Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1969

Cau chwarel Dinorwig

Mae’r chwarel fawr uwchben Llanberis yn cau ym mis Gorffennaf, a’i 300 chwarelwr olaf yn colli eu gwaith.

Llun: Chwarelwyr Dinorwig a dynnwyd gan Geoff Charles ar 9 Gorffennaf 1969, wrth i’r chwarel gau: ‘chwarelwyr gobeithiol, er gwaethaf colli’r swyddi’ yw disgrifiad y Llyfrgell Genedlaethol · Geoff Charles, National Library of Wales, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ym mis Gorffennaf 1969 caeodd chwarel Dinorwig uwchben Llanberis, a chollodd ei 300 chwarelwr olaf eu gwaith. Am bron i ddwy ganrif hi oedd yr ail chwarel lechi fwyaf yn y byd.

CaeoddGorffennaf 1969
Dynion ar y diweddTua 300
Yn ei hanterthMwy na 3,000 o ddynion
Gweithiwyd oPrydles partneriaeth 1787; dan reolaeth y tirfeddiannwr ei hun o 1809

Chwarel o bonciau#

Cymerodd partneriaeth brydles yn Ninorwig yn 1787, ac yn 1809 cymerodd y tirfeddiannwr, Thomas Assheton Smith o’r Faenol, y chwarel dan ei reolaeth ei hun. Fe’i torrwyd yn bonciau, ugain ym mhob un o’i dwy ran fawr, wedi’u cysylltu gan incleins, a chludai rheilffordd ei llechi i’r môr yn Y Felinheli.

Dinorwig o’r awyr ym Mehefin 2023: ponciau, incleins a thomenni’r chwarel uwchben Llanberis, rhan o Safle Treftadaeth y Byd bellach
Dinorwig o’r awyr ym Mehefin 2023: ponciau, incleins a thomenni’r chwarel uwchben Llanberis, rhan o Safle Treftadaeth y Byd bellach · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Y dirywiad hir#

Wedi’r Streic Fawr yn y Penrhyn aeth y fasnach lechi i ddirwasgiad hir, a daeth dau ryfel byd a dirwasgiad yr 1930au â rhagor o gau; syrthiodd nifer y dynion a weithiai yn niwydiant llechi gogledd Cymru o 7,589 yn 1939 i 3,520 erbyn 1945. Daliodd Dinorwig i weithio hyd fis Gorffennaf 1969.

Yr hyn a achubwyd#

Achubwyd gweithdai Fictoraidd y chwarel yng Ngilfach Ddu, ac ar 25 Mai 1972 agorwyd hwy’n amgueddfa lechi. Heddiw mae Dinorwig yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Merthyron Abergele

    Ar noswyl yr Arwisgo lleddir dau o ddynion MAC, Alwyn Jones a George Taylor, yn Abergele pan fo’r bom y maent yn ei gario yn ffrwydro’n rhy gynnar. Fe’u cofir fel Merthyron Abergele.

    Merthyron Abergele
  2. Diwedd achos Byddin Rhyddid Cymru

    Ar ddydd yr Arwisgo daw achos 53 diwrnod yn Abertawe i ben. Dedfrydir Cayo Evans a Dennis Coslett o Fyddin Rhyddid Cymru i bymtheg mis o garchar yr un.

    Diwedd achos Byddin Rhyddid Cymru
  3. Dedfrydu John Jenkins

    Yn yr Wyddgrug mae John Jenkins, y rhingyll yn y fyddin a arweiniodd MAC, yn pledio’n euog ac yn cael ei ddedfrydu i ddeng mlynedd o garchar. Nid yw byth yn enwi aelodau eraill y mudiad.

    Dedfrydu John Jenkins
  4. Dechrau’r oes aur

    Mae Cymru’n ennill y Gamp Lawn, y gyntaf o dair yn y 1970au, gyda Gareth Edwards, Barry John a JPR Williams.

    Dechrau’r oes aur

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf