Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1 Hydref 1136

Buddugoliaeth Crug Mawr

Mae Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Mae’r Normaniaid sy’n ffoi yn torri’r bont dros afon Teifi.

Llun: Lle ymladdwyd brwydr Crug Mawr, ger Aberteifi. · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 1 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn hydref 1136 ymdeithiodd meibion Gruffudd ap Cynan tua’r de. Ger Aberteifi cyfarfuant ag arglwyddi Normanaidd y gorllewin, a’u chwalu.

PrydMedi neu Hydref 1136
BleGer Penparc, tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi
Arweinwyr CymruOwain Gwynedd, Cadwaladr a Gruffudd ap Rhys

Y frwydr ar y bryn#

Ymladdwyd y frwydr, mae’n debyg, ar y bryn a elwir heddiw Banc-y-Warren. Yn erbyn y Cymry safai Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt.

Y bont a dorrodd#

Ffodd y Normaniaid i’r Teifi. Torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi. Ysgrifennodd un croniclydd fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr gerdded drosti.

Ennill Ceredigion#

Wedi’r fuddugoliaeth unwyd Ceredigion â Gwynedd. Y flwyddyn ganlynol daeth Owain yn frenin.

Muriau Castell Aberteifi uwchben afon Teifi a hen bont y dref
Muriau Castell Aberteifi uwchben afon Teifi a hen bont y dref · Llun: M J Roscoe, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Y bobl

c. 1100–1170

Owain Gwynedd

Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.

Owain Gwynedd

Cyn ac wedyn

  1. Abaty Tyndyrn

    Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.

    Abaty Tyndyrn
  2. Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

    Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.

    Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr
  3. Hanes Brenhinoedd Prydain

    Mae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.

    Hanes Brenhinoedd Prydain
  4. Owain Gwynedd

    Mae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.

    Owain Gwynedd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf