Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 1095

Buchedd Dewi

Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.

Llun: Canllaw bwaog a neuadd fawr Llys yr Esgob, Tyddewi · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 1 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab hynaf yr esgob Sulien, Fuchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi i’w bobl: gwnewch y pethau bychain.

PrydTua 1090
PwyRhygyfarch, 1056/7–1099
DibenDangos mai Tyddewi oedd mam-eglwys Cymru

Mam-eglwys Cymru#

Ysgrifennodd Rhygyfarch i ddangos mai Tyddewi oedd prif eglwys Cymru ac nad oedd yn ddyledus i Gaergaint.

‘Gwnewch y pethau bychain’#

Yn y Fuchedd, mae Dewi’n annog ei ddilynwyr i gadw’r ffydd ac i wneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud.

Ffenestr liw o Ddewi Sant yng Nghastell Coch
Ffenestr liw o Ddewi Sant yng Nghastell Coch · Llun: Hchc2009, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Yr Alarnad#

Mae cerdd Ladin a briodolir i Rygyfarch yn galaru am orthrwm y Normaniaid ar y Cymry yn ei ddydd. Bu farw yn 1099, a galwodd y Brut ef yn ddoethaf o ddoethion y Brythoniaid.

Lle digwyddodd

Y bobl

d. c. 589

Dewi Sant

Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.

Dewi Sant
1011–1091

Sulien

Y doethaf o’r Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.

Sulien
1057–1099

Rhygyfarch

Cofiannydd Dewi Sant (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.

Rhygyfarch

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Cwymp Rhys ap Tewdwr (wedi’i gofnodi)

    Lleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.

    Cwymp Rhys ap Tewdwr
  2. Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid (wedi’i gofnodi)

    Ar draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.

    Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid
  3. Y Normaniaid yn gadael Môn (wedi’i gofnodi)

    Mae’r brenin Magnus Droednoeth o Norwy yn hwylio i Afon Menai ac yn lladd Huw o Amwythig. Mae’r Normaniaid yn gadael Ynys Môn i’r Cymry.

    Y Normaniaid yn gadael Môn
  4. Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd

    Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.

    Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf