Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

c. 1100

Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd

Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.

Llun: Paentiad Thomas Prytherch (1900) o ryddhau Gruffudd ap Cynan o’i garchar yng Nghaer · Thomas Prytherch, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Erbyn 1100 roedd y brenin Gruffudd ap Cynan adref yng Ngwynedd am byth, wedi blynyddoedd o alltudiaeth a charchar. Am weddill ei oes hir daliodd ei deyrnas cymaint drwy ddiplomyddiaeth ag drwy rym, a thyfodd Gwynedd yn gryf eto.

BreninGruffudd ap Cynan, a anwyd yn Nulyn
TeyrnasuHyd ei farw yn 1137
CladduEglwys Gadeiriol Bangor, wrth yr allor fawr

Teyrnas fwy#

Rhoddodd Harri I iddo Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd. Cymerodd Ros a Rhufoniog yn 1118, Meirionnydd yn 1123 a Dyffryn Clwyd yn 1124. Pan ymosododd Harri eto yn 1121, methu a wnaeth yr ymgyrch, ac ni ddaeth y brenin yn ôl i Wynedd.

Eglwysi fel y sêr#

… a wnaeth i Wynedd ddisgleirio o eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen o sêr.

Hanes Gruffudd ap Cynan

Rhoddodd Gruffudd swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor. Mae ei Fuchedd, a ysgrifennwyd mewn Lladin ac a gadwyd yn Gymraeg, yn cofio’r blynyddoedd hyn fel cyfnod o heddwch ac adeiladu.

Eglwys Gadeiriol Bangor, ar safle mynachlog Deiniol o’r chweched ganrif
Eglwys Gadeiriol Bangor, ar safle mynachlog Deiniol o’r chweched ganrif · Llun: Denis Egan, CC BY 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Pen holl Gymru#

Bu farw yn 1137, yn hen ac yn ddall, tua dwy a phedwar ugain oed. Galwodd y cronicl ef yn ben a brenin ac amddiffynnwr a heddychwr holl Gymru. Aeth ei feibion Owain a Chadwaladr â’i waith yn ei flaen.

Lle digwyddodd

Y bobl

c. 1055–1137

Gruffudd ap Cynan

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.

Gruffudd ap Cynan

Cyn ac wedyn

  1. Buchedd Dewi (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.

    Buchedd Dewi
  2. Y Normaniaid yn gadael Môn (wedi’i gofnodi)

    Mae’r brenin Magnus Droednoeth o Norwy yn hwylio i Afon Menai ac yn lladd Huw o Amwythig. Mae’r Normaniaid yn gadael Ynys Môn i’r Cymry.

    Y Normaniaid yn gadael Môn
  3. Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan

    Adeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.

    Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan
  4. Gruffudd ap Rhys yn dod adref

    Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.

    Gruffudd ap Rhys yn dod adref

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf