Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 550 OC

Padarn yn Llanbadarn Fawr

Mae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.

Llun: Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth · Pricey, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

c. 550 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

Sefydlodd Padarn Sant ei eglwys yn Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, ar ddechrau’r 500au. Daeth yn sedd esgob ac, bum can mlynedd yn ddiweddarach, yn un o ganolfannau dysg mawr Cymru.

PrydDechrau’r 500au
BleLlanbadarn Fawr, Ceredigion
Dydd gŵyl16 Ebrill

Padarn yr esgob#

Mae ei Fuchedd yn ei alw’n Llydawr, ond mae ysgolheigion yn awr yn credu mai Cymro ydoedd. Hyfforddwyd ef yn ysgol Illtud, sefydlodd y fynachlog yn Llanbadarn Fawr, ac yn ddiweddarach cododd fynachlog yn Gwened, yn Llydaw.

Dywed y Fuchedd i Badarn fynd i Gaersalem gyda Dewi a Theilo i’w gwneud yn esgobion, ac i’r patriarch roi ffon a thiwnig iddo.

Ysgol Sulien#

Yn y 1000au roedd gan Lanbadarn enw am ysgolheictod. Gwnaeth Sulien, a fu ddwywaith yn esgob Tyddewi, ei gartref yno, ac ysgrifennodd ei fab Rhygyfarch Fuchedd Dewi Sant.

Mae eglwys Padarn sy’n sefyll heddiw yn dyddio o 1257, ac yn y 1300au gwnaeth Dafydd ap Gwilym hi’n olygfa i’w gerdd am ferched Llanbadarn.

Sant o’r de-ddwyrain#

Mae unig Fuchedd Padarn yn llawysgrif Cotton Vespasian A. xiv. Paternus oedd enw Lladin o leiaf ddau sant o Lydaw, ac aeth ei hanes yn gymysg â’u hanes hwy, nes i’r Canon G. H. Doble benderfynu ei fod yn fwy tebygol o fod yn frodor o dde-ddwyrain Cymru. Os felly, daeth i’r gorllewin ar y môr, oherwydd mae ei eglwys fawr yng Ngheredigion o fewn golwg i’r cefnfor, a lledodd ei enw i’r tir dros fylchau’r mynyddoedd i gymoedd Maesyfed.

Dywed y Fuchedd iddo ddod gyda’i gefnder Cadfan a chwmni o fynaich tua 524, ac i’w sancteiddrwydd dawelu byddinoedd dau frenin yn Iwerddon.

Rhodd Maelgwn#

Mae’r Fuchedd yn adrodd sut y rhoddodd Maelgwn Gwynedd, wedi’i iacháu ar ôl gofyn maddeuant Padarn, y tir o aber Rheidol hyd at flaen Clarach, ac ar hyd Clarach i’r môr, i’w gymuned. Yn ôl traddodiad bu Padarn yn arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlodd eglwysi a mynachlogydd ar draws Ceredigion, ac mae’r Trioedd yn cofio’i bregethu yng ngorllewin Cymru. Ar y ffordd i Gaersalem, medd y Fuchedd, rhoddwyd dawn tafodau iddo ef a’i gymdeithion, ac wedi dychwelyd rhanasant y wlad yn dair esgobaeth. Yn y ddeuddegfed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yn Llanbadarn.

Ei enw yn y tir#

Mae eglwysi’n dwyn ei enw yn Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Trefeglwys yng Ngheredigion, ac yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn-y-garreg a Llanbadarn Fach. Ger Llanberis mae olion hen eglwys y dywedir ei bod yn eiddo iddo, ac mae’n debyg mai ef a roddodd ei enw i Lyn Padarn a Dolbadarn. Yn Llydaw mae Padern, esgob Gwened, yn un o’r saith sant sylfaenol.

Yr eglwys fawr#

Eglwys Padarn yw eglwys ganoloesol fwyaf canolbarth Cymru. Dros y canrifoedd bu’n glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn rheithoriaeth frenhinol ac yn eglwys i Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf. Gydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol. Gwelodd Gerallt Gymro’r clas yn dal i sefyll pan aeth heibio yn 1188. Cedwir dwy groes ganoloesol y tu mewn, ac mae to’r gangell o goed a gwympwyd yn 1491. Bu William Morgan, a roddodd y Beibl Cymraeg i Gymru, yn ficer yma, ac mae Athrofa Padarn Sant yn hyfforddi gweinidogion yr Eglwys yng Nghymru heddiw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

fl. 6th century

Padarn Sant

Sefydlydd Llanbadarn Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

Y sant a sefydlodd fynachlog ac esgobaeth Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, a ddaeth yn un o ganolfannau dysg mawr Cymru.

Padarn Sant
1011–1091

Sulien

Y doethaf o’r Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.

Sulien

Cyn ac wedyn

  1. Deiniol ym Mangor (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Sant Deiniol yn sefydlu ei eglwys ym Mangor, sy’n dod yn sedd esgob ac yn un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.

    Deiniol ym Mangor
  2. Maelgwn a’r fad felen (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf grymus Prydain, yn marw o’r pla. Roedd y mynach Gildas wedi’i geryddu fel ‘draig yr ynys’.

    Maelgwn a’r fad felen
  3. Teilo o Landeilo (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Sant Teilo, cyfaill Dewi, yn casglu ei fynachod yn Llandeilo Fawr. Mae eglwysi yn ei enw yn ymestyn o Lydaw i Sir Benfro.

    Teilo o Landeilo
  4. Llanelwy (cronicl cynnar:Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185)

    Mae Cyndeyrn a’i ddisgybl Asa yn sefydlu’r eglwys yn Llanelwy, sy’n dod yn ddinas gadeiriol Llanelwy.

    Llanelwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf