Hwyliodd brenin Norwy, Magnus Droednoeth, i’r Fenai, lladd yr iarll Huw o Drefaldwyn a chwalu byddin y Normaniaid ym Môn. Torrwyd gafael y Normaniaid ar Fôn, a daeth Gruffudd ap Cynan adref.FfynhonnellMagnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Swnt Môn, y digwyddiad a adroddir amlaf yn hanes Magnus, pan drechodd yr ieirll Normanaidd Huw o Drefaldwyn a Huw d’Avranches, a oedd wedi gyrru Gruffudd ap Cynan i Iwerddon; saethodd Magnus Huw o Drefaldwyn yn farw â saeth drwy ei lygad; yna aeth Magnus yn ôl i Fanaw, gan adael byddin y Normaniaid yn wan a digalon, a daeth Gruffudd ap Cynan yn ôl i’r ynys yn fuan; daeth yr enw Troednoeth, medd Snorri, o’i wisg Wyddelig fer.
| Pryd | 1098 |
|---|---|
| Ble | Afon Menai |
| Syrthiodd | Yr iarll Huw o Drefaldwyn |
Y Normaniaid ym Môn#
Roedd yr ieirll Huw o Drefaldwyn a Huw o Avranches wedi gyrru Gruffudd ap Cynan a Chadwgan ap Bleddyn i Iwerddon ac yn dal Môn.FfynonellauMagnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Swnt Môn, y digwyddiad a adroddir amlaf yn hanes Magnus, pan drechodd yr ieirll Normanaidd Huw o Drefaldwyn a Huw d’Avranches, a oedd wedi gyrru Gruffudd ap Cynan i Iwerddon; saethodd Magnus Huw o Drefaldwyn yn farw â saeth drwy ei lygad; yna aeth Magnus yn ôl i Fanaw, gan adael byddin y Normaniaid yn wan a digalon, a daeth Gruffudd ap Cynan yn ôl i’r ynys yn fuan; daeth yr enw Troednoeth, medd Snorri, o’i wisg Wyddelig fer.Cadwgan ap Bleddyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ail fab Bleddyn ap Cynfyn; yn 1094 torrodd gwrthryfel Cymreig yn erbyn y Normaniaid, a bu Cadwgan yn rhan ohono, yn gynghreiriad i Ruffudd ap Cynan; trechodd lu Normanaidd yng Nghoed Yspwys; gyda’i frodyr cipiodd Gastell Trefaldwyn a bu bron â chipio Penfro; yn 1098 ffodd ef a Gruffudd i Iwerddon mewn ysgraff, a dod yn ôl y flwyddyn wedyn.
Saeth gan y brenin#
Yna daeth llynges Magnus. Dywed y Brut i’r iarll Huw gael ei glwyfo yn ei wyneb gan law y brenin ei hun: saethodd Magnus ef yn farw â saeth drwy ei lygad.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Magnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Swnt Môn, y digwyddiad a adroddir amlaf yn hanes Magnus, pan drechodd yr ieirll Normanaidd Huw o Drefaldwyn a Huw d’Avranches, a oedd wedi gyrru Gruffudd ap Cynan i Iwerddon; saethodd Magnus Huw o Drefaldwyn yn farw â saeth drwy ei lygad; yna aeth Magnus yn ôl i Fanaw, gan adael byddin y Normaniaid yn wan a digalon, a daeth Gruffudd ap Cynan yn ôl i’r ynys yn fuan; daeth yr enw Troednoeth, medd Snorri, o’i wisg Wyddelig fer.

Gruffudd yn dod adref#
Hwyliodd Magnus yn ôl i Fanaw, gan adael y Normaniaid yn wan a digalon, a daeth Gruffudd ap Cynan yn ôl i Fôn cyn hir, gan roi rhoddion ac anrhydedd i Fagnus. Dywed ei Fuchedd iddo yn y blynyddoedd wedyn wneud i Wynedd ddisgleirio ag eglwysi gwyngalch fel y ffurfafen â sêr.FfynonellauMagnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Swnt Môn, y digwyddiad a adroddir amlaf yn hanes Magnus, pan drechodd yr ieirll Normanaidd Huw o Drefaldwyn a Huw d’Avranches, a oedd wedi gyrru Gruffudd ap Cynan i Iwerddon; saethodd Magnus Huw o Drefaldwyn yn farw â saeth drwy ei lygad; yna aeth Magnus yn ôl i Fanaw, gan adael byddin y Normaniaid yn wan a digalon, a daeth Gruffudd ap Cynan yn ôl i’r ynys yn fuan; daeth yr enw Troednoeth, medd Snorri, o’i wisg Wyddelig fer.The History of Gruffydd ap Cynan ↗cyfieithiad a golygiad Saesneg Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910; The Celtic Literature Collective (Saesneg)Buchedd Gruffudd o’r ddeuddegfed ganrif: ganed yn Iwerddon yn ninas Dulyn; cadwyd yng ngharchar Caer mewn hualau am ddeuddeng mlynedd; cludwyd ef ymaith gan ŵr ifanc o Edeirnion; gwnaeth Wynedd yn ddisglair ag eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen â sêr; bu farw yn wyth deg dau oed a’i gladdu ym Mangor wrth yr allor fawr.
Troednoeth#
Cafodd Magnus ei enw, medd Snorri, am wisgo tiwnig fer y Gwyddyl a’r Albanwyr, a adawai ei goesau’n noeth.FfynhonnellMagnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Swnt Môn, y digwyddiad a adroddir amlaf yn hanes Magnus, pan drechodd yr ieirll Normanaidd Huw o Drefaldwyn a Huw d’Avranches, a oedd wedi gyrru Gruffudd ap Cynan i Iwerddon; saethodd Magnus Huw o Drefaldwyn yn farw â saeth drwy ei lygad; yna aeth Magnus yn ôl i Fanaw, gan adael byddin y Normaniaid yn wan a digalon, a daeth Gruffudd ap Cynan yn ôl i’r ynys yn fuan; daeth yr enw Troednoeth, medd Snorri, o’i wisg Wyddelig fer.
Ffynonellau a darllen pellach




