Dewi Sant
Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi Sant
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
c. 1095
Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.
Llun: Canllaw bwaog a neuadd fawr Llys yr Esgob, Tyddewi · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab hynaf yr esgob Sulien, Fuchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi i’w bobl: gwnewch y pethau bychain.FfynonellauRhygyfarch (1056/7–1099), scholar ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Yr hynaf o bedwar mab Sulien; ei brif waith, Buchedd Dewi, a ysgrifennwyd tua 1090 mae’n debyg, gan ddadlau mai Tyddewi oedd mam-eglwys Cymru, heb ddyled i Gaergaint; rhoddir iddo Alarnad Ladin fer am orthrwm y Normaniaid ar y Cymry; mae ei benillion Lladin yn y sallwyr yng Ngholeg y Drindod, Dulyn; bu farw yn 1099 yn ei dair a deugeinfed flwyddyn.Saint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.
| Pryd | Tua 1090 |
|---|---|
| Pwy | Rhygyfarch, 1056/7–1099 |
| Diben | Dangos mai Tyddewi oedd mam-eglwys Cymru |
Ysgrifennodd Rhygyfarch i ddangos mai Tyddewi oedd prif eglwys Cymru ac nad oedd yn ddyledus i Gaergaint.FfynhonnellRhygyfarch (1056/7–1099), scholar ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Yr hynaf o bedwar mab Sulien; ei brif waith, Buchedd Dewi, a ysgrifennwyd tua 1090 mae’n debyg, gan ddadlau mai Tyddewi oedd mam-eglwys Cymru, heb ddyled i Gaergaint; rhoddir iddo Alarnad Ladin fer am orthrwm y Normaniaid ar y Cymry; mae ei benillion Lladin yn y sallwyr yng Ngholeg y Drindod, Dulyn; bu farw yn 1099 yn ei dair a deugeinfed flwyddyn.
Yn y Fuchedd, mae Dewi’n annog ei ddilynwyr i gadw’r ffydd ac i wneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud.FfynhonnellSaint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.

Mae cerdd Ladin a briodolir i Rygyfarch yn galaru am orthrwm y Normaniaid ar y Cymry yn ei ddydd. Bu farw yn 1099, a galwodd y Brut ef yn ddoethaf o ddoethion y Brythoniaid.FfynonellauRhygyfarch (1056/7–1099), scholar ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Yr hynaf o bedwar mab Sulien; ei brif waith, Buchedd Dewi, a ysgrifennwyd tua 1090 mae’n debyg, gan ddadlau mai Tyddewi oedd mam-eglwys Cymru, heb ddyled i Gaergaint; rhoddir iddo Alarnad Ladin fer am orthrwm y Normaniaid ar y Cymry; mae ei benillion Lladin yn y sallwyr yng Ngholeg y Drindod, Dulyn; bu farw yn 1099 yn ei dair a deugeinfed flwyddyn.Brut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi SantYsgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.
SulienYsgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.
RhygyfarchLleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.
Cwymp Rhys ap TewdwrAr draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.
Y Cymry yn codi yn erbyn y NormaniaidMae’r brenin Magnus Droednoeth o Norwy yn hwylio i Afon Menai ac yn lladd Huw o Amwythig. Mae’r Normaniaid yn gadael Ynys Môn i’r Cymry.
Y Normaniaid yn gadael MônYn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.
Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu GwyneddYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf