Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1136

Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.

Llun: Paentiad Hugh Williams (1909) o Wenllian, ‘arwres Cydweli’, fel y’i hargraffwyd ar gerdyn post · Hugh Williams, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn 1136 cododd Cymru yn erbyn y Normaniaid. Tra oedd ei gŵr Gruffudd ap Rhys i ffwrdd yn casglu cymorth yng Ngwynedd, arweiniodd y dywysoges Gwenllian ei wŷr i’r frwydr ger Cydweli.

PwyGwenllian, merch Gruffudd ap Cynan
BleGer Cydweli, yn y lle a elwir heddiw Maes Gwenllian
Yn erbynMaurice de Londres

Fel brenhines yr Amasoniaid#

Arweiniodd ei wraig Gwenllian (fel brenhines yr Amasoniaid, ac ail Penthesilea) fyddin i’r parthau hyn.

Gerallt Gymro, Hanes y Daith drwy Gymru

Fe’i trechwyd a’i lladd, a syrthiodd ei mab Morgan wrth ei hochr. Daliwyd ei mab Maelgwn yn garcharor.

Y gofeb i Wenllian yng Nghydweli, yn dathlu un o arwresau mawr Cymru.
Y gofeb i Wenllian yng Nghydweli, yn dathlu un o arwresau mawr Cymru. · Llun: Michael Garlick, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ei henw mewn brwydr#

Nid anghofiodd ei phobl hi. Galwai byddinoedd Cymru’n ddiweddarach ar ei henw wrth fynd i’r frwydr.

Y gwrthryfel yn mynd rhagddo#

Yr hydref hwnnw trechodd ei gŵr a’i brodyr Owain a Chadwaladr y Normaniaid yng Nghrug Mawr. Tyfodd ei mab Rhys i fod yn Arglwydd Rhys.

Tyrau a muriau Castell Cydweli uwchben dyffryn Gwendraeth
Tyrau a muriau Castell Cydweli uwchben dyffryn Gwendraeth · Llun: Iphrit, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Llyfr Llandaf

    Mae clerigwyr Llandaf yn casglu bucheddau eu saint a siarteri eu heglwys yn un llyfr mawr, yn llawn hen enwau lleoedd Cymraeg.

    Llyfr Llandaf
  2. Abaty Tyndyrn

    Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.

    Abaty Tyndyrn
  3. Buddugoliaeth Crug Mawr

    Mae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.

    Buddugoliaeth Crug Mawr
  4. Hanes Brenhinoedd Prydain

    Mae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.

    Hanes Brenhinoedd Prydain

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf