y cleddyf Dyrnwyn: ‘pe tynnai gŵr bonheddig ef ei hun, fflamiai o’i garn i’w flaen. A phawb a’i gofynnai a’i câi … Ac am hynny y gelwid ef Rhydderch Hael’. Wedi’r frwydr gadawodd Cyndeyrn Lanelwy a mynd adref i’r Gogledd.FfynhonnellCyndeyrn ↗Wicipedia CymraegSant a gysylltir â theyrnas Frythonig Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd, Cyndeyrn neu Mungo (tua 518 hyd 13 Ionawr 603), a elwir yn Gyndeyrn Garthwys yn y traddodiad Cymreig; mab Owain ab Urien ac ŵyr Urien Rheged; Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud, oedd ei noddwr; sylfaenydd Glasgow; tua 545 daeth i ogledd-ddwyrain Cymru a sefydlu clas yn Llanelwy, adeilad pren yn ôl y sôn, lle roedd ganddo 965 o ddisgyblion, Asa yn eu plith; dychwelodd i Ystrad Clud ar ôl Brwydr Arfderydd yn 573, a chysegrwyd Asa yn esgob i’w olynu; yn un o Drioedd Ynys Prydain mae Cyndeyrn Garthwys yn ben esgob dan Arthur ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd; nawddsant Glasgow, y cysegrwyd ei heglwys gadeiriol iddo, ac y mae ei harfbais yn dangos y sant gyda choeden, aderyn, cloch a physgodyn am bedair o’i wyrthiau.
Myrddin oedd bardd llys Gwenddolau.FfynhonnellGwenddolau ↗Wicipedia CymraegBrenin yn yr Hen Ogledd oedd Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573); yn ôl Bonedd Gwŷr y Gogledd roedd yn ddisgynnydd i Coel Hen; yn y farddoniaeth am Fyrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, fe’i gorchfygwyd a’i ladd ym Mrwydr Arfderydd gan Rydderch Hael; roedd Myrddin yn fardd llys i Wenddolau, ac aeth yn wallgof wedi’r frwydr a mynd i Goed Celyddon i fyw; mae’r Annales Cambriae yn nodi’r frwydr yn 573 fel brwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer Gosgorddfawr, a enwir mewn cofnod diweddarach yn Wrgi a Pheredur; roedd Gwyddbwyll Gwenddoleu yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, a’i darnau’n chwarae eu hunain; ger pentref Carwinley ar y ffin rhwng Lloegr a’r Alban mae hen gaer, Caer Wenddolau yn ôl pob tebyg. Yn Yr Afallennau mae’n siarad â’r afallen bêr yng Nghoed Celyddon, lle bu’n byw am hanner can mlynedd er Arfderydd, pan syrthiodd ei arglwydd. Yn Yr Oianau mae’n siarad â pharchell bach, ac yn sôn am nosweithiau di-gwsg a phibonwy yn ei wallt, a phroffwydoliaeth yw’r rhan fwyaf o’r gerdd honno. Yn Llyfr Coch Hergest mae ei chwaer Gwenddydd yn ei alw’n Llallogan, ‘efaill’, ac mae’n rhagfynegi llinach tywysogion Cymru.FfynhonnellMyrddin Wyllt ↗Wikipedia (Saesneg)Myrddin Wyllt (Cernyweg Merdhyn Gwyls, Llydaweg Marzhin Gouez), pencerdd yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, llefarydd sawl cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin a Llyfr Coch Hergest; rhoddwyd y llysenw Wyllt yn ddiweddarach, gan y cywyddwyr Guto’r Glyn ac Ieuan Dyfi ac yng nghronicl Elis Gruffydd; gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn Ferlin, cynghorwr Arthur, tra daliai Gerallt Gymro fod Merlinus Ambrosius, Myrddin Emrys, yn ŵr gwahanol i Merlinus Celidonius neu Sylvester, Myrddin Wyllt; mae ei hanes wedi ei wreiddio mewn hanes, oherwydd dywedir iddo fynd i’r goedwig wedi brwydr Arfderydd, 573 yn yr Annales Cambriae, lle syrthiodd Gwenddolau, a byw yno gyda’r anifeiliaid a derbyn dawn proffwydoliaeth; dywed Armes Prydein, o’r ddegfed ganrif, ‘Dysgogan Myrddin’, fel ei fod eisoes yn adnabyddus fel proffwyd wrth ochr Taliesin; efallai fod testun A y Gododdin yn sôn am ei wenwawd; yn Yr Afallennau mae’r llefarydd yn cyfarch y pren afalau melys yng Nghoed Celyddon lle bu fyw hanner can mlynedd ers Arfderydd, pan syrthiodd ei arglwydd Gwenddolau fab Ceidio; yn Yr Oianau mae’n cyfarch parchell bach ac yn sôn am ddiffyg cwsg a phibonwy yn ei wallt, a phroffwydoliaeth yw’r rhan fwyaf o’r gerdd; mae Ymddiddan Myrddin a Thaliesin yn ei enwi ac yn sôn am ymosodiad Maelgwn Gwynedd ar Ddyfed; Y Bedwenni yw pedwaredd gerdd Llyfr Du; yn Cyfoesi Myrddin a Gwenddydd ei Chwaer, yn Llyfr Coch Hergest, geilw ei chwaer Gwenddydd ef yn Llallogan, ‘gefell’, ac mae’n rhoi proffwydoliaethau am olyniaeth rheolwyr Cymru; cenir Gwasgargerdd Fyrddin yn y Bedd o’r bedd; mae Buchedd o’r bymthegfed ganrif yn gosod ei fedd ger afon Tweed yn Drumelzier; rhoddodd traddodiad Cymreig diweddarach Dŷ Gwydr iddo, y credid yn yr unfed ganrif ar bymtheg ei fod yn cadw Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac a osodwyd ar Ynys Enlli.
Eisoes yn y ddegfed ganrif mae Armes Prydein yn dweud ‘Dysgogan Myrddin cyfarfyddant’, gan ei osod wrth ochr Taliesin fel proffwyd. Daliai Gerallt Gymro mai dau ŵr gwahanol oedd Myrddin Emrys a Myrddin Celyddon, ac mae Buchedd o’r bymthegfed ganrif yn gosod bedd Myrddin ar lan Tweed yn Drumelzier.FfynhonnellMyrddin Wyllt ↗Wikipedia (Saesneg)Myrddin Wyllt (Cernyweg Merdhyn Gwyls, Llydaweg Marzhin Gouez), pencerdd yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, llefarydd sawl cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin a Llyfr Coch Hergest; rhoddwyd y llysenw Wyllt yn ddiweddarach, gan y cywyddwyr Guto’r Glyn ac Ieuan Dyfi ac yng nghronicl Elis Gruffydd; gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn Ferlin, cynghorwr Arthur, tra daliai Gerallt Gymro fod Merlinus Ambrosius, Myrddin Emrys, yn ŵr gwahanol i Merlinus Celidonius neu Sylvester, Myrddin Wyllt; mae ei hanes wedi ei wreiddio mewn hanes, oherwydd dywedir iddo fynd i’r goedwig wedi brwydr Arfderydd, 573 yn yr Annales Cambriae, lle syrthiodd Gwenddolau, a byw yno gyda’r anifeiliaid a derbyn dawn proffwydoliaeth; dywed Armes Prydein, o’r ddegfed ganrif, ‘Dysgogan Myrddin’, fel ei fod eisoes yn adnabyddus fel proffwyd wrth ochr Taliesin; efallai fod testun A y Gododdin yn sôn am ei wenwawd; yn Yr Afallennau mae’r llefarydd yn cyfarch y pren afalau melys yng Nghoed Celyddon lle bu fyw hanner can mlynedd ers Arfderydd, pan syrthiodd ei arglwydd Gwenddolau fab Ceidio; yn Yr Oianau mae’n cyfarch parchell bach ac yn sôn am ddiffyg cwsg a phibonwy yn ei wallt, a phroffwydoliaeth yw’r rhan fwyaf o’r gerdd; mae Ymddiddan Myrddin a Thaliesin yn ei enwi ac yn sôn am ymosodiad Maelgwn Gwynedd ar Ddyfed; Y Bedwenni yw pedwaredd gerdd Llyfr Du; yn Cyfoesi Myrddin a Gwenddydd ei Chwaer, yn Llyfr Coch Hergest, geilw ei chwaer Gwenddydd ef yn Llallogan, ‘gefell’, ac mae’n rhoi proffwydoliaethau am olyniaeth rheolwyr Cymru; cenir Gwasgargerdd Fyrddin yn y Bedd o’r bedd; mae Buchedd o’r bymthegfed ganrif yn gosod ei fedd ger afon Tweed yn Drumelzier; rhoddodd traddodiad Cymreig diweddarach Dŷ Gwydr iddo, y credid yn yr unfed ganrif ar bymtheg ei fod yn cadw Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac a osodwyd ar Ynys Enlli.
Proffwyd a bardd (cronicl cynnar:· Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)
Bardd-broffwyd traddodiad Cymru, y mae ei gerddi yn Llyfr Du Caerfyrddin. Yn ôl traddodiad Cymru mae Caerfyrddin yn dwyn ei enw, a gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn gynghorwr i Arthur, Merlin.