Gruffudd ap Cynan
Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Gruffudd ap Cynan

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
c. 1100
Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.
Llun: Paentiad Thomas Prytherch (1900) o ryddhau Gruffudd ap Cynan o’i garchar yng Nghaer · Thomas Prytherch, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Erbyn 1100 roedd y brenin Gruffudd ap Cynan adref yng Ngwynedd am byth, wedi blynyddoedd o alltudiaeth a charchar. Am weddill ei oes hir daliodd ei deyrnas cymaint drwy ddiplomyddiaeth ag drwy rym, a thyfodd Gwynedd yn gryf eto.FfynhonnellGruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi 1101 daliodd ei deyrnas cymaint drwy ddiplomyddiaeth ag drwy rym; rhoddodd Harri I iddo Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd; cymerodd Ros a Rhufoniog yn 1118, Meirionnydd yn 1123 a Dyffryn Clwyd yn 1124; costiodd ymosodiad Harri I yn 1114 wrogaeth a dirwy drom iddo ond dim tir, a methu yn y diwedd a wnaeth ymosodiad 1121; rhoddodd swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor; dywed ei Fuchedd fod Gwynedd yn frith o eglwysi gwyngalchog fel sêr y ffurfafen; bu farw yn 1137, yn hen ac yn ddall, a’i gladdu wrth yr allor fawr ym Mangor; galwodd y Brut ef yn ben a brenin ac amddiffynnwr a heddychwr holl Gymru; mae ei Fuchedd ar glawr yn Gymraeg, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll.
| Brenin | Gruffudd ap Cynan, a anwyd yn Nulyn |
|---|---|
| Teyrnasu | Hyd ei farw yn 1137 |
| Claddu | Eglwys Gadeiriol Bangor, wrth yr allor fawr |
Rhoddodd Harri I iddo Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd. Cymerodd Ros a Rhufoniog yn 1118, Meirionnydd yn 1123 a Dyffryn Clwyd yn 1124. Pan ymosododd Harri eto yn 1121, methu a wnaeth yr ymgyrch, ac ni ddaeth y brenin yn ôl i Wynedd.FfynhonnellGruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi 1101 daliodd ei deyrnas cymaint drwy ddiplomyddiaeth ag drwy rym; rhoddodd Harri I iddo Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd; cymerodd Ros a Rhufoniog yn 1118, Meirionnydd yn 1123 a Dyffryn Clwyd yn 1124; costiodd ymosodiad Harri I yn 1114 wrogaeth a dirwy drom iddo ond dim tir, a methu yn y diwedd a wnaeth ymosodiad 1121; rhoddodd swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor; dywed ei Fuchedd fod Gwynedd yn frith o eglwysi gwyngalchog fel sêr y ffurfafen; bu farw yn 1137, yn hen ac yn ddall, a’i gladdu wrth yr allor fawr ym Mangor; galwodd y Brut ef yn ben a brenin ac amddiffynnwr a heddychwr holl Gymru; mae ei Fuchedd ar glawr yn Gymraeg, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll.
… a wnaeth i Wynedd ddisgleirio o eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen o sêr.
Hanes Gruffudd ap Cynan
Rhoddodd Gruffudd swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor. Mae ei Fuchedd, a ysgrifennwyd mewn Lladin ac a gadwyd yn Gymraeg, yn cofio’r blynyddoedd hyn fel cyfnod o heddwch ac adeiladu.FfynonellauThe History of Gruffydd ap Cynan ↗cyfieithiad a golygiad Saesneg Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910; The Celtic Literature Collective (Saesneg)Buchedd Gruffudd o’r ddeuddegfed ganrif: ganed yn Iwerddon yn ninas Dulyn; cadwyd yng ngharchar Caer mewn hualau am ddeuddeng mlynedd; cludwyd ef ymaith gan ŵr ifanc o Edeirnion; gwnaeth Wynedd yn ddisglair ag eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen â sêr; bu farw yn wyth deg dau oed a’i gladdu ym Mangor wrth yr allor fawr.Gruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi 1101 daliodd ei deyrnas cymaint drwy ddiplomyddiaeth ag drwy rym; rhoddodd Harri I iddo Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd; cymerodd Ros a Rhufoniog yn 1118, Meirionnydd yn 1123 a Dyffryn Clwyd yn 1124; costiodd ymosodiad Harri I yn 1114 wrogaeth a dirwy drom iddo ond dim tir, a methu yn y diwedd a wnaeth ymosodiad 1121; rhoddodd swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor; dywed ei Fuchedd fod Gwynedd yn frith o eglwysi gwyngalchog fel sêr y ffurfafen; bu farw yn 1137, yn hen ac yn ddall, a’i gladdu wrth yr allor fawr ym Mangor; galwodd y Brut ef yn ben a brenin ac amddiffynnwr a heddychwr holl Gymru; mae ei Fuchedd ar glawr yn Gymraeg, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll.

Bu farw yn 1137, yn hen ac yn ddall, tua dwy a phedwar ugain oed. Galwodd y cronicl ef yn ben a brenin ac amddiffynnwr a heddychwr holl Gymru. Aeth ei feibion Owain a Chadwaladr â’i waith yn ei flaen.FfynonellauThe History of Gruffydd ap Cynan ↗cyfieithiad a golygiad Saesneg Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910; The Celtic Literature Collective (Saesneg)Buchedd Gruffudd o’r ddeuddegfed ganrif: ganed yn Iwerddon yn ninas Dulyn; cadwyd yng ngharchar Caer mewn hualau am ddeuddeng mlynedd; cludwyd ef ymaith gan ŵr ifanc o Edeirnion; gwnaeth Wynedd yn ddisglair ag eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen â sêr; bu farw yn wyth deg dau oed a’i gladdu ym Mangor wrth yr allor fawr.Gruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi 1101 daliodd ei deyrnas cymaint drwy ddiplomyddiaeth ag drwy rym; rhoddodd Harri I iddo Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd; cymerodd Ros a Rhufoniog yn 1118, Meirionnydd yn 1123 a Dyffryn Clwyd yn 1124; costiodd ymosodiad Harri I yn 1114 wrogaeth a dirwy drom iddo ond dim tir, a methu yn y diwedd a wnaeth ymosodiad 1121; rhoddodd swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor; dywed ei Fuchedd fod Gwynedd yn frith o eglwysi gwyngalchog fel sêr y ffurfafen; bu farw yn 1137, yn hen ac yn ddall, a’i gladdu wrth yr allor fawr ym Mangor; galwodd y Brut ef yn ben a brenin ac amddiffynnwr a heddychwr holl Gymru; mae ei Fuchedd ar glawr yn Gymraeg, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Encyclopaedia Britannica (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Fe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Gruffudd ap CynanMae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.
Buchedd DewiMae’r brenin Magnus Droednoeth o Norwy yn hwylio i Afon Menai ac yn lladd Huw o Amwythig. Mae’r Normaniaid yn gadael Ynys Môn i’r Cymry.
Y Normaniaid yn gadael MônAdeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.
Nest a’r noson yng Nghenarth BychanMae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.
Gruffudd ap Rhys yn dod adrefYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf