Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 570 OC

Taliesin yn canu i Urien

Mae Taliesin yn canu clod Urien Rheged a’i fab Owain. Mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg, ac yn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.

Llun: Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 570 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)

Taliesin yw bardd cyntaf y Cymry y mae ei gerddi gennym o hyd. Ar ddiwedd y 500au canodd i Urien, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd, ac i’w fab Owain, ac mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg.

PrydDiwedd y 500au
BleRheged yn yr Hen Ogledd, a Phowys
Ei gerddiYn Llyfr Taliesin, a gopïwyd yn hanner cyntaf y 1300au

Bardd Urien#

Mae’r Historia Brittonum yn enwi beirdd yr oes honno: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r rhan fwyaf o gerddi Taliesin yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, a chanodd hefyd i Gynan Garwyn, brenin Powys.

Mae wyth cerdd yn Llyfr Taliesin wedi’u cyfeirio at Urien, a saith ohonynt yn gorffen â’r un cytgan. Nododd Ifor Williams, ysgolhaig mawr yr hen Gymraeg, un ar ddeg o gerddi a allai fod yn waith Taliesin ei hun yn y chweched ganrif.

Gweleis i lyw Katraeth tra maeu. Gwelais arglwydd Catraeth dros y meysydd.

Taliesin, Yspeil Taliesin, i Urien

Taliesin Ben Beirdd#

Gwnaeth Cymru’r oesoedd wedyn chwedl ohono: Taliesin Ben Beirdd. Yn Hanes Taliesin mae’n dechrau ei fywyd fel Gwion Bach, gwas i Geridwen, ac fe’i ceir a’i enwi gan Elffin ap Gwyddno, a ddaw’n dad maeth iddo.

Paentiad o 1876 o ganfod y Taliesin bach, fel y mae traddodiad Cymru’n ei adrodd, yn y Llyfrgell Genedlaethol
Paentiad o 1876 o ganfod y Taliesin bach, fel y mae traddodiad Cymru’n ei adrodd, yn y Llyfrgell Genedlaethol · Llun: Henry Clarence Whaite, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Copïwyd Llyfr Taliesin gan un ysgrifydd yn hanner cyntaf y 1300au, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg, ac fe’i cedwir heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Talcen disglair#

Ystyr yr enw Taliesin yw ‘talcen disglair’. Daliai Ifor Williams iddo ddechrau ei yrfa yng Nghymru, yn canu i Gynan Garwyn ym Mhowys, teyrnas a ymestynnai bryd hynny i’r dwyrain i ganolbarth Lloegr heddiw, cyn mynd i’r gogledd i Reged. Heblaw Urien ac Owain, canodd i Wallawg, brenin Elfed.

Buddugoliaethau Urien#

Dywed Hanes y Brythoniaid i Urien arwain y Brythoniaid yn erbyn meibion Ida o Northumbria, gyda Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgant yn ymladd wrth ei ochr yn erbyn Hussa. Mae cerddi Taliesin yn canu am fuddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Alclud a Gwen Ystrad, ac am y gelyn Fflamddwyn. Yn Argoed Llwyfain, pan fynnodd Fflamddwyn wystlon, gwaeddodd Owain ei her a deffro gwŷr Rheged i ymladd yn hytrach na thalu, ac yn ei farwnad i Owain mae Taliesin yn dweud mai Owain a laddodd Fflamddwyn. Dadleua’r hanesydd John T. Koch fod sôn am y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos mai Cristnogion oedd Urien a Thaliesin.

Y llyfr a’r bedd#

Peniarth MS 2 yw Llyfr Taliesin heddiw. Casglodd Robert Vaughan ef i’w lyfrgell yn Hengwrt, a rhoddodd Edward Lhuyd yr enw Llyfr Taliessin arno. Heblaw’r cerddi i Urien mae’n cynnwys Armes Prydein, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Kat Godeu, Cad Goddeu.

Ger Tre Taliesin yng Ngheredigion gelwir carnedd o’r Oes Efydd yn Fedd Taliesin. Cofnododd Edward Lhuyd y gred y byddai pwy bynnag a gysgai noson ar garreg Taliesin yn deffro’n ‘fardd neu’n wallgof’. Mae Buchedd Lydewig, Buchedd Iudic-hael, yn sôn am ymweliad gan Daliesin â mynachlog Gildas yn Rhuys, ac mae’r Trioedd yn enwi ei fab Afaon yn rhyfelwr mawr. Yn Culhwch ac Olwen mae’n fardd yn llys Arthur, a daeth Sieffre o Fynwy ag ef i’w Fuchedd Myrddin fel Telgesinus.

Y bobl

fl. late 6th century

Taliesin

Pen beirdd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.

Taliesin

Cyn ac wedyn

  1. Teilo o Landeilo (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Sant Teilo, cyfaill Dewi, yn casglu ei fynachod yn Llandeilo Fawr. Mae eglwysi yn ei enw yn ymestyn o Lydaw i Sir Benfro.

    Teilo o Landeilo
  2. Llanelwy (cronicl cynnar:Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185)

    Mae Cyndeyrn a’i ddisgybl Asa yn sefydlu’r eglwys yn Llanelwy, sy’n dod yn ddinas gadeiriol Llanelwy.

    Llanelwy
  3. Brwydr Arfderydd (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Brwydr fawr ymhlith Brythoniaid y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, collodd y bardd Myrddin ei bwyll yno a ffoi i goedwig Celyddon.

    Brwydr Arfderydd
  4. Marw Dewi Sant (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.

    Marw Dewi Sant

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf