Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

573 OC

Brwydr Arfderydd

Brwydr fawr ymhlith Brythoniaid y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, collodd y bardd Myrddin ei bwyll yno a ffoi i goedwig Celyddon.

Llun: Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons

573 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Yn 573, medd Blwyddnodau Cymru, ymladdodd Brythoniaid y Gogledd frwydr Arfderydd, rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau. Mae traddodiad Cymru yn dal i’r bardd Myrddin golli ei bwyll yno a ffoi i Goed Celyddon.

Pryd573
BleArthuret, ger Longtown yn Cumbria, yn ôl y rhan fwyaf
PwyGwenddolau yn erbyn Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer

Y frwydr#

Trechwyd a lladdwyd Gwenddolau. Mae’r ffynonellau’n anghytuno pwy oedd ei elynion, meibion Eliffer, Peredur a Gwrgi, neu Rydderch Hael o Ystrad Clud, ac efallai i sawl byddin ymladd gyda’i gilydd. Yn y 1800au gosododd W. F. Skene y frwydr yn Arthuret, ger Longtown.

Mae’r Trioedd yn cyfrif Arfderydd gyda Chamlan ymhlith Tair Ofergad Ynys Prydain, ac yn dweud i osgordd Gwenddolau barhau i ymladd am bythefnos a mis wedi lladd eu harglwydd.

Eglwys Arthuret, ger Longtown yn Cumbria, lle mae’r rhan fwyaf o awduron yn gosod brwydr Arfderydd.
Eglwys Arthuret, ger Longtown yn Cumbria, lle mae’r rhan fwyaf o awduron yn gosod brwydr Arfderydd. · Llun: John Lord, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Myrddin yn y goedwig#

Ychwanegodd llaw ddiweddarach at y Blwyddnodau i Fyrddin wallgofi. Mae cerddi Myrddin yn sôn am ei ffoi i Goed Celyddon, ac mae’r gerdd gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin, Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, yn enwi llawer o ryfelwyr Arfderydd.

Ni fu meibion Eliffer fyw yn hir wedi’r frwydr: yn 580 mae’r Blwyddnodau’n cofnodi marw Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer.

Gwenddolau fab Ceidio#

Teyrnasai Gwenddolau ar wlad Arfderydd, yn y fro o gwmpas Mur Hadrian a Chaerliwelydd. Efallai fod Carwinley, ger Longtown, yn dod o’r Gymbrieg Caer Wenddolau, er bod gwrthgloddiau Liddel Strength wedi’u cynnig hefyd.

Mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn gwneud Coel Hen yn hynafiad iddo. Ei dad oedd Ceidio fab Arthwys, a brawd Ceidio oedd Eliffer Gosgorddfawr, tad Gwrgi a Pheredur, fel mai rhwng cefndryd yr ymladdwyd y frwydr. Roedd gan Wenddolau un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, bwrdd gwyddbwyll o aur a gwŷr o arian, a chwaraeai’r darnau ohonynt eu hunain wedi eu gosod.

Rhydderch Hael#

Yng ngherddi Myrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, y buddugwr yn Arfderydd yw Rhydderch Hael, brenin Ystrad Clud. Roedd ganddo yntau un o’r Tri Thlws ar Ddeg, y cleddyf Dyrnwyn, ‘carn gwyn’, a fflamiai o’r carn i’r blaen pe tynnai gŵr bonheddig ef; ac am iddo ei roi i bawb a’i gofynnai, fe’i galwyd yn Rhydderch Hael. Wedi’r frwydr gadawodd Cyndeyrn Lanelwy a mynd adref i’r Gogledd.

Cerddi Myrddin#

Myrddin oedd bardd llys Gwenddolau. Yn Yr Afallennau mae’n siarad â’r afallen bêr yng Nghoed Celyddon, lle bu’n byw am hanner can mlynedd er Arfderydd, pan syrthiodd ei arglwydd. Yn Yr Oianau mae’n siarad â pharchell bach, ac yn sôn am nosweithiau di-gwsg a phibonwy yn ei wallt, a phroffwydoliaeth yw’r rhan fwyaf o’r gerdd honno. Yn Llyfr Coch Hergest mae ei chwaer Gwenddydd yn ei alw’n Llallogan, ‘efaill’, ac mae’n rhagfynegi llinach tywysogion Cymru.

Eisoes yn y ddegfed ganrif mae Armes Prydein yn dweud ‘Dysgogan Myrddin cyfarfyddant’, gan ei osod wrth ochr Taliesin fel proffwyd. Daliai Gerallt Gymro mai dau ŵr gwahanol oedd Myrddin Emrys a Myrddin Celyddon, ac mae Buchedd o’r bymthegfed ganrif yn gosod bedd Myrddin ar lan Tweed yn Drumelzier.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

fl. late 6th century

Myrddin

Proffwyd a bardd (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)

Bardd-broffwyd traddodiad Cymru, y mae ei gerddi yn Llyfr Du Caerfyrddin. Yn ôl traddodiad Cymru mae Caerfyrddin yn dwyn ei enw, a gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn gynghorwr i Arthur, Merlin.

Myrddin

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Llanelwy (cronicl cynnar:Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185)

    Mae Cyndeyrn a’i ddisgybl Asa yn sefydlu’r eglwys yn Llanelwy, sy’n dod yn ddinas gadeiriol Llanelwy.

    Llanelwy
  2. Taliesin yn canu i Urien (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

    Mae Taliesin yn canu clod Urien Rheged a’i fab Owain. Mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg, ac yn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.

    Taliesin yn canu i Urien
  3. Marw Dewi Sant (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.

    Marw Dewi Sant
  4. Urien yn gwarchae ar Lindisfarne (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Mae Urien Rheged, arwr cerddi Taliesin, yn arwain brenhinoedd y gogledd ac yn caethiwo’r Eingl ar ynys Lindisfarne.

    Urien yn gwarchae ar Lindisfarne

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf