Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1 Hydref 1136
Mae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.
Llun: Lle ymladdwyd brwydr Crug Mawr, ger Aberteifi. · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Yn hydref 1136 ymdeithiodd meibion Gruffudd ap Cynan tua’r de. Ger Aberteifi cyfarfuant ag arglwyddi Normanaidd y gorllewin, a’u chwalu.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym Medi neu Hydref 1136, ger Penparc tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi, ar y bryn a elwir yn awr Banc-y-Warren yn ôl pob tebyg; Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda Gruffudd ap Rhys yn erbyn Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt; ffodd y Normaniaid i’r Teifi, lle torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi; ysgrifennodd Ioan o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr ei chroesi ar droed; unwyd Ceredigion â Gwynedd; dechreuodd y rhyfel wedi lladd Richard fitz Gilbert de Clare yn Ebrill 1136.
| Pryd | Medi neu Hydref 1136 |
|---|---|
| Ble | Ger Penparc, tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi |
| Arweinwyr Cymru | Owain Gwynedd, Cadwaladr a Gruffudd ap Rhys |
Ymladdwyd y frwydr, mae’n debyg, ar y bryn a elwir heddiw Banc-y-Warren. Yn erbyn y Cymry safai Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym Medi neu Hydref 1136, ger Penparc tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi, ar y bryn a elwir yn awr Banc-y-Warren yn ôl pob tebyg; Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda Gruffudd ap Rhys yn erbyn Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt; ffodd y Normaniaid i’r Teifi, lle torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi; ysgrifennodd Ioan o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr ei chroesi ar droed; unwyd Ceredigion â Gwynedd; dechreuodd y rhyfel wedi lladd Richard fitz Gilbert de Clare yn Ebrill 1136.
Ffodd y Normaniaid i’r Teifi. Torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi. Ysgrifennodd un croniclydd fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr gerdded drosti.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym Medi neu Hydref 1136, ger Penparc tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi, ar y bryn a elwir yn awr Banc-y-Warren yn ôl pob tebyg; Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda Gruffudd ap Rhys yn erbyn Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt; ffodd y Normaniaid i’r Teifi, lle torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi; ysgrifennodd Ioan o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr ei chroesi ar droed; unwyd Ceredigion â Gwynedd; dechreuodd y rhyfel wedi lladd Richard fitz Gilbert de Clare yn Ebrill 1136.
Wedi’r fuddugoliaeth unwyd Ceredigion â Gwynedd. Y flwyddyn ganlynol daeth Owain yn frenin.FfynhonnellBattle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym Medi neu Hydref 1136, ger Penparc tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi, ar y bryn a elwir yn awr Banc-y-Warren yn ôl pob tebyg; Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda Gruffudd ap Rhys yn erbyn Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt; ffodd y Normaniaid i’r Teifi, lle torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi; ysgrifennodd Ioan o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr ei chroesi ar droed; unwyd Ceredigion â Gwynedd; dechreuodd y rhyfel wedi lladd Richard fitz Gilbert de Clare yn Ebrill 1136.

Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddMae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.
Abaty TyndyrnLladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.
Gwenllian a’r Gwrthryfel MawrMae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.
Hanes Brenhinoedd PrydainMae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.
Owain GwyneddYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf