Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1109

Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan

Adeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.

Llun: Dau dŵr crwn Castell Cilgerran uwchben ceunant Teifi · james kellam, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Roedd Nest yn ferch i Rys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth. Wedi i’w thad syrthio, fe’i priodwyd â’r Norman Gerallt o Windsor. Un Nadolig, daeth Owain ap Cadwgan o Bowys amdani.

PwyNest ferch Rhys ac Owain ap Cadwgan
BleCenarth Bychan, efallai Cilgerran
Ei gŵrGerallt o Windsor, ceidwad Penfro

Gwledd y Nadolig#

Cynhaliodd Cadwgan, tad Owain, wledd adeg y Nadolig. Yno clywodd Owain fod Nest, merch Rhys ap Tewdwr a gwraig Gerallt y distain, yn y castell. Torrodd i mewn liw nos gyda’i wŷr.

Allan drwy’r gwter#

Anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy, ac arhosodd hi ar ôl. Aeth Owain â hi a’i phlant ymaith.

Dau dŵr crwn Castell Cilgerran uwchben ceunant Teifi
Dau dŵr crwn Castell Cilgerran uwchben ceunant Teifi · Llun: james kellam, CC BY 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Beth a ddaeth ohono#

Cododd Normaniaid a Chymry yn erbyn Owain a Chadwgan, a gyrrwyd y ddau i Iwerddon. Aeth meibion ac wyrion Nest ymlaen i bethau mawr: daeth un yn esgob Tyddewi, a’i hŵyr oedd Gerallt Gymro.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys

Cyn ac wedyn

  1. Y Normaniaid yn gadael Môn (wedi’i gofnodi)

    Mae’r brenin Magnus Droednoeth o Norwy yn hwylio i Afon Menai ac yn lladd Huw o Amwythig. Mae’r Normaniaid yn gadael Ynys Môn i’r Cymry.

    Y Normaniaid yn gadael Môn
  2. Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd

    Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.

    Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd
  3. Gruffudd ap Rhys yn dod adref

    Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.

    Gruffudd ap Rhys yn dod adref
  4. Llyfr Llandaf

    Mae clerigwyr Llandaf yn casglu bucheddau eu saint a siarteri eu heglwys yn un llyfr mawr, yn llawn hen enwau lleoedd Cymraeg.

    Llyfr Llandaf

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf