Taliesin
Pen beirdd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.
Taliesin

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
c. 570 OC
Mae Taliesin yn canu clod Urien Rheged a’i fab Owain. Mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg, ac yn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.
Llun: Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Taliesin yw bardd cyntaf y Cymry y mae ei gerddi gennym o hyd. Ar ddiwedd y 500au canodd i Urien, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd, ac i’w fab Owain, ac mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg.FfynhonnellTaliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd Brythonig cynnar o’r chweched ganrif; mae’r Historia Brittonum yn ei enwi ymhlith pum bardd Brythonig gydag Aneirin; efallai fod ei waith wedi goroesi yn Llyfr Taliesin; mae’r rhan fwyaf ohono’n moli’r Brenin Urien o Reged, gyda moliant i’w fab Owain; canodd hefyd i Gynan Garwyn, brenin Powys; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; Taliesin Ben Beirdd y chwedl; yn Hanes Taliesin Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas i Geridwen, ac Elffin ap Gwyddno, ei dad maeth, a’i henwodd.
| Pryd | Diwedd y 500au |
|---|---|
| Ble | Rheged yn yr Hen Ogledd, a Phowys |
| Ei gerddi | Yn Llyfr Taliesin, a gopïwyd yn hanner cyntaf y 1300au |
Mae’r Historia Brittonum yn enwi beirdd yr oes honno: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r rhan fwyaf o gerddi Taliesin yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, a chanodd hefyd i Gynan Garwyn, brenin Powys.FfynonellauHistory of the Britons (Historia Brittonum), sections 32, 47, 50 and 62 ↗Nennius, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)§32: daeth Garmon, a oedd yn nodedig am ei rinweddau lu, i bregethu ym Mhrydain. §47: dewiswyd y gŵr bendigaid yn unfrydol yn gadlywydd yn erbyn y Saeson. §50: ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson; fe’i dewiswyd yn gadlywydd ddeuddeg gwaith, a gorchfygodd bob tro; yn yr wythfed frwydr, yng Nghastell Guinnion, dygodd Arthur ddelw’r Forwyn Fair; yn y ddeuddegfed, ym Maddon, syrthiodd naw cant a deugain dan ei law ef yn unig. §62: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Cian yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda gyda’i ddeuddeg mab o Fanaw Gododdin gant a phedwar deg a chwe blynedd cyn i Faelgwn deyrnasu, a gyrru’r Gwyddelod o’r gwledydd hynny gyda lladdfa fawr.Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd Brythonig cynnar o’r chweched ganrif; mae’r Historia Brittonum yn ei enwi ymhlith pum bardd Brythonig gydag Aneirin; efallai fod ei waith wedi goroesi yn Llyfr Taliesin; mae’r rhan fwyaf ohono’n moli’r Brenin Urien o Reged, gyda moliant i’w fab Owain; canodd hefyd i Gynan Garwyn, brenin Powys; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; Taliesin Ben Beirdd y chwedl; yn Hanes Taliesin Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas i Geridwen, ac Elffin ap Gwyddno, ei dad maeth, a’i henwodd.
Mae wyth cerdd yn Llyfr Taliesin wedi’u cyfeirio at Urien, a saith ohonynt yn gorffen â’r un cytgan. Nododd Ifor Williams, ysgolhaig mawr yr hen Gymraeg, un ar ddeg o gerddi a allai fod yn waith Taliesin ei hun yn y chweched ganrif.FfynonellauUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Mae wyth cerdd yn Llyfr Taliesin yn cyfarch Urien, a saith ohonynt yn gorffen â’r un byrdwn. Yn Yspeil Taliesin: ‘gweleis i lyw katraeth tra maeu’. Yng nghylch englynion Urien: ‘penn a borthaf’. Lladdwyd Urien wrth warchae ar Theodric ar Fedcawd, o genfigen.Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd Brythonig cynnar o’r chweched ganrif; mae’r Historia Brittonum yn ei enwi ymhlith pum bardd Brythonig gydag Aneirin; efallai fod ei waith wedi goroesi yn Llyfr Taliesin; mae’r rhan fwyaf ohono’n moli’r Brenin Urien o Reged, gyda moliant i’w fab Owain; canodd hefyd i Gynan Garwyn, brenin Powys; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; Taliesin Ben Beirdd y chwedl; yn Hanes Taliesin Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas i Geridwen, ac Elffin ap Gwyddno, ei dad maeth, a’i henwodd.
Gweleis i lyw Katraeth tra maeu. Gwelais arglwydd Catraeth dros y meysydd.
Taliesin, Yspeil Taliesin, i Urien
Gwnaeth Cymru’r oesoedd wedyn chwedl ohono: Taliesin Ben Beirdd. Yn Hanes Taliesin mae’n dechrau ei fywyd fel Gwion Bach, gwas i Geridwen, ac fe’i ceir a’i enwi gan Elffin ap Gwyddno, a ddaw’n dad maeth iddo.FfynhonnellTaliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd Brythonig cynnar o’r chweched ganrif; mae’r Historia Brittonum yn ei enwi ymhlith pum bardd Brythonig gydag Aneirin; efallai fod ei waith wedi goroesi yn Llyfr Taliesin; mae’r rhan fwyaf ohono’n moli’r Brenin Urien o Reged, gyda moliant i’w fab Owain; canodd hefyd i Gynan Garwyn, brenin Powys; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; Taliesin Ben Beirdd y chwedl; yn Hanes Taliesin Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas i Geridwen, ac Elffin ap Gwyddno, ei dad maeth, a’i henwodd.

Copïwyd Llyfr Taliesin gan un ysgrifydd yn hanner cyntaf y 1300au, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg, ac fe’i cedwir heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.FfynhonnellThe Book of Taliesin ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 2) (Saesneg)Copïwyd gan un copïydd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg; collwyd ei ddalen gyntaf; trawsgrifiwyd gan John Davies o Fallwyd 1631–34; yn yr Hengwrt erbyn 1655.
Ystyr yr enw Taliesin yw ‘talcen disglair’.FfynhonnellTaliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre. Daliai Ifor Williams iddo ddechrau ei yrfa yng Nghymru, yn canu i Gynan Garwyn ym Mhowys, teyrnas a ymestynnai bryd hynny i’r dwyrain i ganolbarth Lloegr heddiw, cyn mynd i’r gogledd i Reged. Heblaw Urien ac Owain, canodd i Wallawg, brenin Elfed.FfynhonnellTaliesin ↗Wicipedia CymraegUn o’r beirdd cynharaf yn yr iaith Gymraeg, a’r bardd Cymraeg cynharaf y ceir ei destunau ar glawr heddiw; bardd llys i ddau o frenhinoedd y Brythoniaid, Cynan Garwyn o Bowys ac Urien Rheged, brenin Rheged yn yr Hen Ogledd; bu fyw yn ail hanner y chweched ganrif, o’r genhedlaeth ar ôl Aneirin; fe’i henwir gan Nennius gydag Aneirin, Cian, Blwchfardd a Thalhaearn Tad Awen; derbynnir deuddeg testun yn waith dilys iddo, un yn gerdd i Gynan Garwyn o Bowys, a’r gweddill i dri phennaeth o’r Hen Ogledd, Urien Rheged a’i fab Owain, a Gwallawg, brenin Elfed, un o dri brenin a ymladdodd gydag Urien yn erbyn Hussa fab Ida; damcaniaeth Ifor Williams oedd iddo ddechrau ei yrfa yng Nghymru drwy ganu i Gynan Garwyn ym Mhowys, a ymestynnai’r pryd hwnnw i’r dwyrain i rannau o ganolbarth Lloegr heddiw.
Dywed Hanes y Brythoniaid i Urien arwain y Brythoniaid yn erbyn meibion Ida o Northumbria, gyda Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgant yn ymladd wrth ei ochr yn erbyn Hussa.FfynhonnellTaliesin, a bard who sang in the second half of the 6th century ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCanai yn amser yr ymladd yn erbyn Ida, brenin Northumbria, a’i feibion, yn ôl nodyn yn Historia Brittonum Nennius; cyfoeswr i Neirin, Aneirin, bardd y Gododdin; prif arweinydd y Brythoniaid yn y rhyfel hwnnw oedd Urbgen, Urien Rheged ap Cynfarch, ac enwir tri brenin arall, Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgant, a ymladdodd gydag ef yn erbyn Hussa fab Ida, tra ymladdodd Urien a’i feibion yn erbyn Deodric fab Ida; mae Llyfr Taliesin, llawysgrif o tua 1275, yn cadw hen farddoniaeth i Urien a’i fab Owain, moliant i Wallawg ap Lleenawg ac i Gynan Garwyn; argraffiad J. Gwenogvryn Evans yn 1910 yw’r testun safonol, cyfoeth o ddeunydd ar gyfer dechreuadau barddoniaeth Gymraeg a’r iaith Gymraeg; mae chwedl ddiweddarach, a luniwyd efallai yn y nawfed ganrif, yn adrodd am Wion Bach, a lyncodd y tri diferyn o bair Ceridwen ac a aileni’n faban ‘iesin ei dalcen’, a wyddai’r gorffennol, y presennol a’r dyfodol, y Taliesin a ganodd i Elffin ap Gwyddno yn Hanes Taliesin. Mae cerddi Taliesin yn canu am fuddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Alclud a Gwen Ystrad, ac am y gelyn Fflamddwyn.FfynhonnellTaliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre. Yn Argoed Llwyfain, pan fynnodd Fflamddwyn wystlon, gwaeddodd Owain ei her a deffro gwŷr Rheged i ymladd yn hytrach na thalu, ac yn ei farwnad i Owain mae Taliesin yn dweud mai Owain a laddodd Fflamddwyn.FfynhonnellOwain mab Urien ↗Wikipedia (Saesneg)Owain fab Urien (bu farw tua 595), mab Urien, brenin Rheged, ymladdodd gyda’i dad yn erbyn Eingl Brynaich; ceir y prif gyfeiriadau ato yng ngherddi Taliesin, bardd Urien; mewn un ef yw buddugwr brwydr Rhyd Alclud; yng Ngweith Argoed Llwyfain, pan fynnodd Fflamddwyn wystlon, gwaeddodd Owain her ac ysbrydoli gwŷr Rheged i ymladd yn hytrach na thalu teyrnged; dywed marwnad Taliesin, Marwnad Owain, i Owain ladd Fflamddwyn: ‘Pan laddodd Owain Fflamddwyn, nid oedd fwy nogyd cysgaid; cysgid Lloegr llydan nifer, a lleufer yn eu llygaid’; etifeddodd Reged pan laddwyd ei dad ac ymladdodd gyda’i frodyr Elffin a Phasgen yn erbyn eu cymdogion; dywedir ei fod wedi’i gladdu yn Llan-Forfael, a leolir gan draddodiad lleol ym mynwent St Andrew yn Penrith; yn y chwedlau Arthuraidd ef yw Ywain neu Yvain, arwr Yvain, y Marchog a’r Llew gan Chrétien de Troyes a’r rhamant Gymraeg Owain, neu Iarlles y Ffynnon, ac yn Breuddwyd Rhonabwy mae’n chwarae gwyddbwyll yn erbyn Arthur; gyda chymorth llew a achubodd rhag sarff mae’n cyflawni llawer o anturiaethau; mae’r Cymry’n rhoi iddo efeilles, Morfudd. Dadleua’r hanesydd John T. Koch fod sôn am y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos mai Cristnogion oedd Urien a Thaliesin.FfynhonnellTaliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre.
Peniarth MS 2 yw Llyfr Taliesin heddiw. Casglodd Robert Vaughan ef i’w lyfrgell yn Hengwrt, a rhoddodd Edward Lhuyd yr enw Llyfr Taliessin arno.FfynonellauBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Peniarth 2, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ei ddalen gyntaf ar goll; dyddiwyd gan Daniel Huws i chwarter cyntaf y 14eg ganrif; enwyd yn Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; o’i gerddi, derbynnir deuddeg, Canu Taliesin, yn waith Taliesin hanesyddol; ymhlith y lleill Kat Godeu, Armes Prydein Vawr o’r 10fed ganrif, Preiddeu Annwfn a Marwnat Cunedda; J. Gwenogvryn Evans, Facsimile and Text of the Book of Taliesin (1910); Ifor Williams, The Poems of Taliesin (1968); delweddau lliw ar-lein yn y Llyfrgell Genedlaethol.Book of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn ei chwarter cyntaf yn ôl Daniel Huws; tua hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn; Peniarth 2 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru erbyn hyn, a’i ddalen gyntaf ar goll; casglwyd i Hengwrt gan Robert Vaughan, a’i enwi’n Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; ynddo mae cerddi mawl i Urien Rheged, marwnad Owain ab Urien, Armes Prydein Vawr, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Chad Goddeu; daliai Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun yw’r cerddi craidd i Urien, Owain, Cynan Garwyn a Gwallawg. Heblaw’r cerddi i Urien mae’n cynnwys Armes Prydein, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Kat Godeu, Cad Goddeu.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn ei chwarter cyntaf yn ôl Daniel Huws; tua hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn; Peniarth 2 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru erbyn hyn, a’i ddalen gyntaf ar goll; casglwyd i Hengwrt gan Robert Vaughan, a’i enwi’n Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; ynddo mae cerddi mawl i Urien Rheged, marwnad Owain ab Urien, Armes Prydein Vawr, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Chad Goddeu; daliai Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun yw’r cerddi craidd i Urien, Owain, Cynan Garwyn a Gwallawg.
Ger Tre Taliesin yng Ngheredigion gelwir carnedd o’r Oes Efydd yn Fedd Taliesin. Cofnododd Edward Lhuyd y gred y byddai pwy bynnag a gysgai noson ar garreg Taliesin yn deffro’n ‘fardd neu’n wallgof’.FfynhonnellBedd Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Carnedd gron o Oes yr Efydd gyda chylch o gerrig a chist garreg tua 2 m o hyd yng Ngheredigion, a elwir yn fedd Taliesin; cofnododd Edward Lhuyd y gred y byddai pwy bynnag a gysgai noson ar garreg Taliesin yn deffro’n ‘fardd neu’n wallgof’. Mae Buchedd Lydewig, Buchedd Iudic-hael, yn sôn am ymweliad gan Daliesin â mynachlog Gildas yn Rhuys, ac mae’r Trioedd yn enwi ei fab Afaon yn rhyfelwr mawr. Yn Culhwch ac Olwen mae’n fardd yn llys Arthur, a daeth Sieffre o Fynwy ag ef i’w Fuchedd Myrddin fel Telgesinus.FfynhonnellTaliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre.
Ffynonellau a darllen pellach
Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.
TaliesinMae Sant Teilo, cyfaill Dewi, yn casglu ei fynachod yn Llandeilo Fawr. Mae eglwysi yn ei enw yn ymestyn o Lydaw i Sir Benfro.
Teilo o LandeiloMae Cyndeyrn a’i ddisgybl Asa yn sefydlu’r eglwys yn Llanelwy, sy’n dod yn ddinas gadeiriol Llanelwy.
LlanelwyBrwydr fawr ymhlith Brythoniaid y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, collodd y bardd Myrddin ei bwyll yno a ffoi i goedwig Celyddon.
Brwydr ArfderyddBu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.
Marw Dewi SantYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf