Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

c. 1125

Llyfr Llandaf

Mae clerigwyr Llandaf yn casglu bucheddau eu saint a siarteri eu heglwys yn un llyfr mawr, yn llawn hen enwau lleoedd Cymraeg.

Llun: Tudalen o Lyfr Llandaf, llyfr eglwys Teilo o’r ddeuddegfed ganrif. · Unknown medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 1 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Tua 1125 casglodd clerc yn Llandaf fucheddau seintiau ei eglwys a’i hen roddion tir i un llyfr mawr. Mae ynddo rai o’r enwau lleoedd Cymraeg a’r ysgrifennu Cymraeg cynharaf.

PrydWedi’i grynhoi tua 1125
BleLlandaf, ger Caerdydd
Yn awrY Llyfrgell Genedlaethol, a’i prynodd yn 1959

Seintiau a siarteri#

Mae ynddo fucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy, a 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg, rhoddion tir brenhinoedd y de-ddwyrain.

Cymraeg ymysg y Lladin#

Lladin yw’r llyfr gan mwyaf, ond mae’n llawn enwau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol, ac mae ynddo destun Cymraeg, Braint Teilo.

Pam y’i gwnaed#

Fe’i gwnaed i gynorthwyo’r Esgob Urban yn ei ddadleuon â Thyddewi a Henffordd am ffiniau ei esgobaeth.

Eglwys Gadeiriol Llandaf a’i meindwr, dros y fynwent
Eglwys Gadeiriol Llandaf a’i meindwr, dros y fynwent · Llun: Bill Boaden, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Cyn ac wedyn

  1. Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan

    Adeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.

    Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan
  2. Gruffudd ap Rhys yn dod adref

    Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.

    Gruffudd ap Rhys yn dod adref
  3. Abaty Tyndyrn

    Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.

    Abaty Tyndyrn
  4. Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

    Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.

    Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf